LES 1: POLITIEK (H1) + STAAT EN MACHT (H2) ................................................................................ 7
HET BELANG VAN POLITIEK...................................................................................................................... 7
H1: POLITIEK ......................................................................................................................................... 8
WAT IS POLITIEK?................................................................................................................................... 8
H2: MACHTSUITOEFENING .................................................................................................................. 9
WAT IS MACHT? ..................................................................................................................................... 9
MACHT VS. GEDRAG ............................................................................................................................... 9
MACHT OMDENKEN .............................................................................................................................. 10
Macht meten – mission impossible?...............................................................................................11
MACHT VAN DE STAAT? .........................................................................................................................11
Grondwet ....................................................................................................................................... 12
CONCLUSIE ......................................................................................................................................... 13
LES 2: BREUKLIJNEN EN IDEOLOGIEËN (H3) ................................................................................. 13
Politiek = conflict ............................................................................................................................ 13
Wat zijn breuklijnen?...................................................................................................................... 14
HISTORISCHE WORTELS BREUKLIJNEN ................................................................................................... 14
Natie- en staatsvorming (= 1e wortel) ....................................................................................................... 14
Industriële revolutie (= 2e wortel) .............................................................................................................. 15
TRADITIONELE BREUKLIJNEN................................................................................................................. 15
Bevroren breuklijnen? .................................................................................................................... 15
Spotlight: Is de socio-economische links-rechts tweedeling nog wel relevant? ........................................ 16
Spotlight: Universele breuklijnen? ............................................................................................................ 17
Cross-cutting & reinforcing cleavages ...................................................................................................... 17
NIEUWE BREUKLIJNEN? ........................................................................................................................ 18
1. Waarde- en normenverschuiving ..................................................................................................... 18
Inglehart ................................................................................................................................................... 18
Ignazi & Norris .......................................................................................................................................... 18
2. Globalisering – Kriesi ....................................................................................................................... 18
NIEUWERE NIEUWE BREUKLIJNEN.......................................................................................................... 19
Het snijvlak tussen recht & breuklijnen .......................................................................................... 19
IDEOLOGIE ........................................................................................................................................... 20
Van breuklijnen naar ideologie ...................................................................................................... 20
Populisme ...................................................................................................................................... 21
Breuklijnen en ideologische stromingen: connectie ...................................................................... 21
LES 3: DEMOCRATIE (H4) .................................................................................................................. 22
WAT IS DEMOCRATIE?........................................................................................................................... 22
1. MACHT GAAT UIT VAN HET VOLK..................................................................................................... 23
Spotlight: Algemeen stemrecht voor wie? ..................................................................................... 23
2. MACHT UITGEOEFEND VOLGENS BEPAALDE REGELS ....................................................................... 23
Spotlight: Losers’ consent .............................................................................................................. 24
3. WAARBORGEN INDIVIDUELE BURGERRECHTEN ............................................................................... 24
Variaties in democratie Democratie in beweging (H14.1) ......................................................................... 25
Spotlight: Democratic backsliding .................................................................................................. 26
Spotlight: Boundary probleem ....................................................................................................... 26
LES 4: POLITIEKE VERTEGENWOORDIGING (H4) .......................................................................... 27
Conclusie democratie .................................................................................................................... 27
REPRESENTATIEVE DEMOCRATIE ........................................................................................................... 28
Wat is representatieve democratie (niet)? ..................................................................................... 28
1
, Spotlight: Referenda ................................................................................................................................. 28
Wat is vertegenwoordigen? ...................................................................................................................... 29
Principal-agent theorie.............................................................................................................................. 29
Voor- en nadelen representatieve democratie .......................................................................................... 29
Visies op representatie: hoe vertegenwoordigen? ........................................................................ 30
Autonomie van vertegenwoordigers ......................................................................................................... 30
1) Delegate (delegatie) .................................................................................................................... 30
2) Trustee (vertrouwen) ................................................................................................................... 30
3) Partijmandaat .............................................................................................................................. 31
Spotlight: Particratie ......................................................................................................................... 32
Wie of wat is het onderwerp van vertegenwoordiging .............................................................................. 32
1) Inhoudelijk ................................................................................................................................... 32
