HOODSTUK 1: DE OORSPONG VAN DE FILOSOFIE
Filosofie = filein: ‘houden van’ + Sophia: Griekse Godin van de wijsheid
In het begin was een geschiedenis van filosofie enkel iets voor mannen, maar vanaf de 20 ste eeuw
begon het ook iets voor vrouwen te worden omdat ze toen ook op een vergelijkbare manier toegang
kregen tot het onderwijs
Oorsprong van de filosofie → twee visies
1. Filosofie is zo oud als de mens zelf
Vanaf het begin van de mensheid, vanaf de geboorte
Plato: filosofie begint met verwondering → Verwondering is de bron van onze zoektocht om te
begrijpen wat er zich voordoet in onszelf en de wereld
Allerlei vragen waar je een groot vraagteken bij hebt. Je denkt “huh”
Welke filosofische vraag stel de je jezelf ooit/onlangs? Waarom noemt een stoel een stoel
2. Filosofie is ontstaan in een bepaalde periode en binnen een bepaalde cultuur
Rond de 6de eeuw v.Chr. rond de streek van de Egeïsche zee → ontstaan van de Westerse filosofie
In andere delen van de wereld ontstond filosofie (gebaseerd op logos) ook:
- 6de eeuw v.Chr.; nieuwe filosofische zienswijze in het Oosten
- 6de eeuw v.Chr.; Upanishaden geschreven in India
- 6de eeuw v.Chr.; Mahavira
- 6de eeuw v.Chr.; Taoïsme in China
- 5de eeuw v.Chr.; Boeddha
- 5de eeuw v.Chr.; Confucius in China
ONTSTAAN VAN DE WESTERSE FILOSOFIE = VAN MYTHOS NAAR LOGOS
MYTHOS
Mythos = een wereldbeeld gebaseerd op mythen, meestal gekleurd door een rijke wereld van goden en
fantastische verhalen.
→ Verklaringen gaan zoeken bij goden
→ Verhalen uit de westerse wereld: uitdrijving van het aards paradijs/ Odysseus = verhalen die vragen
beantwoorden aan de hand van metaforen
Mythische wereldbeelden → treffen we in alle culturen en tijden, en ze vormen een geliefd
onderzoekdomein van antropologen
Voorbeelden van Mythen uit de Westers cultuur:
Ilias = paard van Troje (van Homerus)
Odysseus = terugkeer naar huis, weg die je aflegt om jezelf terug te vinden tegen alle verlokkingen
van het leven (van Homerus)
Zondeval = gevolg van kennis en oordelen (uit het Oude testament)
Andere mythische wereldbeelden:
Australische Aboriginals, Afrikaanse herdersvolkeren, Indische Godenwereld
→ Spreken nog steeds tot de verbeelding
→ Behandelen diepmenselijke vragen aan de hand van metaforen en verhalen die de verschillende
lagen van overgeleverde wijsheid bevatten
o Adam en Eva → lezen als het gevolg van kennis en oordelen
o Terugkeer van Odysseus naar zijn thuis → lezen als de weg die de mens aflegt in het leven
om zich terug te vinden, tegen alle verlokkingen van het leven.
1
,LOGOS
Logos = een wereldbeeld dat haar fundering zoekt in een meer rationale verklaring
Rationaliteit → toenemende belang van observatie en argumentatie en het feit dat de natuur uit de
natuur wordt verklaard.
→ Mensen begonnen op deze manier te denken door verstedelijking. Iedereen kwam samen met zijn
eigen visie die met elkaar botsten. Men gaat hierdoor op zoek naar een metabegrip; Xenophanes zegt:
‘als dieren de Goden konden afbeelden dan zouden ze die afbeelden naar henzelf’. Hij stelt dus een
metastandpunt in waarbij hij zegt: ‘ik weet het niet’.
