Inhoud filosofie
Hoofdstuk 1 De oorsprong van de filosofie..................................................5
1. Inleiding................................................................................................6
2. Omschrijving en indeling van de filosofie.............................................7
2.1 Tussen religie en wetenschap..........................................................7
2.2 Drie grote vragen en domeinen.......................................................7
2.3 Het huis van de filosofie..................................................................7
3. De pre-socratische filosofie...................................................................9
3.1 Thales van Milete.............................................................................9
3.2 Anaximander van Milete..................................................................9
3.3 Pythagoras.....................................................................................10
3.4 Parmenides en Herakleitos............................................................10
3.5 Democritos....................................................................................10
4. Filosofie binnen het hoger onderwijs...................................................11
6. Ken jezelf: Gnothi Seauton..................................................................11
Hoofdstuk 2 Socrates en de sofisten..........................................................11
1. Situering.............................................................................................12
2. De sofisten..........................................................................................12
2.1 Rondtrekkende leraars...................................................................12
2.2 Protagoras: de mens is de maat....................................................12
2.3 Kritiek van Plato op de sofisten.....................................................13
3. Socrates..............................................................................................14
3.1 Socrates, De ‘horzel’......................................................................14
3.2 De socratische gespreksvoering....................................................14
3.3 Mensbeeld.....................................................................................15
4. Thema: waarheid................................................................................16
4.1 De ‘dictatuur’ van het relativisme?................................................16
4.2 Kinderen van Apate.......................................................................16
4.3 Universalisme, relativisme en waarachtigheid..............................17
5. Ken jezelf: ik weet dat ik niets weet....................................................18
Hoofdstuk 3 De grot van Plato...................................................................19
1. Situering.............................................................................................19
1
, 2. Zijn en schijn.......................................................................................20
2.1 De wereld van de vormen..............................................................20
2.2 De allegorie van de grot................................................................21
3. Kennisleer en ethiek...........................................................................22
3.1 Drie soorten van weten.................................................................22
3.2 Ethiek: ‘het goede kennen is het goede doen’..............................22
4. Mensbeeld en politiek.........................................................................23
4.1 Menner en paarden: visie op de menselijke ‘ziek’.........................23
4.2 Mensbeeld en politieke utopie.......................................................23
5. Thema: de aard van de werkelijkheid.................................................24
6. Ken jezelf: de verschijnselen verduisteren de waarheid.....................25
Hoofdstuk 4 De teleologie van Aristoteles.................................................26
1. Situering.............................................................................................26
2. Hilomorfisme: de vorm zit ‘in’ de dingen............................................27
2.1 De vorm in de dingen....................................................................27
2.2 De teleologische visie: entelechie.................................................27
2.3 Trapgewijze opbouw van de natuur...............................................28
3. Ethica: deugdenleer............................................................................29
3.1 Eudaimonia....................................................................................29
3.2 Ethische en intellectuele deugden.................................................29
3.3 Deugdenleer: de weg van het midden...........................................30
3.4 Het begrip catharsis.......................................................................30
4. Politiek: de mens is een politiek dier...................................................30
5. Thema: over doel en zingeving...........................................................31
6. Ken jezelf: de deugd is het midden tussen twee uitersten..................32
Hoofdstuk 5 De tuin van Epicurus..............................................................33
1. Situering: de Hellenistische en Romeinse periode..............................33
2. Het epicurisme....................................................................................33
2.1 Epicurus.........................................................................................33
2.2 Kosmologie: materialisme..............................................................34
2.3 Levenskunst...................................................................................34
3. Thema: Geluk......................................................................................35
3.1 Maakt geld gelukkig?.....................................................................35
2
, 3.2 Verschillende betekenissen van geluk?.........................................36
3.3 Een gedachte-experiment: de ‘ervaringsmachine van Nozick.......36
4. Ken jezelf: leef verborgen...................................................................37
Hoofdstuk 6 De stoïcijnen en het Lot.........................................................38
1. Situering.............................................................................................38
2. Het stoïcisme......................................................................................38
2.1 Kosmologie: Pantheïsme................................................................38
2.2 Alles is bepaald, het lot bepaald....................................................39
2.3 Levenskunst...................................................................................40
3. Thema: vrijheid...................................................................................40
3.1 Handelingsvrijheid en wilsvrijheid.................................................41
3.2 Vrijheid en verantwoordelijkheid...................................................42
3.3 Spinoza en Libet omtrent vrije wil.................................................42
3.4 Het liberalisme...............................................................................43
4. Ken jezelf: het zijn niet de feiten die ons in verwarring brengen, maar