2) Territoriaal.................................................................................................................................... 32
Afspiegeling van de maatschappij vs. substantief .................................................................................... 33
Snijvlak tussen recht en vertegenwoordiging ....................................................................................... 34
Conclusie .................................................................................................................................................. 35
LES 5: POLITIEKE PARTICIPATIE & SOCIALE BEWEGINGEN (H5) ............................................... 35
POLITIEKE PARTICIPATIE ....................................................................................................................... 35
Wat is politieke participatie? .......................................................................................................... 35
Participatie-instrumenten ............................................................................................................... 36
Spotlight: stoorvermogen van protest ....................................................................................................... 36
INDIVIDUELE POLITIEKE PARTICIPATIE ..................................................................................................... 36
Ongelijke participatie ..................................................................................................................... 36
Dalende participatie? ..................................................................................................................... 38
Spotlight: Dalend partijlidmaatschap ........................................................................................................ 39
COLLECTIEVE PARTICIPATIE: SOCIALE BEWEGINGEN & MIDDENVELDORGANISATIES ................................... 39
Omgang van politiek met middenveld? ......................................................................................... 40
Zijn middenveldorganisaties een vloek of zegen voor democratische besluitvorming? ................ 42
POLITIEKE CULTUUR & SOCIAAL KAPITAAL .............................................................................................. 43
The Civic Culture – Almond & Verba 1963 .................................................................................... 43
Sociaal kapitaal – Putnam 1993 .................................................................................................... 44
LES 6: POLITIEKE PARTIJEN & PARTIJSYSTEMEN (H6) ................................................................ 46
INDIVIDUELE POLITIEKE PARTICIPATIE ..................................................................................................... 46
COLLECTIEVE POLITIEKE PARTICIPATIE ................................................................................................... 46
Het snijvlak tussen recht & politieke participatie ........................................................................... 47
Politieke partijen als hoofdrolspelers in de politiek ........................................................................ 48
POLITIEKE PARTIJEN ............................................................................................................................. 48
Wat zijn politieke partijen? ............................................................................................................. 48
Spotlight: Selectie & Rekrutering kandidaten ........................................................................................... 49
Wat zijn hun functies?.................................................................................................................... 49
Partij-typologieën ........................................................................................................................... 49
Historische context ................................................................................................................................... 49
Kaderpartij ............................................................................................................................................ 50
Massapartij ........................................................................................................................................... 50
Spotlight: IJzeren wet van de Oligarchie .................................................................................................. 50
Volkspartij ............................................................................................................................................. 51
Kartelpartij ............................................................................................................................................ 51
Organisatie ............................................................................................................................................... 53
Ideologie ................................................................................................................................................... 54
Strategie ................................................................................................................................................... 55
PARTIJSYSTEMEN................................................................................................................................. 56
Wat zijn partijsystemen? ................................................................................................................ 56
1) Aantal partijen .................................................................................................................................. 56
2) Polarisatie: ideologische afstand ..................................................................................................... 60
2
, Spotlight: Affectieve polarisatie (in USA) .............................................................................................. 60
3) Beweeglijkheid: wisselende krachtsverhoudingen ........................................................................... 61
LES 7: KIESSYSTEMEN (H7) .............................................................................................................. 62
BELANG VAN VERKIEZINGEN .................................................................................................................. 62
ELEMENTEN VAN KIESSTELSEL .............................................................................................................. 63
1) Stemrecht en opkomst ........................................................................................................... 63
2) Verkiezingstechnieken ........................................................................................................... 66
First Past The Post ................................................................................................................................... 67
Winner Takes All ....................................................................................................................................... 68
Absolute meerderheid .............................................................................................................................. 69
Proportioneel ............................................................................................................................................ 70
Gemengd systeem ................................................................................................................................... 71
3) Welke kandidaten zijn verkozen? .......................................................................................... 71
Spotlight: Voorkeursstemmen ................................................................................................................... 71
Het snijvlak tussen recht & kiessystemen ................................................................................................. 72
LES 8: GEVOLGEN KIESSYSTEMEN & STEMGEDRAG (H7) .......................................................... 72
GEVOLGEN KIESSTELSELS .................................................................................................................... 73
1. Partijsysteem: # partijen ........................................................................................................ 73