Logos in het oosten:
OMSCHRIJVINGEN EN INDELINGEN VAN DE FILOSOFIE
TUSSEN RELIGIE EN WETENSCHAP
Wetenschap: bestudeert de fenomenen, de natuur; alles wat objectiveerbaar, zichtbaar en meetbaar
is. Hun domein is dus de materiële werkelijkheid
Teruggrijpend op de ratio
Wetenschappers gaan hierbij op zoek naar wetten en theorieën die deze fenomenen kunnen
verklaren
Wetenschap kent het verschil niet tussen goed en kwaad niet en kunnen niet antwoorden op
vragen zoals; ‘wat is bewustzijn?’, ‘wat is zingeving?’,…
Uit wetenschap voortvloeit natuurfilosofie of fysica en later ook natuurwetenschappen en socio-
psychologie
Religie: zoekt naar iets absoluut en biedt troost en zingeving. Het gaat voorbij zintuigen en het
verstand. Het domein is zingeving, waarden, bewustzijn…
Een innerlijke drang van de menselijke geest, iets absoluuts, iets dat uitstijgt boven het vermogen
te begrijpen met de zintuigen en het intellect
Engelse filosoof Bertrand Russel → ziet de filosofie als een soort niemandsland tussen wetenschap
en religie in, blootgesteld aan de aanvallen van beiden
Italiaanse filosoof Luciano de Crescenzo (1997) → filosofie bevindt zich tussen religie en wetenschap
Strookt met de overgang van mythos naar Lagos
Filosofie tussen religie en wetenschap, afsplitsing 1543
Wetenschap bestudeert op systematische wijze de ‘objectieve’ verschijnselen of fenomenen
o Domein: de materiële (waarneembare?) werkelijkheid
o Natuurfilosofie werd fysica (1543: Copernicus en Vesalius), later ook andere
natuurwetenschappen en sociologie/psychologie
o Ratio (rede, verstand) en empirie (zintuiglijke waarneming)
Religie zoekt naar iets absoluuts en biedt troost en zingeving
o Domein: zingeving, waarden, bewustzijn
o “Voorbij” zintuigen en verstand → wat er nog niet te verklaren valt
2
,DRIE GROTE VRAGEN EN DOMEINEN
De vragen van Immanuel Kant:
• Wat kan ik weten? (Ons denken) → behoort tot de epistemologie
• Wat moet ik doen? (Ons handen) → behoort tot de ethiek en sociale filosofie
• Wat mag ik hopen? (Onze verwachtingen)
Deze drie vragen kunnen volgens kant teruggebracht worden tot één vraag:
o Wat is de mens? → Behoort tot antropologie
Indeling van Luc Ferry:
Filosofie houdt zich bezig met…
• Kennis: werkelijkheid (datgene dat je weet)
o Gaat meestal over fenomenen
• Ethiek: rechtvaardigheid
• Wijsheid: Heil of geluk (de manier waarop we in het leven staan)
o Gaat meestal over datgene dat achter dat fenomeen ligt
HET HUIS VAN DE FILOSOFIE
HET ZIJN HET IS
• Algemene metafysica/ontologie = de leer van het zijn
→ Alles wat er is in vraag stellen
→ Over de fundamentele aard van de werkelijkheid
→ vb: wat is zijn? wat is vrijheid? Wat is eeuwigheid?
• Kosmologie/natuurfilosofie = werking van de kosmos
→ Oorsprong en structuur van de kosmos en de manier waarop de natuur evolueert
→ Vanaf Newton ontstaan de natuurwetenschappen (fysica of natuurfilosofie, scheikunde,
biologie…)
• De geest of “psyche” = filosofie van de geest
→ Waaruit de psychologie ontsproot
→ Philosophy of mind (engels)
• Wijsgerige antropologie = de mens of “antropos”
→ Waarin de mens het onderwerp is
→ Over de aard van de mens, wat specifiek is aan de mens, …
→ Waaruit sociologie, economie, …
• Theologie
→ God als onderwerp
De in de 18de eeuw ontstane sociologie bestudeert de mens in zijn sociale context, de
psychologie bestudeert de mens als geestelijk wezen, de culturele antropologie de mens als
cultuurwezen, de agogie de mens als (be)handelend wezen
DE DRIE GROTE WAARDEN VAN PLUTO
1. Het ware/ de waarheid
→ Epistemologie/kennisleer
▪ Stelt vragen over waarheid en kennis
o Vb: wat is kennis? Wat is waarheid? Wat is het verschil tussen waarheid en
mening? Wat zijn de grenzen van de kennis? …
3
, → De logica
▪ Houdt zich bezig met de vraag ‘wat is geldig redeneren?
▪ In de twintigste eeuw ontstonden de wetenschapsfilosofie, de taalfilosofie en de
bewustzijnsfilosofie als aparte takken van de kennisleer
→ De wetenschapsfilosofie
▪ Houdt zich bezig met de grondslagen van de kennis van de afzonderlijke wetenschappen.
