College 1: inleiding
Strafrecht: gaat over het bestraffen van personen
- Formuleren van strafbare feiten
o Wat is strafbaar?
o Wie is strafbaar?
o Uitsluitingsgronden: welke uitzonderingen zijn er?
- Opsporen van strafbare feiten
o Wie mag opsporen?
o Wie/wat mag onderwerp van opsporing zijn?
o Op welke manier en met welke middelen mag dat?
o Welke rechten en plichten hebben partijen?
- Vervolgen van verdachten
o Wie mag vervolgen?
o Op welke manieren mag dat?
- Berechten van verdachten
- Executeren van straffen en maatregelen
Strafrecht gaat niet over: lastige buurman een dwangsom opleggen, ontslaan van een medewerker na
grensoverschrijdend gedrag, stadionverbod KNVB, schade vorderen/vergoeden, etc.
Strafrecht is:
- Publiek recht tussen overheid en burger
- Middel waarmee de staat rechtsorde kan handhaven en rechtsgemeenschap kan beschermen
- Door strafrechtelijke normstelling wordt overheidsreactie gereguleerd binnen welke
bandbreedte kan de overheid opereren?
- Heeft een dienende functie t.b.v. de samenleving
o Instrumentaliteit
o Rechtsbescherming
Norm = regel omtrent gedrag
Sociale normen bepalen hoe we ons tegenover elkaar gedragen (vaak onbewust). Niet iedere norm is
een rechtsnorm, ze kunnen nooit allemaal in het recht vastgelegd worden. Je kunt dus niet zeggen
dat het strafrecht gelijk staat aan de sociale normen. Strafrecht is primair regelrecht, maar het moet
wel afgestemd zijn op maatschappelijke opvattingen (en dus op sociale normen)
Niet elke rechtsnorm is een strafrechtelijke norm.
,Strafrecht is niet het expliciet vastleggen van een norm (je ziet niet in het wetboek staan ‘Gij zult niet
stelen’). Strafrecht is enkel het vastleggen van een negatieve reactie op normschendend gedrag (Art.
310 Sr: hij de enig goed dat geheel of ten dele aan een ander toebehoort wegneemt, met het
oogmerk om het zich wederrechtelijk toe te eigenen, wordt, als schuldig aan diefstal, gestraft met
gevangenisstraf van ten hoogste 4 jaren of geldboete van de vierde categorie)
Het doel van strafrecht is leedtoevoeging
- Typische wijze om een norm te handhaven
- Leed wordt toegevoegd omdat is misdaan, als reactie op louter het enkele begaan van het
delict
Instrumentaliteit (we gebruiken het instrument: leed toevoegen) en rechtsbescherming (hoe
we dat doen, wat we mogen doen, is beperkt tot wat er in de wet staat)
Belangrijk: hoe zorg je ervoor dat het strafrechtshandhaving is, en niet gewoon wraak?
Je ziet dat mensen van oudsher al willen reageren op onrecht.
- Germaanse volkeren: als de ene stam de ander iets aandoet, mag je daarop reageren –> oog
om oog, tand om tand (bloed vergieten)
- Middeleeuwen: publieke vergelding, niet langer volksstammen die wraak nemen. Publieke
straf verdringt private eigenrichting, canonieke recht. Macht ligt in handen van de kerk
- Verlichting (18e eeuw): reactie tegen de kerkelijke macht. Gelijkheid, vrijheid, broederschap
(Franse revolutie) –> gevolg: we moeten het strafrecht gaan opschrijven, zodat het ook voor
iedereen geldt. Legaliteitsbeginsel komt op
- Lombroso (Italiaanse school): de geboren misdadiger vs. Lacassagne (Franse school): sociale
omgeving
- Eind 19e, begin 20e eeuw: moderne richting (o.a. van Hamel) –> l’hérédité est la mère du
crime, le milieu est son père (eigenlijk een combinatie van Italiaanse en Franse school)
- Wereldoorlogen: strafrecht is heel repressief, gaat alleen maar om het beschermen van de
gemeenschap en afschrikken. Autoritaire periode: geen misdaad zonder straf
- Wederopbouw: meer kijken naar sociale rechtvaardigheid –> EVRM wordt getekend
- Culturele revolutie: tv kwam op, informatie kon van veel meer plekken gehaald worden.
