Casus 4; chronische pancreatitis en hormonale regulatie
Leerdoelen
1) Anatomie, histologie en bloedvoorziening pancreas
2) Endocriene functie pancreas (hormonen) (klein)
3) Exocriene functie pancreas
- Productie pancreassap
- Regulatie afgifte
- Samenstelling
- Functie
4) Verklaren klachten in de casus
5) Overzicht cephalische, gastrische en intestinale fase per orgaan.
- Welke hormonen en stoffen spelen een rol
Uitwerken leerdoelen
1) Anatomie, histologie en bloedvoorziening pancreas
Anatomie
De alvleesklier, of pancreas, is een zachte, kikkervisjes-vormige klier die zich uitstrekt over
de buik vanaf de staart (aangrenzend aan de milt) tot aan de kop. Het kan worden verdeeld
in 3 gebieden: hoofd (caput), lichaam (corpus) en staart (cauda). Het hoofd is een uitgerekt
deel dat wordt omringd door de C-vormige duodenum, waaraan het ook verbonden is door
middel van bindweefsel en door dezelfde bloedtoevoer. Het grootste deel (caput en corpus)
van de alvleesklier is retroperitoneaal en ligt diep in de curvatura majus van de maag. De
cauda ligt intraperitoneaal. Het is een gemengde klier met zowel een endocriene als
exocriene functie. Het endocriene deel bestaat uit de eilandjes van Langerhans. Het
exocriene deel wordt ingenomen door bloedvaten, afvoergangen en bindweefsel. Bij een
volwassene is de alvleesklier 12 tot 15 cm lang en weegt 700-1000 gram. Het lichaam en de
staart strekken zich uit over de middellijn van de romp richting het hilum van de milt. De
ductus van Wirsung (alvleesklierbuis) strekt zich uit naar het duodenum. Via deze weg wordt
sucus pancreaticus (pancreassap) toegevoegd aan de chymus in het duodenum.
De alvleesklier is belangrijk voor het spijsverteringsproces omdat het enzymen produceert
die alle categorieën voedingsmiddelen afbreken. Dit exocriene product, het pancreassap
(sucus pancreaticus) genaamd, loopt uit de pancreas naar de twaalfvingerige darm via het
centraal gelegen hoofdkanaal (alvleesklierbuis/ductus van Wirsung) van de alvleesklier. De
ductus pancreaticus versmelt over het algemeen met de gal ductus op het moment dat hij de
twaalfvingerige darm binnenkomt (ter hoogte van de hepatopancreatische ampulla/ampulla
van Vater). Hier wordt de afgifte van pancreas sapen gal gereguleerd door de sfincter van
Oddi. Een kleiner hulpkanaal van de pancreas mondt rechtstreeks uit in de twaalfvingerige
darm, net proximaal van het hoofdkanaal. Binnen de pancreas bevinden zich de acini,
clusters van secretoire acinaire cellen rond kanalen. Deze cellen zitten vol ruw
endoplasmatisch reticulum en vertonen diep kleurende zymogeen korrels die de inactieve
spijsverteringsenzymen (pro-enzymen) bevatten die ze produceren. Verspreid tussen de
acini liggen de lichtgekleurde pancreas eilandjes. Deze mini-endocriene klieren geven
insuline en glucagon af, hormonen die een belangrijke rol spelen bij de
koolhydraatstofwisseling. De sfincterspier (sfincter van Oddi) relaxeert wanneer een maaltijd
wordt verwerkt in het spijsverteringsstelsel, waardoor het toestaat dat pancreassap en gal
naar de dunne darm gaan. Pancreas sap zorgt voor de meeste van de belangrijke
, verteringsenzymen. Daarbij helpt het ook om te zorgen voor een gepaste neutrale of
alkalische pH in het darmlumen voor enzymen om te reageren op de substraten van hun
nutriënten (figuur 1 en 2).
Exocrien weefsel
De exocriene eenheden van de pancreas zijn tubulo acinaire klieren die als een tros druiven
georganiseerd zijn. Deze exocriene eenheden omsingelen de eilandjes van Langerhans, dit
zijn de endocriene eenheden van de pancreas. Verwoestende ziekten zoals chronische
pancreatitis kunnen hierdoor een verminderde exocriene en endocriene functie veroorzaken.
Een dunne laag van losmazig bindweefsel omvat de klier. Septa lopen van deze laag de klier
in, waardoor het in lobuli wordt verdeeld en zorgt voor een onregelmatig oppervlak. Grotere
regio’s van bindweefsel omvatten de belangrijkste ducti, bloedvaten en zenuwvezels die de
klier binnenkomen. Kleine muceuze klieren die in het weefsel om de ductus pancreaticus
liggen geven mucus af in de ductus.
