Module 5
1. Historische context
1.1 Nationalisme en imperialisme
Nationalisme inspireerde het politieke streven naar nationale eenwording en de vorming van
natiestaten. het leidde ook tot grote belangstelling voor het verleden van eigen volk en volkskarakter.
De grondwet van 1848 (Thorbecke) maakte Nederland een parlementaire democratie → ministers
moesten verantwoording afleggen tegenover de Staten-Generaal.
- Vanaf 1848 : politieke macht lag bij de rijke burgers.
- 1887 : politieke macht bij de bescheiden burgerij.
Vanaf 1870 imperialisme: Europese landen breidden hun macht in koloniën uit voor grondstoffen en
afzetmarkten.
- Cultuurstelsel, Nederlands-Indië
1.2 Nederland en de moderniteit
Modernisering bracht technologische vooruitgang (eerste stoomtrein in 1839) en industrialisatie,
maar ook verstedelijking en sociale ongelijkheid.
Verzuiling ontstond als reactie op ontkerkelijking; katholieken en protestanten organiseerden zich in
eigen kringen.
Feminisme kwam op, met Aletta Jacobs als boegbeeld van de strijd voor vrouwenrechten.
Tegenstellingen in moderniteit: optimisme over vooruitgang versus kritiek op vervreemding en
industrialisatie, weerspiegeld in kunst (romantiek vs. realisme).
2 tegengestelde reacties op de moderniteit = romantiek - realisme
3. Literaire ontwikkelingen
3.1 Schrijver en publiek
Tot ca. 1880 had Nederlandse literatuur een belerende en opvoedkundige functie. Schrijven was een
nevenactiviteit, vaak door domineedichters zoals Nicolaas Beets (1814-1903). Veel werken waren
bedoeld om voor te dragen.
,Rond 1880 kwam er verzet van een groep schrijvers die de Beweging van Tachtig werd genoemd, de
Tachtigers. Zij vonden dat literatuur niet meer moest draaien om geloof, politiek of wat goed of fout
is. In plaats daarvan wilden ze dat kunst er gewoon mocht zijn om mooi te zijn. Dat noemden ze l’art
pour l’art - kunst omwille van de kunst.
Autonoom literatuur: literatuur zonder belerende of opvoedkundige intentie.
Door een groeiend lezerspubliek ontstond massalectuur, gericht op ontspanning.
Hiertegenover stond artistieke, 'zuivere' literatuur zonder maatschappelijke functie.
2 vormen van literatuur:
1. De commerciele, burgelijke, maatschappijbevestigende literatuur
2. Vernieuwende, “zuivere” literatuur van schrijvers die onverschillig stonden ten opzichte van
morele geboden en/of maatschappelijke normen en die autonome literatuur wilde schrijven.
Voorlopers van deze ontwikkeling waren de Fransen Gustave Flaubert (1821-1880) en Charles
Baudelaire (1821-1867):
● Flauberts Madame Bovary (1857) veroorzaakte een rel door het neutraal weergeven van
overspel; hij werd vrijgesproken.
● Baudelaire's Les fleurs du mal (1857) werd als obsceen beschouwd; hij verloor zijn proces
en moest zes gedichten schrappen.
Beide schrijvers verzetten zich tegen de burgerlijke moraal, waardoor de schrijver een antiburger
werd.
De 19e-eeuwse literatuur reageerde op de moderniteit via twee stromingen:
1. Romantiek – nadruk op emotie en verbeelding.
2. Realisme – objectieve weergave van de werkelijkheid.
3.2 Romantische literatuur en realistische literatuur
Romantiek ging internationaal vooraf aan het realisme, maar in Nederland bestonden beide
stromingen in de 19e eeuw tegelijkertijd.
● Beweging van Tachtig (1885-1890): romantische, individualistische poëzie.
● Tegelijk verschenen realistische (naturalistische) romans, zoals Eline Vere (Louis Couperus)
en Een liefde (Lodewijk van Deyssel).
Sommige schrijvers combineerden beide stijlen:
● Nicolaas Beets schreef als student romantische gedichten (Jose en Kuser), maar later de
realistische bestseller Camera obscura (1839) als Hildebrand.
Romantiek en realisme ontstonden in de 19e eeuw, maar hebben ook nu nog invloed.
3.3 Romantische literatuur
Romantische Literatuur
De romantiek ontstond in de 19e eeuw, als reactie op het denken waarbij alles draaide om verstand,
feiten en wetenschap.