Gevolgen FPTP en WTA .......................................................................................................................... 74
Spotlight: Gerrymandering ........................................................................................................................ 75
Gevolgen PR ............................................................................................................................................ 75
2. Regeringsvorming.................................................................................................................. 76
3. Vertegenwoordiging ............................................................................................................... 77
4. Afspiegeling maatschappij in parlement ................................................................................ 77
Conclusie: gevolgen kiessystemen ............................................................................................... 78
STEMGEDRAG ...................................................................................................................................... 78
Sociologische verklaringen ............................................................................................................ 78
Rational choice verklaringen ......................................................................................................... 80
Korte termijn verklaringen .............................................................................................................. 80
LES 9: SCHEIDING DER MACHTEN (H8) & WERKING INSTELLINGEN (H11) ............................... 82
SCHEIDING DER MACHTEN .................................................................................................................... 82
Toepassing scheiding der machten ............................................................................................... 83
Spotlight: Cohabitation in FR .................................................................................................................... 83
Checks & balances in USA ............................................................................................................ 83
Spotlight: Checks & balances: Trumpadministratie................................................................................... 84
WERKING VAN INSTELLINGEN ................................................................................................................ 85
Wetgevende macht – parlement .................................................................................................... 85
Werking parlement ................................................................................................................................... 85
Kamers ................................................................................................................................................. 85
Fracties ................................................................................................................................................ 86
Spotlight: Afwijkend stemmen .............................................................................................................. 86
Commissies.......................................................................................................................................... 87
Rol parlement ........................................................................................................................................... 87
1. Representatie .............................................................................................................................. 87
2. Wetgeven .................................................................................................................................... 88
3. Deliberatie ................................................................................................................................... 89
4. Controle ....................................................................................................................................... 89
Spotlight: Rekenhof .................................................................................................................................. 90
Spotlight: Onderzoekscommissies............................................................................................................ 90
UITVOERENDE MACHT - REGERING........................................................................................................ 91
Regeringsvorming.......................................................................................................................... 91
Coalitievorming .............................................................................................................................. 91
3
, Staatshoofden & regeringsleiders ................................................................................................. 93
Monarchie ................................................................................................................................................. 93
Republiek ................................................................................................................................................. 93
Functioneren regering ................................................................................................................... 93
Functies regering ...................................................................................................................................... 94
RECHTERLIJKE MACHT - RECHTERS & RECHTSCOLLEGES ....................................................................... 94
Positie rechterlijke macht (tov andere machten) ........................................................................... 95
Spotlight: Rechterlijk activisme ................................................................................................................. 95
Grondwettelijke toetsing ........................................................................................................................... 95
Belgische Grondwettelijk Hof ............................................................................................................... 96
Grondwettelijke toetsing door politiek benoemd Hooggerechtshof ............................................... 96
CONCLUSIE SCHEIDING DER MACHTEN .................................................................................................. 97
ADMINISTRATIE .................................................................................................................................... 97
Wat is bureaucratie? ...................................................................................................................... 97
Taakverdeling in administratie ....................................................................................................... 98
New public management ............................................................................................................... 99
Controle van administratie ...................................................................................................................... 100
Spotlight: Toepassing PA-theorie................................................................................................. 100
LES 10: BESTUUR EN BELEID (H9) ................................................................................................. 101
BELEID ALS OUTPUT VAN EEN POLITIEK SYSTEEM ................................................................................. 101
Systeemmodel Easton (H1.4.2) ................................................................................................... 102
Beleid ≠ politiek ............................................................................................................................ 102
BELEIDSCYCLUS: 5 FASEN .................................................................................................................. 103
1. Agendasetting ...................................................................................................................... 103
Spotlight: Rol media voor agendasetting ................................................................................................ 104
2. Beleidsvoorbereiding ........................................................................................................... 105