Endocrien weefsel
De endocriene eenheden, of eilandjes van Langerhans (insula pancreatica), komen het
meest voor in de cauda van de pancreas. Ze bestaan uit groepen cellen die worden
omgeven door de pancreatische acini. De belangrijkste typen endocriene cellen die
aanwezig zijn, zijn de alfa, bèta, delta en PP-cellen die respectievelijk glucagon, insuline,
somatostatine en pancreatic polypeptide produceren. Verschillende typen endocriene cellen
kunnen worden onderscheiden onder een elektronenmicroscoop door de verschillende
granules die aanwezig zijn. Glucagon en insuline, de hormonen geproduceerd door alfa- en
bèta-cellen, worden opgenomen door de lokale bloedvaten en werken systemisch.
Somatostatine werkt lokaal op een paracriene manier om de secretie van de alfa- en
bèta-cellen te inhiberen, als ook de secretie van de acinaire en ductale cellen. Pancreatic
polypeptide werkt op een paracriene manier om de exocriene secreties van de pancreas te
inhiberen.
Vascularisatie
Zuurstofrijk bloed wordt naar de pancreas gebracht via takken van de a. coeliaca en de a.
mesenterica superior. Het bloed wordt afgevoerd door de v. porta naar de lever en de v.
mesenterica en vervolgens naar de v. spleen. De a. pancreaticoduodenalis ligt tussen het
duodenum en de kop van de pancreas. Het bloed van de pancreas draineert in de portale
vene die naar de lever gaat. Dit is belangrijk voor het transport van pancreashormonen naar
de lever waar ze bijdragen aan de controle van het energiemetabolisme. De acini en ducti
zijn omgeven door aparte capillair bedden. Sommige van de capillairen van de eilandjes van
Langerhans komen samen om efferente arteriolen te vormen die dan uitmonden in
capillairen die de acini voorzien, dit is belangrijk voor de paracriene controle (figuur 3 en 4).
Histologie exocrien weefsel
De exocriene eenheden van de pancreas bestaan uit een terminaal acinair deel en een
ductus. De ductus die de acinus draineert staat bekend als een intercalated duct.
Intercalated ducts liggen in grotere intralobulaire ducti. De intralobulaire ducti in elke lobule
draineren weer in een grotere extralobulaire ductus die de secreties leegt in de ductus
pancreaticus.
Leerdoelen
1) Anatomie, histologie en bloedvoorziening pancreas
2) Endocriene functie pancreas (hormonen) (klein)
3) Exocriene functie pancreas
- Productie pancreassap
- Regulatie afgifte
- Samenstelling
- Functie
4) Verklaren klachten in de casus
5) Overzicht cephalische, gastrische en intestinale fase per orgaan.
- Welke hormonen en stoffen spelen een rol
Uitwerken leerdoelen
1) Anatomie, histologie en bloedvoorziening pancreas
Anatomie
De alvleesklier, of pancreas, is een zachte, kikkervisjes-vormige klier die zich uitstrekt over
de buik vanaf de staart (aangrenzend aan de milt) tot aan de kop. Het kan worden verdeeld
in 3 gebieden: hoofd (caput), lichaam (corpus) en staart (cauda). Het hoofd is een uitgerekt
deel dat wordt omringd door de C-vormige duodenum, waaraan het ook verbonden is door
middel van bindweefsel en door dezelfde bloedtoevoer. Het grootste deel (caput en corpus)
van de alvleesklier is retroperitoneaal en ligt diep in de curvatura majus van de maag. De
cauda ligt intraperitoneaal. Het is een gemengde klier met zowel een endocriene als
exocriene functie. Het endocriene deel bestaat uit de eilandjes van Langerhans. Het
exocriene deel wordt ingenomen door bloedvaten, afvoergangen en bindweefsel. Bij een
volwassene is de alvleesklier 12 tot 15 cm lang en weegt 700-1000 gram. Het lichaam en de
staart strekken zich uit over de middellijn van de romp richting het hilum van de milt. De
ductus van Wirsung (alvleesklierbuis) strekt zich uit naar het duodenum. Via deze weg wordt
sucus pancreaticus (pancreassap) toegevoegd aan de chymus in het duodenum.