Romantische schrijvers waren het daar niet mee eens. Zij vonden gevoelens, fantasie en de eigen
beleving belangrijker. Ze zagen de wereld als bijzonder en vol geheimen, en gebruikten kunst om
verder te kijken dan het gewone leven.
Kenmerken van de Romantiek
● Emotie en verbeelding boven wetenschap en rationaliteit.
● Individualisme: de kunstenaar streefde naar originaliteit en persoonlijke expressie.
● Verlangen naar het onbereikbare, zoals tragische liefde, natuur verheerlijking en het
bovennatuurlijke.
● Escapisme: personages voelen zich onbegrepen en verlangen naar een andere werkelijkheid.
● Interesse in natuur en geschiedenis leidde tot de opkomst van de historische roman.
● Romantische humor: ironie en sarcasme om tragiek te verwerken.
, Belangrijke schrijvers en werken:
● Sir Walter Scott (Ivanhoe, 1820) – Pionier van de historische roman. Zijn boeken
verwerkten fictie met historische figuren zoals Robin Hood en Richard Leeuwenhart.
● Hendrik Conscience (De leeuw van Vlaanderen, 1838) – Over de Guldensporenslag (1302),
waarin Vlamingen de Fransen verslaan. Hij speelde een grote rol in het Vlaams nationalisme.
● Jacob van Lennep en Aarnout Drost – Nederlandse schrijvers van historische romans.
● Piet Paaltjens - Hanteerde humor als wapen tegen het lijden en de onvrede over het bestaan.
Multatuli en Kritiek op de Samenleving
● Multatuli (Eduard Douwes Dekker) bekritiseerde koloniale uitbuiting en sociale
misstanden, Nederlands-Indië.
● Max Havelaar (1860) hekelde de onderdrukking van de Javaanse bevolking door Nederland.
De Beweging van Tachtig
Rond 1880 kwam er verzet van een groep schrijvers die de Beweging van Tachtig werd genoemd, de
Tachtigers. Zij vonden dat literatuur niet meer moest draaien om geloof, politiek of wat goed of fout
is. In plaats daarvan wilden ze dat kunst er gewoon mocht zijn om mooi te zijn. Dat noemden ze l’art
pour l’art - kunst omwille van de kunst.
Autonoom literatuur: literatuur zonder belerende of opvoedkundige intentie.
Belangrijke schrijvers en werken:
● Willem Kloos: “De allerindividueelste expressie van de aller-individueelste emotie.”
● Frederik van Eeden (De kleine Johannes, 1885) – Een cultuursprookje over
volwassenwording.
● Herman GHerman Gorterorter (Mei, 1889) – Een episch natuurgedicht, later ook
socialistische poëzie zoals Pan.
Conclusie
Romantische schrijvers kozen voor gevoel en fantasie in plaats van verstand en wetenschap. De
Tachtigers gingen nog een stap verder en vonden dat kunst er gewoon mocht zijn om mooi te zijn,
zonder een les of boodschap.
3.4 Realistische literatuur
Realistische literatuur probeert de werkelijkheid zo precies mogelijk weer te geven.
Schrijvers gebruiken het realisme-effect, waarbij ze veel details beschrijven die er soms onbelangrijk
uitzien, maar daardoor een beeld creëren van de echte wereld voor de lezer.
Bijvoorbeeld door een kamer of een straat te beschrijven, lijkt het alsof de lezer zelf in die situatie is.
Ook verwijzingen naar specifieke plaatsen, dialecten of jargon helpen om de tekst realistischer te
maken.
In de negentiende eeuw richtten realistische schrijvers zich op sociale thema's, zoals de
klassenmaatschappij en de mogelijkheid om op te klimmen naar een hogere sociale status.
Personen in deze boeken proberen vaak hun sociale rollen te doorbreken, maar stuiten vaak op de
beperkingen van hun omgeving. Geld speelt hierbij een belangrijke rol, zowel als middel om hogerop
te komen als symbool voor je sociale positie.
Herman Heijermans was een belangrijke Nederlandse schrijver van deze tijd, vooral bekend van zijn
toneelstuk Op hoop van zegen (1900), dat over misstanden in de visserij gaat.
Realistische schrijvers gebruikten vaak de roman om de hedendaagse wereld te beschrijven, omdat
het de meeste lezers aansprak. In deze periode van industrialisatie en verstedelijking werd de roman
de populairste literaire vorm.