Spotlight: Lobbyen .................................................................................................................................. 105
3. Besluitvorming ..................................................................................................................... 106
Spotlight: Punctuated equilibrium ........................................................................................................... 107
Spotlight: Veto players ............................................................................................................................ 108
Veto players: beleidsvoorkeuren & ‘winset’ ........................................................................................ 108
4. Beleidsuitvoering ................................................................................................................. 109
5. Beleidsevaluatie....................................................................................................................110
LES 11: FEDERALISME & DECENTRALISATIE ...............................................................................110
POLITIEK & TERRITORIUM ....................................................................................................................110
STAATSSTRUCTUUR............................................................................................................................. 111
Oorsprong staats(her)vorming ...................................................................................................... 111
Variaties in staatsstructuur ........................................................................................................... 111
Confederalisme ....................................................................................................................................... 112
Federalisme ............................................................................................................................................. 113
Belgisch federalisme: Art. 35 Belgische Grondwet .............................................................................. 113
Self-rule shared rule ....................................................................................................................... 114
Een oud idee ........................................................................................................................................... 115
Instituties van een federale staat ..................................................................................................116
Bevoegdheidsverdeling ........................................................................................................................... 116
Belangenconflicten, bevoegdheidsconflicten en overleg ......................................................................... 117
Financiering en herverdeling ................................................................................................................... 118
Federalisme in België ...................................................................................................................118
LES 12: EUROPESE UNIE (H13) ....................................................................................................... 121
INSTELLINGEN & WERKING .................................................................................................................. 121
Europese Raad ............................................................................................................................ 123
Europese Commissie .................................................................................................................. 124
4
, Raad van Ministers ...................................................................................................................... 125
Spotlight: Stemmen bij gekwalificeerde meerderheid (QMV) ................................................................. 126
Spotlight: Hoge Vertegenwoordiger Buitenlandse zaken en Veiligheidsbeleid ....................................... 127
Europees Parlement .................................................................................................................... 127
Toepassing principes vertegenwoordiging .............................................................................................. 128
Europees Hof van Justitie ............................................................................................................ 128
Scheiding der machten? .............................................................................................................. 128
BESLUITVORMING .............................................................................................................................. 129
MULTI-LEVEL GOVERNANCE ................................................................................................................ 130
POLITIEKE PARTICIPATIE: ELECTORAAL................................................................................................. 131
CONCLUSIE EUROPESE UNIE .............................................................................................................. 132
5
,6
,Politicologie
College 1 – 10/02/2025
LES 1: Politiek (H1) + Staat en Macht (H2)
Het belang van politiek
Politiek heeft impact op ons dagelijks leven beperkte maakbaarheid (grenzen)
Politiek heeft impact op ons dagelijks leven nationale politiek verliest zijn greep
(globalisering)
Politiek bestuderen
Regelmaat ontdekken in politieke fenomenen & complexe fenomenen vereenvoudigen
- Complexe politieke/sociale werkelijkheid formaliseren
- Instituties en rollen determineren gedrag, en vice versa
- Patronen ontdekken door te vergelijken, twee wijzen:
• Groot aantal observaties
• Selectie van beperkt aantal specifieke gevallen
In een rechtenopleiding
Recht volgt uit politiek:
Bv. Verkeersveiligheid → politiek: strenger optreden → regels maken
Bv. Nieuw seksueel strafrecht → politiek h recht nodig als
instrument
Recht begrenst/versnelt politiek:
Bv. GwH vernietigt nieuwe eindtermen 2e & 3e graad secundair
onderwijs
Rechtssysteem = machtsfactor:
Bv. Abortuswet: activistische rechters schuilen achter neutraliteit
Recht w politiek gebruikt:
Bv. Klimaatzaak tegen staat
7
,H1: Politiek
Wat is politiek?
> politeia (politika)
= ordenen en besturen van een territoriaal afgebakende samenleving door middel v
machtsuitoefening
Politiek is overal waar er regels bestaan (bv. Verenigingen, scholen, bedrijven als ‘schools of
democracy’)
Evolutie reikwijdte politiek
8
,H2: Machtsuitoefening
Wat is macht?
Bindende regels
= politieke regelgeving kan alleen functioneren als ze ook opgelegd w aan de leden vd
samenleving
Niet naleving? → sancties, dwangmiddelen, … <-> burgerlijke ongehoorzaamheid
Burgerlijke ongehoorzaamheid
= publieke, niet-gewelddadige en bewuste daad die ingaat tegen de wet en die tot doel heeft
een wijziging in beleid of wetgeving te realiseren
1) Vorm van protest
2) Vreedzaam
3) Aanvaarden van gevolgen niet-naleving bindende regels
Bv. Niet betalen van belastingen
We volgen de regels zonder na te denken (geïnternaliseerd)
Bv. drinken en rijden; gordel; rechts rijden; rookverbod
Regels opleggen en afdwingen door middel van machtsuitoefening
Macht vs. gedrag
Robert Dahl Macht = actor A heeft de mogelijkheid om ervoor te zorgen dat
actor B een handeling verricht die B anders niet zou verrichten
<-> handeling B = niet noodzakelijk iom wat A wil (onbedoelde
effecten)
Max Weber Macht = mogelijkheid van actor om wil op te leggen aan anderen,
ook tegen eventuele weerstand in
<-> gezag = legitiem aanvaarde machtsuitoefening
Beide: in sociale context, mogelijkheid om anderen te beïnvloeden, focus op conflict
9
, 1) Traditioneel gezag
= traditie & gewoonte & historische parktijken = legitiem (bv. Erfopvolging koning)
2) Charismatisch gezag
= persoonlijke eigenschappen, uitstraling, … = inspirerend (bv. Bart de Wever: voeling met publiek,.)
3) Rationeel-legalistisch gezag
= uit respect voor de regels (bv. Democratisch verkozen regering → macht uitoefenen obv regels uit boek)
- Fritz Scharpf & Vivien Schmidt
Input legitimiteit = deelname & vertegenwoordiging van burgers (kunnen voorkeuren
duidelijk maken aan politici) → verkiezingen
Throughput legitimiteit = openheid, transparantie, deugdelijkheid vd procedure → leidt tot
machtsuitoefening (vertrouwen v burgers winnen, burgers aanvaarden beslissing)
Output legitimiteit = resultaat, is het probleemoplossend?