onze interpretatie van de feiten..............................................................43
Hoofdstuk 7 Michel de Montaigne, kind van de Renaissance.....................44
1. Michel de Montaigne...........................................................................44
1.1 De essays......................................................................................44
1.2 De Montaigne als troost voor het gevoel van onvolkomenheid.....45
2. Ken jezelf: ik ben een mens en niets menselijks is me vreemd..........46
Hoofdstuk 8 Rationalisme, empirisme en de wetenschappelijke revolutie 47
1. Situering.............................................................................................47
2. René Descartes...................................................................................48
3. Baruch de Spinoza..............................................................................49
4. John Locke...........................................................................................50
5. David Hume........................................................................................51
6. Thema: wetenschap............................................................................52
6.1 De inductieve methode..................................................................52
6.2 De indeling van de wetenschappen...............................................52
6.3 Demarcatiecriteria en paradigmatheorie.......................................53
6.4 Wetenschap en technologie op een kruispunt...............................53
7. Ken jezelf: Sapare Aude!.....................................................................53
3
,Hoofdstuk 9 De copernicaanse wending van Kant, een rationele ethiek en
een nieuw maatschappijmodel..................................................................54
1. Situering.............................................................................................55
2. De copernicaanse wending van Kant..................................................55
2.1 Kant...............................................................................................55
2.2 De zuivere rede en de copernicaanse wending.............................55
3. Kant versus Bentham: twee funderingen van ethiek..........................56
3.1 De praktische rede en de ethiek van de plicht bij Kant.................56
3.2 Utilitarist Jeremy Bentham en zijn gevolgenethiek........................57
3.3 Het tramdilemma van Philippa Foot...............................................57
4. Thema: de waarden van de verlichting...............................................58
4.1 Politiek...........................................................................................58
4.2 Economie.......................................................................................59
4.3 Samenleving..................................................................................59
4.4 Godsdienst.....................................................................................59
4.5 Emancipatie van de vrouw.............................................................60
5. Ken jezelf: the principles of justice are chosen behind a veil of
ignorance................................................................................................60
Hoofdstuk 10 Schopenhauers wil tot leven................................................60
1. Situering.............................................................................................61
2. Voorspel op de romantiek: Jean-Jacques Rousseau.............................61
3. Arthur Schopenhauer..........................................................................62
3.1 Leven.............................................................................................62
3.2 De wereld als wil en voorstelling...................................................62
3.3 Pessimisme....................................................................................63
3.4 Uitwegen uit het lijden?.................................................................63
4. Thema: de romantiek..........................................................................64
4.1 Romantiek versus verlichting........................................................64
5. Ken jezelf: L’Homme qui a le plus vécu n’est pas celui qui a compté le
plus d’années, mais celui qui a le plus senti la vie.................................65
Hoofdstuk 11 Nietzsche, filosoof met de hamer........................................66
1. Situering.............................................................................................66
2. Friedrich Nietzsche..............................................................................66
2.1 Leven.............................................................................................66
4
, 2.2 Apollo en Dionysos........................................................................67
2.3 Taal als interpretatie......................................................................67
2.4 De wil tot macht............................................................................67
2.5 De omkering van alle waarden: herenmoraal en slavenmoraal.....67
2.6 ‘God is dood’ en twee vormen van nihilisme.................................68
2.7 De Übermensch.............................................................................69
2.8 De idee van de ‘eeuwige wederkeer’.............................................69
3. Thema: het postmodernisme..............................................................69
3.1 Foucault ‘archeologie’ van de macht.............................................69
4. Ken jezelf: werde, der bu bist..............................................................70
Hoofdstuk 12 Emmanuel Levinas en Hannah Arendt: alteriteit en
pluratiteit?..................................................................................................71
1. De filosofie in de twintigste eeuw.......................................................71
2. Het appel van Emmanuel Levinas.......................................................72
2.1 Situering........................................................................................72
2.2 Levinas en ‘het gelaat van de ander’.............................................72
2.3 Van appel tot effectieve hulp.........................................................73
2.4 De zorgethiek van tronto...............................................................73
3. Hannah Arendts inter-esse..................................................................74
3.1 Situering........................................................................................74
3.2 Totalitarisme..................................................................................74
3.3 De menselijke conditie...................................................................74
3.4 De banaliteit van het kwaad..........................................................75
4. Thema: Over de aard van de mens.....................................................76
5. Ken jezelf: dasein ist mit sein..............................................................77
Samenvatting Filosofie
Hoofdstuk 1 De oorsprong van de filosofie
Ken uzelf (gnothi seauton) – Thales van Milete
De wereld is een getal – Pythagoras
5
, Zijn en kennen zijn hetzelfde – Parmenides
Alles vloeit (panta rhei) – Herakleitos
1. Inleiding
Filosofie komt van:
“filein” = houden van
“sophia” = Griekse godin van de wijsheid
Een geschiedenis van filosofie is een verhaal van mannen. Maar vanaf de
20e eeuw kregen ook vrouwen toegang tot het onderwijs.