1. Belerend Realisme
1. Historische context
1.1 Nationalisme en imperialisme
Nationalisme inspireerde het politieke streven naar nationale eenwording en de vorming van
natiestaten. het leidde ook tot grote belangstelling voor het verleden van eigen volk en volkskarakter.
De grondwet van 1848 (Thorbecke) maakte Nederland een parlementaire democratie → ministers
moesten verantwoording afleggen tegenover de Staten-Generaal.
- Vanaf 1848 : politieke macht lag bij de rijke burgers.
- 1887 : politieke macht bij de bescheiden burgerij.
Vanaf 1870 imperialisme: Europese landen breidden hun macht in koloniën uit voor grondstoffen en
afzetmarkten.
- Cultuurstelsel, Nederlands-Indië
1.2 Nederland en de moderniteit
Modernisering bracht technologische vooruitgang (eerste stoomtrein in 1839) en industrialisatie,
maar ook verstedelijking en sociale ongelijkheid.
Verzuiling ontstond als reactie op ontkerkelijking; katholieken en protestanten organiseerden zich in
eigen kringen.
Feminisme kwam op, met Aletta Jacobs als boegbeeld van de strijd voor vrouwenrechten.
Tegenstellingen in moderniteit: optimisme over vooruitgang versus kritiek op vervreemding en
industrialisatie, weerspiegeld in kunst (romantiek vs. realisme).
2 tegengestelde reacties op de moderniteit = romantiek - realisme
3. Literaire ontwikkelingen
3.1 Schrijver en publiek
Tot ca. 1880 had Nederlandse literatuur een belerende en opvoedkundige functie. Schrijven was een
nevenactiviteit, vaak door domineedichters zoals Nicolaas Beets (1814-1903). Veel werken waren
bedoeld om voor te dragen.
,Rond 1880 kwam er verzet van een groep schrijvers die de Beweging van Tachtig werd genoemd, de
Tachtigers. Zij vonden dat literatuur niet meer moest draaien om geloof, politiek of wat goed of fout
is. In plaats daarvan wilden ze dat kunst er gewoon mocht zijn om mooi te zijn. Dat noemden ze l’art
pour l’art - kunst omwille van de kunst.
Autonoom literatuur: literatuur zonder belerende of opvoedkundige intentie.
Door een groeiend lezerspubliek ontstond massalectuur, gericht op ontspanning.
Hiertegenover stond artistieke, 'zuivere' literatuur zonder maatschappelijke functie.
2 vormen van literatuur:
1. De commerciele, burgelijke, maatschappijbevestigende literatuur
2. Vernieuwende, “zuivere” literatuur van schrijvers die onverschillig stonden ten opzichte van
morele geboden en/of maatschappelijke normen en die autonome literatuur wilde schrijven.
Voorlopers van deze ontwikkeling waren de Fransen Gustave Flaubert (1821-1880) en Charles
Baudelaire (1821-1867):
● Flauberts Madame Bovary (1857) veroorzaakte een rel door het neutraal weergeven van
overspel; hij werd vrijgesproken.
● Baudelaire's Les fleurs du mal (1857) werd als obsceen beschouwd; hij verloor zijn proces
en moest zes gedichten schrappen.
Beide schrijvers verzetten zich tegen de burgerlijke moraal, waardoor de schrijver een antiburger
werd.
De 19e-eeuwse literatuur reageerde op de moderniteit via twee stromingen:
1. Romantiek – nadruk op emotie en verbeelding.
2. Realisme – objectieve weergave van de werkelijkheid.
3.2 Romantische literatuur en realistische literatuur
Romantiek ging internationaal vooraf aan het realisme, maar in Nederland bestonden beide
stromingen in de 19e eeuw tegelijkertijd.
● Beweging van Tachtig (1885-1890): romantische, individualistische poëzie.
● Tegelijk verschenen realistische (naturalistische) romans, zoals Eline Vere (Louis Couperus)
en Een liefde (Lodewijk van Deyssel).
Sommige schrijvers combineerden beide stijlen:
● Nicolaas Beets schreef als student romantische gedichten (Jose en Kuser), maar later de
realistische bestseller Camera obscura (1839) als Hildebrand.
Romantiek en realisme ontstonden in de 19e eeuw, maar hebben ook nu nog invloed.
3.3 Romantische literatuur
Romantische Literatuur
De romantiek ontstond in de 19e eeuw, als reactie op het denken waarbij alles draaide om verstand,
feiten en wetenschap.