Macht omdenken
3 faces of power – Steven Lukes
1. Power of decision-making / beslissen en bevelen
- ‘Naakte’ machtsuitoefening, zichtbaar
- Sancties, dwangmiddelen
- Zie Dahl & Weber
- Vb. maximumsnelheid
2. Non-decision-making power / agenda-setting (Bachrach & Baratz)
- Prioriteit van thema's op pol. agenda, welke maatsch. problemen? (≠ richting van beleid)
- Positief: aandacht generen, zichtbaar → gezinnen
- Negatief: bepaalde thema’s verhinderen, onzichtbaar → singles
- Vb. reguleren luchtverontreiniging versus vrijwaren van werkgelegenheid
10
HET BELANG VAN POLITIEK...................................................................................................................... 7
H1: POLITIEK ......................................................................................................................................... 8
WAT IS POLITIEK?................................................................................................................................... 8
H2: MACHTSUITOEFENING .................................................................................................................. 9
WAT IS MACHT? ..................................................................................................................................... 9
MACHT VS. GEDRAG ............................................................................................................................... 9
MACHT OMDENKEN .............................................................................................................................. 10
Macht meten – mission impossible?...............................................................................................11
MACHT VAN DE STAAT? .........................................................................................................................11
Grondwet ....................................................................................................................................... 12
CONCLUSIE ......................................................................................................................................... 13
LES 2: BREUKLIJNEN EN IDEOLOGIEËN (H3) ................................................................................. 13
Politiek = conflict ............................................................................................................................ 13
Wat zijn breuklijnen?...................................................................................................................... 14
HISTORISCHE WORTELS BREUKLIJNEN ................................................................................................... 14
Natie- en staatsvorming (= 1e wortel) ....................................................................................................... 14
Industriële revolutie (= 2e wortel) .............................................................................................................. 15
TRADITIONELE BREUKLIJNEN................................................................................................................. 15
Bevroren breuklijnen? .................................................................................................................... 15
Spotlight: Is de socio-economische links-rechts tweedeling nog wel relevant? ........................................ 16
Spotlight: Universele breuklijnen? ............................................................................................................ 17
Cross-cutting & reinforcing cleavages ...................................................................................................... 17
NIEUWE BREUKLIJNEN? ........................................................................................................................ 18
1. Waarde- en normenverschuiving ..................................................................................................... 18
Inglehart ................................................................................................................................................... 18
Ignazi & Norris .......................................................................................................................................... 18
2. Globalisering – Kriesi ....................................................................................................................... 18
NIEUWERE NIEUWE BREUKLIJNEN.......................................................................................................... 19
Het snijvlak tussen recht & breuklijnen .......................................................................................... 19
IDEOLOGIE ........................................................................................................................................... 20
Van breuklijnen naar ideologie ...................................................................................................... 20
Populisme ...................................................................................................................................... 21
Breuklijnen en ideologische stromingen: connectie ...................................................................... 21
LES 3: DEMOCRATIE (H4) .................................................................................................................. 22
WAT IS DEMOCRATIE?........................................................................................................................... 22
1. MACHT GAAT UIT VAN HET VOLK..................................................................................................... 23
Spotlight: Algemeen stemrecht voor wie? ..................................................................................... 23
2. MACHT UITGEOEFEND VOLGENS BEPAALDE REGELS ....................................................................... 23
Spotlight: Losers’ consent .............................................................................................................. 24
3. WAARBORGEN INDIVIDUELE BURGERRECHTEN ............................................................................... 24
Variaties in democratie Democratie in beweging (H14.1) ......................................................................... 25
Spotlight: Democratic backsliding .................................................................................................. 26
Spotlight: Boundary probleem ....................................................................................................... 26
LES 4: POLITIEKE VERTEGENWOORDIGING (H4) .......................................................................... 27
Conclusie democratie .................................................................................................................... 27
REPRESENTATIEVE DEMOCRATIE ........................................................................................................... 28
Wat is representatieve democratie (niet)? ..................................................................................... 28
1
, Spotlight: Referenda ................................................................................................................................. 28
Wat is vertegenwoordigen? ...................................................................................................................... 29
Principal-agent theorie.............................................................................................................................. 29
Voor- en nadelen representatieve democratie .......................................................................................... 29
Visies op representatie: hoe vertegenwoordigen? ........................................................................ 30
Autonomie van vertegenwoordigers ......................................................................................................... 30
1) Delegate (delegatie) .................................................................................................................... 30
2) Trustee (vertrouwen) ................................................................................................................... 30
3) Partijmandaat .............................................................................................................................. 31
Spotlight: Particratie ......................................................................................................................... 32
Wie of wat is het onderwerp van vertegenwoordiging .............................................................................. 32