Oorsprong van filosofie: 2 visies
Filosofie is zo oud als de mens zelf: iedereen die diepzinnige vragen
stelt is filosofisch bezig
Filosofie is ontstaan in een bepaalde periode en binnen een
bepaalde cultuur/ regio
De westerse filosofie:
ontstaan in streek rond Egeïsche zee in 6de eeuw V.C.
ontstaan wordt omschreven als overgang mythos naar logos
o mythos: wereldbeeld gebaseerd op mythen, goden,
fantastische verhalen, (treffen we aan in alle culturen en
tijden, onderzoeksdomein: antropologen)
o logos: zoekt fundering in rationele verklaring door belang
van observatie & argumentatie en naar het feit dat natuur uit
natuur wordt verklaard en NIET door te verwijzen naar Goden
en andere wezens en wisselende gemoedstoestanden
vbn mythos
Odysseus en de sirenen (= Odysseus verbannen door paard v Troje
en moet obstakels overwinnen)
Zondeval (= verboden appel gegeten dus verbannen): we leren wat
goed en slecht is
Logos in het Oosten:
India: Upanishaden werd geschreven = filosofische reflecties op de
oeroude Vedische geschriften + Mahavira en Boeddha = figuren die
traditionele brahaamse levenswijze in vraag stelden en aan de basis
lag van jaïnisme en boeddhisme
China: Confucius en Lao Tzu (Taoïsme)
6
Hoofdstuk 1 De oorsprong van de filosofie..................................................5
1. Inleiding................................................................................................6
2. Omschrijving en indeling van de filosofie.............................................7
2.1 Tussen religie en wetenschap..........................................................7
2.2 Drie grote vragen en domeinen.......................................................7
2.3 Het huis van de filosofie..................................................................7
3. De pre-socratische filosofie...................................................................9
3.1 Thales van Milete.............................................................................9
3.2 Anaximander van Milete..................................................................9
3.3 Pythagoras.....................................................................................10
3.4 Parmenides en Herakleitos............................................................10
3.5 Democritos....................................................................................10
4. Filosofie binnen het hoger onderwijs...................................................11
6. Ken jezelf: Gnothi Seauton..................................................................11
Hoofdstuk 2 Socrates en de sofisten..........................................................11
1. Situering.............................................................................................12
2. De sofisten..........................................................................................12
2.1 Rondtrekkende leraars...................................................................12
2.2 Protagoras: de mens is de maat....................................................12
2.3 Kritiek van Plato op de sofisten.....................................................13
3. Socrates..............................................................................................14
3.1 Socrates, De ‘horzel’......................................................................14
3.2 De socratische gespreksvoering....................................................14
3.3 Mensbeeld.....................................................................................15
4. Thema: waarheid................................................................................16
4.1 De ‘dictatuur’ van het relativisme?................................................16
4.2 Kinderen van Apate.......................................................................16
4.3 Universalisme, relativisme en waarachtigheid..............................17
5. Ken jezelf: ik weet dat ik niets weet....................................................18
Hoofdstuk 3 De grot van Plato...................................................................19
1. Situering.............................................................................................19
1
, 2. Zijn en schijn.......................................................................................20
2.1 De wereld van de vormen..............................................................20
2.2 De allegorie van de grot................................................................21
3. Kennisleer en ethiek...........................................................................22
3.1 Drie soorten van weten.................................................................22
3.2 Ethiek: ‘het goede kennen is het goede doen’..............................22
4. Mensbeeld en politiek.........................................................................23
4.1 Menner en paarden: visie op de menselijke ‘ziek’.........................23
4.2 Mensbeeld en politieke utopie.......................................................23
5. Thema: de aard van de werkelijkheid.................................................24
6. Ken jezelf: de verschijnselen verduisteren de waarheid.....................25
Hoofdstuk 4 De teleologie van Aristoteles.................................................26
1. Situering.............................................................................................26
2. Hilomorfisme: de vorm zit ‘in’ de dingen............................................27
2.1 De vorm in de dingen....................................................................27
2.2 De teleologische visie: entelechie.................................................27
2.3 Trapgewijze opbouw van de natuur...............................................28
3. Ethica: deugdenleer............................................................................29