Vragen over de autoriteiten kwamen op: mag de politie wel zo handelen, en waarom mag
dat? –> rechtsbescherming: als de politie zo bewijs verkrijgt, mag dat helemaal niet gebruikt
worden
- Nu (vanaf 1995): veiligheid staat voorop, risico’s moeten zoveel mogelijk uitgebannen
worden. Instrumentaliteit komt meer voorop te staan: we stellen meer strafbaar en straffen
worden hoger. Slachtofferrechten komen op
Wat is strafrecht nu? Is het een ultimum remedium of een optimum remedium?
1. Normatief juridisch: wat stel je strafbaar en hoe doe je dat?
2. Concrete verklaringswetenschap: andere disciplines worden betrokken (criminologie,
psychologie, etc.)
3. Sociale rechtsvaardigheid, ethische wetenschap : wat is strafwaardig onrecht?
Von Liszt: strafrecht beschermt rechten door een inbreuk te maken op rechten. Dat mag alleen als
een ander handhavingsmethode faalt
, Er is een verschil met privaatrecht (waarbij je afhankelijk bent van de betrokkenen: iemand moet naar
de rechter stappen), tuchtrecht (functioneert enkel in bepaalde groepen) en administratief recht (niet
gericht op het treffen van de dader)
Modderman: ‘De staat behoort dat onrecht te straffen dat niet door andere middelen voldoende kan
worden tegengegaan, de straf zij en blijve ultimum remedium’
Wat is strafwaardig onrecht?
- Wat als norm en strafbaarstelling uit elkaar gaan lopen? –> herwaardering van waarden
- Gevolgen:
o Decriminalisering
o Depenalisering
o Mitigering
- Permanente rechtsvinding is noodzakelijk, want strafrecht moet functioneren binnen de
huidige tijd
Instrumentaliteit = het strafrechtelijk systeem fungeert als een instrument van de overheidspolitiek
- Ch. J. Enschedé: ‘‘Strafrecht betreft een systeem van veroorlovende bevoegdheden. Is
bepaald gedrag strafbaar gesteld, dan kan door middel van opsporing, vervolging en
berechting worden opgetreden, maar dat hoeft niet’’ wel strafbaar stellen, maar ook een
boel gedogen
Rechtsbescherming
- Strafrecht = publiek recht
- Verhouding tussen burger en overheid (invloed vanuit 18 e en 19e eeuw)
o Scheiding der machten in de Staat
o Erkenning en formuleren van grondrechten
o Dominantie democratisch gekozen wetgever
o Inrichting onafhankelijke rechterlijke macht, waar de burger voldoende toegang toe
heeft
- Rechtszekerheid door middel van codificatie
- Rationalisering en humanisering van het strafrecht
Cesare Beccaria Dei delitti e delle pene (1964)
Je moet opschrijven wat strafbaar is en je moet zo gaan
straffen dat alleen de dader wordt gestraft, en niet diens
familie (personale straffen)
Nu: art. 107 van lid 1 van de Grondwet
Legalisatiebeginsel
- De wet moet voor iedereen gelijk zijn en moet duidelijk zijn wat de consequenties zijn van
een regel een burger moet weten wat er strafbaar is gesteld en wat de consequenties zijn
- Legaliteit geeft uitvoering aan de democratiegedachte
- Stelt inhoudelijke eisen aan de wet
- Dit is een grondrecht! belangrijk onderdeel van rechtsbescherming
- Rechtszekerheid als overkoepelend belang
- Gevolgen:
o Verbod van terugwerkende kracht
o Bestimmtheitsgebot van de wetgever (wetgever moet duidelijk zijn)
Strafrecht: gaat over het bestraffen van personen
- Formuleren van strafbare feiten
o Wat is strafbaar?
o Wie is strafbaar?
o Uitsluitingsgronden: welke uitzonderingen zijn er?