▪ Methoden, grondstellingen, begrippen en doel worden hier verhelderd en aan kritisch
onderzoek onderworpen.
→ De taalfilosofie
▪ Behandelt het ontstaan, de ontwikkeling, de betekenis en de functie van de taal en het
verband tussen taal en dingen en taal en denken
2. Goede/goedheid en rechtvaardigheid
→ De ethiek
▪ Onderzoekt het goede
▪ Ze vraagt wat goedheid en rechtvaardigheid is, of en hoe het goede kan gefundeerd
worden, of normen en waarden een universele grond hebben, dan wel relatief zijn aan de
mens en cultuur.
→ De sociale en politieke filosofie
▪ Houd zich bezig met de samenleving
▪ Toegepast op de maatschappij vertaalt de vraag naar het goede zich in de vraag: "hoe
dient een rechtvaardige maatschappij te worden georganiseerd?"
→ De rechtsfilosofie
▪ Er wordt onder andere de vraag gesteld naar de aard en de oorsprong van recht en haar
verhouding tot ethiek
3. Schone/schoonheid
→ De esthetica
▪ Houdt zich bezig met de vraag naar wat schoonheid en wat kunst is
▪ Afgeleide deelgebieden zijn de kunst en cultuurfilosofie
DE PRE-SOCRATISCHE FILOSOFIE
Dieper in op de oorsprong van de westerse filosofie = de pre-socratische filosofie
→ De filosofie van voor Socrates
→ Hebben de eerste stappen gezet naar een nieuw soort denken
→ Hun vragen waren vooral kosmologisch geïnspireerd
▪ Ze gingen op zoek naar de oorsprong van de kosmos en naar de principes van verandering
ZES BELANGWEKKENDE FIGUREN
THALES VAN MILETE
→ Beschouwd als de eerste filosoof
▪ De eerste die de complexe werkelijkheid terugbracht tot één beginsel of archè (oerbeginsel)
o Volgens hem is de oorsprong van alles water → alles ontstaat uit water en keert ernaar
terug
o Hij kwam tot het besef dat zonder water geen leven mogelijk is
4
Filosofie = filein: ‘houden van’ + Sophia: Griekse Godin van de wijsheid
In het begin was een geschiedenis van filosofie enkel iets voor mannen, maar vanaf de 20 ste eeuw
begon het ook iets voor vrouwen te worden omdat ze toen ook op een vergelijkbare manier toegang
kregen tot het onderwijs
Oorsprong van de filosofie → twee visies
1. Filosofie is zo oud als de mens zelf
Vanaf het begin van de mensheid, vanaf de geboorte
Plato: filosofie begint met verwondering → Verwondering is de bron van onze zoektocht om te
begrijpen wat er zich voordoet in onszelf en de wereld
Allerlei vragen waar je een groot vraagteken bij hebt. Je denkt “huh”
Welke filosofische vraag stel de je jezelf ooit/onlangs? Waarom noemt een stoel een stoel
2. Filosofie is ontstaan in een bepaalde periode en binnen een bepaalde cultuur
Rond de 6de eeuw v.Chr. rond de streek van de Egeïsche zee → ontstaan van de Westerse filosofie
In andere delen van de wereld ontstond filosofie (gebaseerd op logos) ook:
- 6de eeuw v.Chr.; nieuwe filosofische zienswijze in het Oosten
- 6de eeuw v.Chr.; Upanishaden geschreven in India
- 6de eeuw v.Chr.; Mahavira
- 6de eeuw v.Chr.; Taoïsme in China
- 5de eeuw v.Chr.; Boeddha
- 5de eeuw v.Chr.; Confucius in China
ONTSTAAN VAN DE WESTERSE FILOSOFIE = VAN MYTHOS NAAR LOGOS
MYTHOS
Mythos = een wereldbeeld gebaseerd op mythen, meestal gekleurd door een rijke wereld van goden en
fantastische verhalen.