3.1 Eudaimonia....................................................................................29
3.2 Ethische en intellectuele deugden.................................................29
3.3 Deugdenleer: de weg van het midden...........................................30
3.4 Het begrip catharsis.......................................................................30
4. Politiek: de mens is een politiek dier...................................................30
5. Thema: over doel en zingeving...........................................................31
6. Ken jezelf: de deugd is het midden tussen twee uitersten..................32
Hoofdstuk 5 De tuin van Epicurus..............................................................33
1. Situering: de Hellenistische en Romeinse periode..............................33
2. Het epicurisme....................................................................................33
2.1 Epicurus.........................................................................................33
2.2 Kosmologie: materialisme..............................................................34
2.3 Levenskunst...................................................................................34
3. Thema: Geluk......................................................................................35
3.1 Maakt geld gelukkig?.....................................................................35
2
, 3.2 Verschillende betekenissen van geluk?.........................................36
3.3 Een gedachte-experiment: de ‘ervaringsmachine van Nozick.......36
4. Ken jezelf: leef verborgen...................................................................37
Hoofdstuk 6 De stoïcijnen en het Lot.........................................................38
1. Situering.............................................................................................38
2. Het stoïcisme......................................................................................38
2.1 Kosmologie: Pantheïsme................................................................38
2.2 Alles is bepaald, het lot bepaald....................................................39
2.3 Levenskunst...................................................................................40
3. Thema: vrijheid...................................................................................40
3.1 Handelingsvrijheid en wilsvrijheid.................................................41
3.2 Vrijheid en verantwoordelijkheid...................................................42
3.3 Spinoza en Libet omtrent vrije wil.................................................42
3.4 Het liberalisme...............................................................................43
4. Ken jezelf: het zijn niet de feiten die ons in verwarring brengen, maar
onze interpretatie van de feiten..............................................................43
Hoofdstuk 7 Michel de Montaigne, kind van de Renaissance.....................44
1. Michel de Montaigne...........................................................................44
1.1 De essays......................................................................................44
1.2 De Montaigne als troost voor het gevoel van onvolkomenheid.....45
2. Ken jezelf: ik ben een mens en niets menselijks is me vreemd..........46
Hoofdstuk 8 Rationalisme, empirisme en de wetenschappelijke revolutie 47
1. Situering.............................................................................................47
2. René Descartes...................................................................................48
3. Baruch de Spinoza..............................................................................49
4. John Locke...........................................................................................50
5. David Hume........................................................................................51
6. Thema: wetenschap............................................................................52
6.1 De inductieve methode..................................................................52
6.2 De indeling van de wetenschappen...............................................52
6.3 Demarcatiecriteria en paradigmatheorie.......................................53
6.4 Wetenschap en technologie op een kruispunt...............................53
7. Ken jezelf: Sapare Aude!.....................................................................53
3
,Hoofdstuk 9 De copernicaanse wending van Kant, een rationele ethiek en
een nieuw maatschappijmodel..................................................................54
1. Situering.............................................................................................55
2. De copernicaanse wending van Kant..................................................55
2.1 Kant...............................................................................................55
2.2 De zuivere rede en de copernicaanse wending.............................55
3. Kant versus Bentham: twee funderingen van ethiek..........................56
3.1 De praktische rede en de ethiek van de plicht bij Kant.................56
3.2 Utilitarist Jeremy Bentham en zijn gevolgenethiek........................57
3.3 Het tramdilemma van Philippa Foot...............................................57
4. Thema: de waarden van de verlichting...............................................58
4.1 Politiek...........................................................................................58
4.2 Economie.......................................................................................59
4.3 Samenleving..................................................................................59