- Opsporen van strafbare feiten
o Wie mag opsporen?
o Wie/wat mag onderwerp van opsporing zijn?
o Op welke manier en met welke middelen mag dat?
o Welke rechten en plichten hebben partijen?
- Vervolgen van verdachten
o Wie mag vervolgen?
o Op welke manieren mag dat?
- Berechten van verdachten
- Executeren van straffen en maatregelen
Strafrecht gaat niet over: lastige buurman een dwangsom opleggen, ontslaan van een medewerker na
grensoverschrijdend gedrag, stadionverbod KNVB, schade vorderen/vergoeden, etc.
Strafrecht is:
- Publiek recht tussen overheid en burger
- Middel waarmee de staat rechtsorde kan handhaven en rechtsgemeenschap kan beschermen
- Door strafrechtelijke normstelling wordt overheidsreactie gereguleerd binnen welke
bandbreedte kan de overheid opereren?
- Heeft een dienende functie t.b.v. de samenleving
o Instrumentaliteit
o Rechtsbescherming
Norm = regel omtrent gedrag
Sociale normen bepalen hoe we ons tegenover elkaar gedragen (vaak onbewust). Niet iedere norm is
een rechtsnorm, ze kunnen nooit allemaal in het recht vastgelegd worden. Je kunt dus niet zeggen
dat het strafrecht gelijk staat aan de sociale normen. Strafrecht is primair regelrecht, maar het moet
wel afgestemd zijn op maatschappelijke opvattingen (en dus op sociale normen)
Niet elke rechtsnorm is een strafrechtelijke norm.
,Strafrecht is niet het expliciet vastleggen van een norm (je ziet niet in het wetboek staan ‘Gij zult niet
stelen’). Strafrecht is enkel het vastleggen van een negatieve reactie op normschendend gedrag (Art.
310 Sr: hij de enig goed dat geheel of ten dele aan een ander toebehoort wegneemt, met het
oogmerk om het zich wederrechtelijk toe te eigenen, wordt, als schuldig aan diefstal, gestraft met
gevangenisstraf van ten hoogste 4 jaren of geldboete van de vierde categorie)
Het doel van strafrecht is leedtoevoeging
- Typische wijze om een norm te handhaven
- Leed wordt toegevoegd omdat is misdaan, als reactie op louter het enkele begaan van het
delict
Instrumentaliteit (we gebruiken het instrument: leed toevoegen) en rechtsbescherming (hoe
we dat doen, wat we mogen doen, is beperkt tot wat er in de wet staat)
Belangrijk: hoe zorg je ervoor dat het strafrechtshandhaving is, en niet gewoon wraak?
Je ziet dat mensen van oudsher al willen reageren op onrecht.
- Germaanse volkeren: als de ene stam de ander iets aandoet, mag je daarop reageren –> oog
om oog, tand om tand (bloed vergieten)
- Middeleeuwen: publieke vergelding, niet langer volksstammen die wraak nemen. Publieke
straf verdringt private eigenrichting, canonieke recht. Macht ligt in handen van de kerk
- Verlichting (18e eeuw): reactie tegen de kerkelijke macht. Gelijkheid, vrijheid, broederschap
(Franse revolutie) –> gevolg: we moeten het strafrecht gaan opschrijven, zodat het ook voor
iedereen geldt. Legaliteitsbeginsel komt op
- Lombroso (Italiaanse school): de geboren misdadiger vs. Lacassagne (Franse school): sociale
omgeving
- Eind 19e, begin 20e eeuw: moderne richting (o.a. van Hamel) –> l’hérédité est la mère du
crime, le milieu est son père (eigenlijk een combinatie van Italiaanse en Franse school)
- Wereldoorlogen: strafrecht is heel repressief, gaat alleen maar om het beschermen van de
gemeenschap en afschrikken. Autoritaire periode: geen misdaad zonder straf
- Wederopbouw: meer kijken naar sociale rechtvaardigheid –> EVRM wordt getekend
- Culturele revolutie: tv kwam op, informatie kon van veel meer plekken gehaald worden.