→ Verklaringen gaan zoeken bij goden
→ Verhalen uit de westerse wereld: uitdrijving van het aards paradijs/ Odysseus = verhalen die vragen
beantwoorden aan de hand van metaforen
Mythische wereldbeelden → treffen we in alle culturen en tijden, en ze vormen een geliefd
onderzoekdomein van antropologen
Voorbeelden van Mythen uit de Westers cultuur:
Ilias = paard van Troje (van Homerus)
Odysseus = terugkeer naar huis, weg die je aflegt om jezelf terug te vinden tegen alle verlokkingen
van het leven (van Homerus)
Zondeval = gevolg van kennis en oordelen (uit het Oude testament)
Andere mythische wereldbeelden:
Australische Aboriginals, Afrikaanse herdersvolkeren, Indische Godenwereld
→ Spreken nog steeds tot de verbeelding
→ Behandelen diepmenselijke vragen aan de hand van metaforen en verhalen die de verschillende
lagen van overgeleverde wijsheid bevatten
o Adam en Eva → lezen als het gevolg van kennis en oordelen
o Terugkeer van Odysseus naar zijn thuis → lezen als de weg die de mens aflegt in het leven
om zich terug te vinden, tegen alle verlokkingen van het leven.
1
,LOGOS
Logos = een wereldbeeld dat haar fundering zoekt in een meer rationale verklaring
Rationaliteit → toenemende belang van observatie en argumentatie en het feit dat de natuur uit de
natuur wordt verklaard.
→ Mensen begonnen op deze manier te denken door verstedelijking. Iedereen kwam samen met zijn
eigen visie die met elkaar botsten. Men gaat hierdoor op zoek naar een metabegrip; Xenophanes zegt:
‘als dieren de Goden konden afbeelden dan zouden ze die afbeelden naar henzelf’. Hij stelt dus een
metastandpunt in waarbij hij zegt: ‘ik weet het niet’.
Logos in het oosten:
OMSCHRIJVINGEN EN INDELINGEN VAN DE FILOSOFIE
TUSSEN RELIGIE EN WETENSCHAP
Wetenschap: bestudeert de fenomenen, de natuur; alles wat objectiveerbaar, zichtbaar en meetbaar
is. Hun domein is dus de materiële werkelijkheid
Teruggrijpend op de ratio
Wetenschappers gaan hierbij op zoek naar wetten en theorieën die deze fenomenen kunnen
verklaren
Wetenschap kent het verschil niet tussen goed en kwaad niet en kunnen niet antwoorden op
vragen zoals; ‘wat is bewustzijn?’, ‘wat is zingeving?’,…
Uit wetenschap voortvloeit natuurfilosofie of fysica en later ook natuurwetenschappen en socio-
psychologie
Religie: zoekt naar iets absoluut en biedt troost en zingeving. Het gaat voorbij zintuigen en het
verstand. Het domein is zingeving, waarden, bewustzijn…
Een innerlijke drang van de menselijke geest, iets absoluuts, iets dat uitstijgt boven het vermogen
te begrijpen met de zintuigen en het intellect
Engelse filosoof Bertrand Russel → ziet de filosofie als een soort niemandsland tussen wetenschap
en religie in, blootgesteld aan de aanvallen van beiden
Italiaanse filosoof Luciano de Crescenzo (1997) → filosofie bevindt zich tussen religie en wetenschap
Strookt met de overgang van mythos naar Lagos
Filosofie tussen religie en wetenschap, afsplitsing 1543
Wetenschap bestudeert op systematische wijze de ‘objectieve’ verschijnselen of fenomenen
o Domein: de materiële (waarneembare?) werkelijkheid
o Natuurfilosofie werd fysica (1543: Copernicus en Vesalius), later ook andere
natuurwetenschappen en sociologie/psychologie
o Ratio (rede, verstand) en empirie (zintuiglijke waarneming)
Religie zoekt naar iets absoluuts en biedt troost en zingeving
o Domein: zingeving, waarden, bewustzijn
o “Voorbij” zintuigen en verstand → wat er nog niet te verklaren valt
2
,DRIE GROTE VRAGEN EN DOMEINEN
De vragen van Immanuel Kant:
• Wat kan ik weten? (Ons denken) → behoort tot de epistemologie
• Wat moet ik doen? (Ons handen) → behoort tot de ethiek en sociale filosofie
• Wat mag ik hopen? (Onze verwachtingen)
Deze drie vragen kunnen volgens kant teruggebracht worden tot één vraag:
o Wat is de mens? → Behoort tot antropologie
Indeling van Luc Ferry:
Filosofie houdt zich bezig met…
• Kennis: werkelijkheid (datgene dat je weet)
o Gaat meestal over fenomenen
• Ethiek: rechtvaardigheid
• Wijsheid: Heil of geluk (de manier waarop we in het leven staan)
o Gaat meestal over datgene dat achter dat fenomeen ligt
HET HUIS VAN DE FILOSOFIE
HET ZIJN HET IS
• Algemene metafysica/ontologie = de leer van het zijn
→ Alles wat er is in vraag stellen
→ Over de fundamentele aard van de werkelijkheid
→ vb: wat is zijn? wat is vrijheid? Wat is eeuwigheid?