4.4 Godsdienst.....................................................................................59
4.5 Emancipatie van de vrouw.............................................................60
5. Ken jezelf: the principles of justice are chosen behind a veil of
ignorance................................................................................................60
Hoofdstuk 10 Schopenhauers wil tot leven................................................60
1. Situering.............................................................................................61
2. Voorspel op de romantiek: Jean-Jacques Rousseau.............................61
3. Arthur Schopenhauer..........................................................................62
3.1 Leven.............................................................................................62
3.2 De wereld als wil en voorstelling...................................................62
3.3 Pessimisme....................................................................................63
3.4 Uitwegen uit het lijden?.................................................................63
4. Thema: de romantiek..........................................................................64
4.1 Romantiek versus verlichting........................................................64
5. Ken jezelf: L’Homme qui a le plus vécu n’est pas celui qui a compté le
plus d’années, mais celui qui a le plus senti la vie.................................65
Hoofdstuk 11 Nietzsche, filosoof met de hamer........................................66
1. Situering.............................................................................................66
2. Friedrich Nietzsche..............................................................................66
2.1 Leven.............................................................................................66
4
, 2.2 Apollo en Dionysos........................................................................67
2.3 Taal als interpretatie......................................................................67
2.4 De wil tot macht............................................................................67
2.5 De omkering van alle waarden: herenmoraal en slavenmoraal.....67
2.6 ‘God is dood’ en twee vormen van nihilisme.................................68
2.7 De Übermensch.............................................................................69
2.8 De idee van de ‘eeuwige wederkeer’.............................................69
3. Thema: het postmodernisme..............................................................69
3.1 Foucault ‘archeologie’ van de macht.............................................69
4. Ken jezelf: werde, der bu bist..............................................................70
Hoofdstuk 12 Emmanuel Levinas en Hannah Arendt: alteriteit en
pluratiteit?..................................................................................................71
1. De filosofie in de twintigste eeuw.......................................................71
2. Het appel van Emmanuel Levinas.......................................................72
2.1 Situering........................................................................................72
2.2 Levinas en ‘het gelaat van de ander’.............................................72
2.3 Van appel tot effectieve hulp.........................................................73
2.4 De zorgethiek van tronto...............................................................73
3. Hannah Arendts inter-esse..................................................................74
3.1 Situering........................................................................................74
3.2 Totalitarisme..................................................................................74
3.3 De menselijke conditie...................................................................74
3.4 De banaliteit van het kwaad..........................................................75
4. Thema: Over de aard van de mens.....................................................76
5. Ken jezelf: dasein ist mit sein..............................................................77
Samenvatting Filosofie
Hoofdstuk 1 De oorsprong van de filosofie
Ken uzelf (gnothi seauton) – Thales van Milete
De wereld is een getal – Pythagoras
5
, Zijn en kennen zijn hetzelfde – Parmenides
Alles vloeit (panta rhei) – Herakleitos
1. Inleiding
Filosofie komt van:
“filein” = houden van
“sophia” = Griekse godin van de wijsheid
Een geschiedenis van filosofie is een verhaal van mannen. Maar vanaf de
20e eeuw kregen ook vrouwen toegang tot het onderwijs.
Oorsprong van filosofie: 2 visies
Filosofie is zo oud als de mens zelf: iedereen die diepzinnige vragen
stelt is filosofisch bezig
Filosofie is ontstaan in een bepaalde periode en binnen een
bepaalde cultuur/ regio
De westerse filosofie:
ontstaan in streek rond Egeïsche zee in 6de eeuw V.C.
ontstaan wordt omschreven als overgang mythos naar logos
o mythos: wereldbeeld gebaseerd op mythen, goden,
fantastische verhalen, (treffen we aan in alle culturen en
tijden, onderzoeksdomein: antropologen)
o logos: zoekt fundering in rationele verklaring door belang
van observatie & argumentatie en naar het feit dat natuur uit
natuur wordt verklaard en NIET door te verwijzen naar Goden
en andere wezens en wisselende gemoedstoestanden
vbn mythos
Odysseus en de sirenen (= Odysseus verbannen door paard v Troje
en moet obstakels overwinnen)
Zondeval (= verboden appel gegeten dus verbannen): we leren wat
goed en slecht is
Logos in het Oosten:
India: Upanishaden werd geschreven = filosofische reflecties op de
oeroude Vedische geschriften + Mahavira en Boeddha = figuren die
traditionele brahaamse levenswijze in vraag stelden en aan de basis
lag van jaïnisme en boeddhisme
China: Confucius en Lao Tzu (Taoïsme)
6