De alvleesklier is belangrijk voor het spijsverteringsproces omdat het enzymen produceert
die alle categorieën voedingsmiddelen afbreken. Dit exocriene product, het pancreassap
(sucus pancreaticus) genaamd, loopt uit de pancreas naar de twaalfvingerige darm via het
centraal gelegen hoofdkanaal (alvleesklierbuis/ductus van Wirsung) van de alvleesklier. De
ductus pancreaticus versmelt over het algemeen met de gal ductus op het moment dat hij de
twaalfvingerige darm binnenkomt (ter hoogte van de hepatopancreatische ampulla/ampulla
van Vater). Hier wordt de afgifte van pancreas sapen gal gereguleerd door de sfincter van
Oddi. Een kleiner hulpkanaal van de pancreas mondt rechtstreeks uit in de twaalfvingerige
darm, net proximaal van het hoofdkanaal. Binnen de pancreas bevinden zich de acini,
clusters van secretoire acinaire cellen rond kanalen. Deze cellen zitten vol ruw
endoplasmatisch reticulum en vertonen diep kleurende zymogeen korrels die de inactieve
spijsverteringsenzymen (pro-enzymen) bevatten die ze produceren. Verspreid tussen de
acini liggen de lichtgekleurde pancreas eilandjes. Deze mini-endocriene klieren geven
insuline en glucagon af, hormonen die een belangrijke rol spelen bij de
koolhydraatstofwisseling. De sfincterspier (sfincter van Oddi) relaxeert wanneer een maaltijd
wordt verwerkt in het spijsverteringsstelsel, waardoor het toestaat dat pancreassap en gal
naar de dunne darm gaan. Pancreas sap zorgt voor de meeste van de belangrijke
, verteringsenzymen. Daarbij helpt het ook om te zorgen voor een gepaste neutrale of
alkalische pH in het darmlumen voor enzymen om te reageren op de substraten van hun
nutriënten (figuur 1 en 2).
Exocrien weefsel
De exocriene eenheden van de pancreas zijn tubulo acinaire klieren die als een tros druiven
georganiseerd zijn. Deze exocriene eenheden omsingelen de eilandjes van Langerhans, dit
zijn de endocriene eenheden van de pancreas. Verwoestende ziekten zoals chronische
pancreatitis kunnen hierdoor een verminderde exocriene en endocriene functie veroorzaken.
Een dunne laag van losmazig bindweefsel omvat de klier. Septa lopen van deze laag de klier
in, waardoor het in lobuli wordt verdeeld en zorgt voor een onregelmatig oppervlak. Grotere
regio’s van bindweefsel omvatten de belangrijkste ducti, bloedvaten en zenuwvezels die de
klier binnenkomen. Kleine muceuze klieren die in het weefsel om de ductus pancreaticus
liggen geven mucus af in de ductus.
Endocrien weefsel
De endocriene eenheden, of eilandjes van Langerhans (insula pancreatica), komen het
meest voor in de cauda van de pancreas. Ze bestaan uit groepen cellen die worden
omgeven door de pancreatische acini. De belangrijkste typen endocriene cellen die
aanwezig zijn, zijn de alfa, bèta, delta en PP-cellen die respectievelijk glucagon, insuline,
somatostatine en pancreatic polypeptide produceren. Verschillende typen endocriene cellen
kunnen worden onderscheiden onder een elektronenmicroscoop door de verschillende
granules die aanwezig zijn. Glucagon en insuline, de hormonen geproduceerd door alfa- en
bèta-cellen, worden opgenomen door de lokale bloedvaten en werken systemisch.
Somatostatine werkt lokaal op een paracriene manier om de secretie van de alfa- en
bèta-cellen te inhiberen, als ook de secretie van de acinaire en ductale cellen. Pancreatic
polypeptide werkt op een paracriene manier om de exocriene secreties van de pancreas te
inhiberen.
Vascularisatie
Zuurstofrijk bloed wordt naar de pancreas gebracht via takken van de a. coeliaca en de a.
mesenterica superior. Het bloed wordt afgevoerd door de v. porta naar de lever en de v.
mesenterica en vervolgens naar de v. spleen. De a. pancreaticoduodenalis ligt tussen het
duodenum en de kop van de pancreas. Het bloed van de pancreas draineert in de portale
vene die naar de lever gaat. Dit is belangrijk voor het transport van pancreashormonen naar
de lever waar ze bijdragen aan de controle van het energiemetabolisme. De acini en ducti
zijn omgeven door aparte capillair bedden. Sommige van de capillairen van de eilandjes van
Langerhans komen samen om efferente arteriolen te vormen die dan uitmonden in
capillairen die de acini voorzien, dit is belangrijk voor de paracriene controle (figuur 3 en 4).
Histologie exocrien weefsel
De exocriene eenheden van de pancreas bestaan uit een terminaal acinair deel en een
ductus. De ductus die de acinus draineert staat bekend als een intercalated duct.
Intercalated ducts liggen in grotere intralobulaire ducti. De intralobulaire ducti in elke lobule
draineren weer in een grotere extralobulaire ductus die de secreties leegt in de ductus
pancreaticus.