1) Inhoudelijk ................................................................................................................................... 32
2) Territoriaal.................................................................................................................................... 32
Afspiegeling van de maatschappij vs. substantief .................................................................................... 33
Snijvlak tussen recht en vertegenwoordiging ....................................................................................... 34
Conclusie .................................................................................................................................................. 35
LES 5: POLITIEKE PARTICIPATIE & SOCIALE BEWEGINGEN (H5) ............................................... 35
POLITIEKE PARTICIPATIE ....................................................................................................................... 35
Wat is politieke participatie? .......................................................................................................... 35
Participatie-instrumenten ............................................................................................................... 36
Spotlight: stoorvermogen van protest ....................................................................................................... 36
INDIVIDUELE POLITIEKE PARTICIPATIE ..................................................................................................... 36
Ongelijke participatie ..................................................................................................................... 36
Dalende participatie? ..................................................................................................................... 38
Spotlight: Dalend partijlidmaatschap ........................................................................................................ 39
COLLECTIEVE PARTICIPATIE: SOCIALE BEWEGINGEN & MIDDENVELDORGANISATIES ................................... 39
Omgang van politiek met middenveld? ......................................................................................... 40
Zijn middenveldorganisaties een vloek of zegen voor democratische besluitvorming? ................ 42
POLITIEKE CULTUUR & SOCIAAL KAPITAAL .............................................................................................. 43
The Civic Culture – Almond & Verba 1963 .................................................................................... 43
Sociaal kapitaal – Putnam 1993 .................................................................................................... 44
LES 6: POLITIEKE PARTIJEN & PARTIJSYSTEMEN (H6) ................................................................ 46
INDIVIDUELE POLITIEKE PARTICIPATIE ..................................................................................................... 46
COLLECTIEVE POLITIEKE PARTICIPATIE ................................................................................................... 46
Het snijvlak tussen recht & politieke participatie ........................................................................... 47
Politieke partijen als hoofdrolspelers in de politiek ........................................................................ 48
POLITIEKE PARTIJEN ............................................................................................................................. 48
Wat zijn politieke partijen? ............................................................................................................. 48
Spotlight: Selectie & Rekrutering kandidaten ........................................................................................... 49
Wat zijn hun functies?.................................................................................................................... 49
Partij-typologieën ........................................................................................................................... 49
Historische context ................................................................................................................................... 49
Kaderpartij ............................................................................................................................................ 50
Massapartij ........................................................................................................................................... 50
Spotlight: IJzeren wet van de Oligarchie .................................................................................................. 50
Volkspartij ............................................................................................................................................. 51
Kartelpartij ............................................................................................................................................ 51
Organisatie ............................................................................................................................................... 53
Ideologie ................................................................................................................................................... 54
Strategie ................................................................................................................................................... 55
PARTIJSYSTEMEN................................................................................................................................. 56
Wat zijn partijsystemen? ................................................................................................................ 56
1) Aantal partijen .................................................................................................................................. 56
2) Polarisatie: ideologische afstand ..................................................................................................... 60
2
, Spotlight: Affectieve polarisatie (in USA) .............................................................................................. 60
3) Beweeglijkheid: wisselende krachtsverhoudingen ........................................................................... 61
LES 7: KIESSYSTEMEN (H7) .............................................................................................................. 62
BELANG VAN VERKIEZINGEN .................................................................................................................. 62
ELEMENTEN VAN KIESSTELSEL .............................................................................................................. 63
1) Stemrecht en opkomst ........................................................................................................... 63
2) Verkiezingstechnieken ........................................................................................................... 66
First Past The Post ................................................................................................................................... 67
Winner Takes All ....................................................................................................................................... 68
Absolute meerderheid .............................................................................................................................. 69
Proportioneel ............................................................................................................................................ 70
Gemengd systeem ................................................................................................................................... 71
3) Welke kandidaten zijn verkozen? .......................................................................................... 71
Spotlight: Voorkeursstemmen ................................................................................................................... 71
Het snijvlak tussen recht & kiessystemen ................................................................................................. 72
LES 8: GEVOLGEN KIESSYSTEMEN & STEMGEDRAG (H7) .......................................................... 72
GEVOLGEN KIESSTELSELS .................................................................................................................... 73
1. Partijsysteem: # partijen ........................................................................................................ 73
Gevolgen FPTP en WTA .......................................................................................................................... 74