• Kosmologie/natuurfilosofie = werking van de kosmos
→ Oorsprong en structuur van de kosmos en de manier waarop de natuur evolueert
→ Vanaf Newton ontstaan de natuurwetenschappen (fysica of natuurfilosofie, scheikunde,
biologie…)
• De geest of “psyche” = filosofie van de geest
→ Waaruit de psychologie ontsproot
→ Philosophy of mind (engels)
• Wijsgerige antropologie = de mens of “antropos”
→ Waarin de mens het onderwerp is
→ Over de aard van de mens, wat specifiek is aan de mens, …
→ Waaruit sociologie, economie, …
• Theologie
→ God als onderwerp
De in de 18de eeuw ontstane sociologie bestudeert de mens in zijn sociale context, de
psychologie bestudeert de mens als geestelijk wezen, de culturele antropologie de mens als
cultuurwezen, de agogie de mens als (be)handelend wezen
DE DRIE GROTE WAARDEN VAN PLUTO
1. Het ware/ de waarheid
→ Epistemologie/kennisleer
▪ Stelt vragen over waarheid en kennis
o Vb: wat is kennis? Wat is waarheid? Wat is het verschil tussen waarheid en
mening? Wat zijn de grenzen van de kennis? …
3
, → De logica
▪ Houdt zich bezig met de vraag ‘wat is geldig redeneren?
▪ In de twintigste eeuw ontstonden de wetenschapsfilosofie, de taalfilosofie en de
bewustzijnsfilosofie als aparte takken van de kennisleer
→ De wetenschapsfilosofie
▪ Houdt zich bezig met de grondslagen van de kennis van de afzonderlijke wetenschappen.
▪ Methoden, grondstellingen, begrippen en doel worden hier verhelderd en aan kritisch
onderzoek onderworpen.
→ De taalfilosofie
▪ Behandelt het ontstaan, de ontwikkeling, de betekenis en de functie van de taal en het
verband tussen taal en dingen en taal en denken
2. Goede/goedheid en rechtvaardigheid
→ De ethiek
▪ Onderzoekt het goede
▪ Ze vraagt wat goedheid en rechtvaardigheid is, of en hoe het goede kan gefundeerd
worden, of normen en waarden een universele grond hebben, dan wel relatief zijn aan de
mens en cultuur.
→ De sociale en politieke filosofie
▪ Houd zich bezig met de samenleving
▪ Toegepast op de maatschappij vertaalt de vraag naar het goede zich in de vraag: "hoe
dient een rechtvaardige maatschappij te worden georganiseerd?"
→ De rechtsfilosofie
▪ Er wordt onder andere de vraag gesteld naar de aard en de oorsprong van recht en haar
verhouding tot ethiek
3. Schone/schoonheid
→ De esthetica
▪ Houdt zich bezig met de vraag naar wat schoonheid en wat kunst is
▪ Afgeleide deelgebieden zijn de kunst en cultuurfilosofie
DE PRE-SOCRATISCHE FILOSOFIE
Dieper in op de oorsprong van de westerse filosofie = de pre-socratische filosofie
→ De filosofie van voor Socrates
→ Hebben de eerste stappen gezet naar een nieuw soort denken
→ Hun vragen waren vooral kosmologisch geïnspireerd
▪ Ze gingen op zoek naar de oorsprong van de kosmos en naar de principes van verandering
ZES BELANGWEKKENDE FIGUREN
THALES VAN MILETE
→ Beschouwd als de eerste filosoof
▪ De eerste die de complexe werkelijkheid terugbracht tot één beginsel of archè (oerbeginsel)
o Volgens hem is de oorsprong van alles water → alles ontstaat uit water en keert ernaar
terug
o Hij kwam tot het besef dat zonder water geen leven mogelijk is
4