Vragen over de autoriteiten kwamen op: mag de politie wel zo handelen, en waarom mag
dat? –> rechtsbescherming: als de politie zo bewijs verkrijgt, mag dat helemaal niet gebruikt
worden
- Nu (vanaf 1995): veiligheid staat voorop, risico’s moeten zoveel mogelijk uitgebannen
worden. Instrumentaliteit komt meer voorop te staan: we stellen meer strafbaar en straffen
worden hoger. Slachtofferrechten komen op
Wat is strafrecht nu? Is het een ultimum remedium of een optimum remedium?
1. Normatief juridisch: wat stel je strafbaar en hoe doe je dat?
2. Concrete verklaringswetenschap: andere disciplines worden betrokken (criminologie,
psychologie, etc.)
3. Sociale rechtsvaardigheid, ethische wetenschap : wat is strafwaardig onrecht?
Von Liszt: strafrecht beschermt rechten door een inbreuk te maken op rechten. Dat mag alleen als
een ander handhavingsmethode faalt
, Er is een verschil met privaatrecht (waarbij je afhankelijk bent van de betrokkenen: iemand moet naar
de rechter stappen), tuchtrecht (functioneert enkel in bepaalde groepen) en administratief recht (niet
gericht op het treffen van de dader)
Modderman: ‘De staat behoort dat onrecht te straffen dat niet door andere middelen voldoende kan
worden tegengegaan, de straf zij en blijve ultimum remedium’
Wat is strafwaardig onrecht?
- Wat als norm en strafbaarstelling uit elkaar gaan lopen? –> herwaardering van waarden
- Gevolgen:
o Decriminalisering
o Depenalisering
o Mitigering
- Permanente rechtsvinding is noodzakelijk, want strafrecht moet functioneren binnen de
huidige tijd
Instrumentaliteit = het strafrechtelijk systeem fungeert als een instrument van de overheidspolitiek
- Ch. J. Enschedé: ‘‘Strafrecht betreft een systeem van veroorlovende bevoegdheden. Is
bepaald gedrag strafbaar gesteld, dan kan door middel van opsporing, vervolging en
berechting worden opgetreden, maar dat hoeft niet’’ wel strafbaar stellen, maar ook een
boel gedogen
Rechtsbescherming
- Strafrecht = publiek recht
- Verhouding tussen burger en overheid (invloed vanuit 18 e en 19e eeuw)
o Scheiding der machten in de Staat
o Erkenning en formuleren van grondrechten
o Dominantie democratisch gekozen wetgever
o Inrichting onafhankelijke rechterlijke macht, waar de burger voldoende toegang toe
heeft
- Rechtszekerheid door middel van codificatie
- Rationalisering en humanisering van het strafrecht
Cesare Beccaria Dei delitti e delle pene (1964)
Je moet opschrijven wat strafbaar is en je moet zo gaan
straffen dat alleen de dader wordt gestraft, en niet diens
familie (personale straffen)
Nu: art. 107 van lid 1 van de Grondwet
Legalisatiebeginsel
- De wet moet voor iedereen gelijk zijn en moet duidelijk zijn wat de consequenties zijn van
een regel een burger moet weten wat er strafbaar is gesteld en wat de consequenties zijn
- Legaliteit geeft uitvoering aan de democratiegedachte
- Stelt inhoudelijke eisen aan de wet
- Dit is een grondrecht! belangrijk onderdeel van rechtsbescherming
- Rechtszekerheid als overkoepelend belang
- Gevolgen:
o Verbod van terugwerkende kracht
o Bestimmtheitsgebot van de wetgever (wetgever moet duidelijk zijn)