Romantische schrijvers waren het daar niet mee eens. Zij vonden gevoelens, fantasie en de eigen
beleving belangrijker. Ze zagen de wereld als bijzonder en vol geheimen, en gebruikten kunst om
verder te kijken dan het gewone leven.
Kenmerken van de Romantiek
● Emotie en verbeelding boven wetenschap en rationaliteit.
● Individualisme: de kunstenaar streefde naar originaliteit en persoonlijke expressie.
● Verlangen naar het onbereikbare, zoals tragische liefde, natuur verheerlijking en het
bovennatuurlijke.
● Escapisme: personages voelen zich onbegrepen en verlangen naar een andere werkelijkheid.
● Interesse in natuur en geschiedenis leidde tot de opkomst van de historische roman.
● Romantische humor: ironie en sarcasme om tragiek te verwerken.
, Belangrijke schrijvers en werken:
● Sir Walter Scott (Ivanhoe, 1820) – Pionier van de historische roman. Zijn boeken
verwerkten fictie met historische figuren zoals Robin Hood en Richard Leeuwenhart.
● Hendrik Conscience (De leeuw van Vlaanderen, 1838) – Over de Guldensporenslag (1302),
waarin Vlamingen de Fransen verslaan. Hij speelde een grote rol in het Vlaams nationalisme.
● Jacob van Lennep en Aarnout Drost – Nederlandse schrijvers van historische romans.
● Piet Paaltjens - Hanteerde humor als wapen tegen het lijden en de onvrede over het bestaan.
Multatuli en Kritiek op de Samenleving
● Multatuli (Eduard Douwes Dekker) bekritiseerde koloniale uitbuiting en sociale
misstanden, Nederlands-Indië.
● Max Havelaar (1860) hekelde de onderdrukking van de Javaanse bevolking door Nederland.
De Beweging van Tachtig
Rond 1880 kwam er verzet van een groep schrijvers die de Beweging van Tachtig werd genoemd, de
Tachtigers. Zij vonden dat literatuur niet meer moest draaien om geloof, politiek of wat goed of fout
is. In plaats daarvan wilden ze dat kunst er gewoon mocht zijn om mooi te zijn. Dat noemden ze l’art
pour l’art - kunst omwille van de kunst.
Autonoom literatuur: literatuur zonder belerende of opvoedkundige intentie.
Belangrijke schrijvers en werken:
● Willem Kloos: “De allerindividueelste expressie van de aller-individueelste emotie.”
● Frederik van Eeden (De kleine Johannes, 1885) – Een cultuursprookje over
volwassenwording.
● Herman GHerman Gorterorter (Mei, 1889) – Een episch natuurgedicht, later ook
socialistische poëzie zoals Pan.
Conclusie
Romantische schrijvers kozen voor gevoel en fantasie in plaats van verstand en wetenschap. De
Tachtigers gingen nog een stap verder en vonden dat kunst er gewoon mocht zijn om mooi te zijn,
zonder een les of boodschap.
3.4 Realistische literatuur
Realistische literatuur probeert de werkelijkheid zo precies mogelijk weer te geven.
Schrijvers gebruiken het realisme-effect, waarbij ze veel details beschrijven die er soms onbelangrijk
uitzien, maar daardoor een beeld creëren van de echte wereld voor de lezer.
Bijvoorbeeld door een kamer of een straat te beschrijven, lijkt het alsof de lezer zelf in die situatie is.
Ook verwijzingen naar specifieke plaatsen, dialecten of jargon helpen om de tekst realistischer te
maken.
In de negentiende eeuw richtten realistische schrijvers zich op sociale thema's, zoals de
klassenmaatschappij en de mogelijkheid om op te klimmen naar een hogere sociale status.
Personen in deze boeken proberen vaak hun sociale rollen te doorbreken, maar stuiten vaak op de
beperkingen van hun omgeving. Geld speelt hierbij een belangrijke rol, zowel als middel om hogerop
te komen als symbool voor je sociale positie.
Herman Heijermans was een belangrijke Nederlandse schrijver van deze tijd, vooral bekend van zijn
toneelstuk Op hoop van zegen (1900), dat over misstanden in de visserij gaat.
Realistische schrijvers gebruikten vaak de roman om de hedendaagse wereld te beschrijven, omdat
het de meeste lezers aansprak. In deze periode van industrialisatie en verstedelijking werd de roman
de populairste literaire vorm.
1. Belerend Realisme