Spotlight: Gerrymandering ........................................................................................................................ 75
Gevolgen PR ............................................................................................................................................ 75
2. Regeringsvorming.................................................................................................................. 76
3. Vertegenwoordiging ............................................................................................................... 77
4. Afspiegeling maatschappij in parlement ................................................................................ 77
Conclusie: gevolgen kiessystemen ............................................................................................... 78
STEMGEDRAG ...................................................................................................................................... 78
Sociologische verklaringen ............................................................................................................ 78
Rational choice verklaringen ......................................................................................................... 80
Korte termijn verklaringen .............................................................................................................. 80
LES 9: SCHEIDING DER MACHTEN (H8) & WERKING INSTELLINGEN (H11) ............................... 82
SCHEIDING DER MACHTEN .................................................................................................................... 82
Toepassing scheiding der machten ............................................................................................... 83
Spotlight: Cohabitation in FR .................................................................................................................... 83
Checks & balances in USA ............................................................................................................ 83
Spotlight: Checks & balances: Trumpadministratie................................................................................... 84
WERKING VAN INSTELLINGEN ................................................................................................................ 85
Wetgevende macht – parlement .................................................................................................... 85
Werking parlement ................................................................................................................................... 85
Kamers ................................................................................................................................................. 85
Fracties ................................................................................................................................................ 86
Spotlight: Afwijkend stemmen .............................................................................................................. 86
Commissies.......................................................................................................................................... 87
Rol parlement ........................................................................................................................................... 87
1. Representatie .............................................................................................................................. 87
2. Wetgeven .................................................................................................................................... 88
3. Deliberatie ................................................................................................................................... 89
4. Controle ....................................................................................................................................... 89
Spotlight: Rekenhof .................................................................................................................................. 90
Spotlight: Onderzoekscommissies............................................................................................................ 90
UITVOERENDE MACHT - REGERING........................................................................................................ 91
Regeringsvorming.......................................................................................................................... 91
Coalitievorming .............................................................................................................................. 91
3
, Staatshoofden & regeringsleiders ................................................................................................. 93
Monarchie ................................................................................................................................................. 93
Republiek ................................................................................................................................................. 93
Functioneren regering ................................................................................................................... 93
Functies regering ...................................................................................................................................... 94
RECHTERLIJKE MACHT - RECHTERS & RECHTSCOLLEGES ....................................................................... 94
Positie rechterlijke macht (tov andere machten) ........................................................................... 95
Spotlight: Rechterlijk activisme ................................................................................................................. 95
Grondwettelijke toetsing ........................................................................................................................... 95
Belgische Grondwettelijk Hof ............................................................................................................... 96
Grondwettelijke toetsing door politiek benoemd Hooggerechtshof ............................................... 96
CONCLUSIE SCHEIDING DER MACHTEN .................................................................................................. 97
ADMINISTRATIE .................................................................................................................................... 97
Wat is bureaucratie? ...................................................................................................................... 97
Taakverdeling in administratie ....................................................................................................... 98
New public management ............................................................................................................... 99
Controle van administratie ...................................................................................................................... 100
Spotlight: Toepassing PA-theorie................................................................................................. 100
LES 10: BESTUUR EN BELEID (H9) ................................................................................................. 101
BELEID ALS OUTPUT VAN EEN POLITIEK SYSTEEM ................................................................................. 101
Systeemmodel Easton (H1.4.2) ................................................................................................... 102
Beleid ≠ politiek ............................................................................................................................ 102
BELEIDSCYCLUS: 5 FASEN .................................................................................................................. 103
1. Agendasetting ...................................................................................................................... 103
Spotlight: Rol media voor agendasetting ................................................................................................ 104
2. Beleidsvoorbereiding ........................................................................................................... 105
Spotlight: Lobbyen .................................................................................................................................. 105
3. Besluitvorming ..................................................................................................................... 106
Spotlight: Punctuated equilibrium ........................................................................................................... 107
Spotlight: Veto players ............................................................................................................................ 108
Veto players: beleidsvoorkeuren & ‘winset’ ........................................................................................ 108
4. Beleidsuitvoering ................................................................................................................. 109
5. Beleidsevaluatie....................................................................................................................110
LES 11: FEDERALISME & DECENTRALISATIE ...............................................................................110
POLITIEK & TERRITORIUM ....................................................................................................................110
STAATSSTRUCTUUR............................................................................................................................. 111
Oorsprong staats(her)vorming ...................................................................................................... 111
Variaties in staatsstructuur ........................................................................................................... 111
Confederalisme ....................................................................................................................................... 112
Federalisme ............................................................................................................................................. 113
Belgisch federalisme: Art. 35 Belgische Grondwet .............................................................................. 113
Self-rule shared rule ....................................................................................................................... 114
Een oud idee ........................................................................................................................................... 115
Instituties van een federale staat ..................................................................................................116
Bevoegdheidsverdeling ........................................................................................................................... 116
Belangenconflicten, bevoegdheidsconflicten en overleg ......................................................................... 117
Financiering en herverdeling ................................................................................................................... 118
Federalisme in België ...................................................................................................................118
LES 12: EUROPESE UNIE (H13) ....................................................................................................... 121
INSTELLINGEN & WERKING .................................................................................................................. 121
Europese Raad ............................................................................................................................ 123
Europese Commissie .................................................................................................................. 124
4
, Raad van Ministers ...................................................................................................................... 125
Spotlight: Stemmen bij gekwalificeerde meerderheid (QMV) ................................................................. 126
Spotlight: Hoge Vertegenwoordiger Buitenlandse zaken en Veiligheidsbeleid ....................................... 127
Europees Parlement .................................................................................................................... 127
Toepassing principes vertegenwoordiging .............................................................................................. 128
Europees Hof van Justitie ............................................................................................................ 128
Scheiding der machten? .............................................................................................................. 128
BESLUITVORMING .............................................................................................................................. 129
MULTI-LEVEL GOVERNANCE ................................................................................................................ 130
POLITIEKE PARTICIPATIE: ELECTORAAL................................................................................................. 131
CONCLUSIE EUROPESE UNIE .............................................................................................................. 132
5
,6
,Politicologie
College 1 – 10/02/2025
LES 1: Politiek (H1) + Staat en Macht (H2)
Het belang van politiek
Politiek heeft impact op ons dagelijks leven beperkte maakbaarheid (grenzen)
Politiek heeft impact op ons dagelijks leven nationale politiek verliest zijn greep
(globalisering)
Politiek bestuderen
Regelmaat ontdekken in politieke fenomenen & complexe fenomenen vereenvoudigen
- Complexe politieke/sociale werkelijkheid formaliseren
- Instituties en rollen determineren gedrag, en vice versa
- Patronen ontdekken door te vergelijken, twee wijzen:
• Groot aantal observaties
• Selectie van beperkt aantal specifieke gevallen
In een rechtenopleiding
Recht volgt uit politiek:
Bv. Verkeersveiligheid → politiek: strenger optreden → regels maken
Bv. Nieuw seksueel strafrecht → politiek h recht nodig als
instrument
Recht begrenst/versnelt politiek:
Bv. GwH vernietigt nieuwe eindtermen 2e & 3e graad secundair
onderwijs
Rechtssysteem = machtsfactor:
Bv. Abortuswet: activistische rechters schuilen achter neutraliteit
Recht w politiek gebruikt:
Bv. Klimaatzaak tegen staat
7
,H1: Politiek
Wat is politiek?
> politeia (politika)
= ordenen en besturen van een territoriaal afgebakende samenleving door middel v
machtsuitoefening
Politiek is overal waar er regels bestaan (bv. Verenigingen, scholen, bedrijven als ‘schools of
democracy’)
Evolutie reikwijdte politiek
8
,H2: Machtsuitoefening
Wat is macht?
Bindende regels
= politieke regelgeving kan alleen functioneren als ze ook opgelegd w aan de leden vd
samenleving
Niet naleving? → sancties, dwangmiddelen, … <-> burgerlijke ongehoorzaamheid
Burgerlijke ongehoorzaamheid
= publieke, niet-gewelddadige en bewuste daad die ingaat tegen de wet en die tot doel heeft
een wijziging in beleid of wetgeving te realiseren
1) Vorm van protest
2) Vreedzaam
3) Aanvaarden van gevolgen niet-naleving bindende regels
Bv. Niet betalen van belastingen
We volgen de regels zonder na te denken (geïnternaliseerd)
Bv. drinken en rijden; gordel; rechts rijden; rookverbod
Regels opleggen en afdwingen door middel van machtsuitoefening
Macht vs. gedrag
Robert Dahl Macht = actor A heeft de mogelijkheid om ervoor te zorgen dat
actor B een handeling verricht die B anders niet zou verrichten
<-> handeling B = niet noodzakelijk iom wat A wil (onbedoelde
effecten)
Max Weber Macht = mogelijkheid van actor om wil op te leggen aan anderen,
ook tegen eventuele weerstand in
<-> gezag = legitiem aanvaarde machtsuitoefening
Beide: in sociale context, mogelijkheid om anderen te beïnvloeden, focus op conflict
9
, 1) Traditioneel gezag
= traditie & gewoonte & historische parktijken = legitiem (bv. Erfopvolging koning)
2) Charismatisch gezag
= persoonlijke eigenschappen, uitstraling, … = inspirerend (bv. Bart de Wever: voeling met publiek,.)
3) Rationeel-legalistisch gezag
= uit respect voor de regels (bv. Democratisch verkozen regering → macht uitoefenen obv regels uit boek)
- Fritz Scharpf & Vivien Schmidt
Input legitimiteit = deelname & vertegenwoordiging van burgers (kunnen voorkeuren
duidelijk maken aan politici) → verkiezingen
Throughput legitimiteit = openheid, transparantie, deugdelijkheid vd procedure → leidt tot
machtsuitoefening (vertrouwen v burgers winnen, burgers aanvaarden beslissing)
Output legitimiteit = resultaat, is het probleemoplossend?
Macht omdenken
3 faces of power – Steven Lukes
1. Power of decision-making / beslissen en bevelen
- ‘Naakte’ machtsuitoefening, zichtbaar
- Sancties, dwangmiddelen
- Zie Dahl & Weber
- Vb. maximumsnelheid
2. Non-decision-making power / agenda-setting (Bachrach & Baratz)
- Prioriteit van thema's op pol. agenda, welke maatsch. problemen? (≠ richting van beleid)
- Positief: aandacht generen, zichtbaar → gezinnen
- Negatief: bepaalde thema’s verhinderen, onzichtbaar → singles
- Vb. reguleren luchtverontreiniging versus vrijwaren van werkgelegenheid
10
