MUZIEKGESCHIEDENIS TOT 1750
Les 1
INLEIDING ............................................................................................................... 4
Wat houdt de studie van muziek in? ...............................................................................................4
Wat maakt de voorstelling muzikaal? .............................................................................................4
Conceptualisering van muziek .......................................................................................................5
Muziek als praktijk .....................................................................................................................5
Muziek als idee ..........................................................................................................................5
Welke muziekgeschiedenis? ......................................................................................................5
Illustrerende voorbeelden ..........................................................................................................5
HOOFDSTUK : DE TOON WORDT GEZET: MUZIEK IN DE OUDHEID ........................... 6
Definitie van muziek als idee Het Griekse denken over muziek .........................................................7
Kosmologie ...............................................................................................................................7
Muziek en ethos ........................................................................................................................8
Muziek als techniek ...................................................................................................................8
Muziek als genot ........................................................................................................................9
HOOFDSTUK: MUZIEK IN DE VROEGE CHRISTELIJKE KERKEN - MIDDELEEUWEN ..... 9
Klinkend getal en Gods orde ........................................................................................................ 10
Historische context ..................................................................................................................... 11
De christelijke cultus .................................................................................................................. 11
Ontwikkeling van muzieknotatie .................................................................................................. 11
Neumenschrift ........................................................................................................................ 11
Systeem van Guido van Arezzo ................................................................................................. 12
Solmisatie ............................................................................................................................... 12
Systeem van de modi ............................................................................................................... 12
Genres van het Gregoriaans ........................................................................................................ 12
Meerstemmige muziek en stemvoering ........................................................................................ 13
Notatie van ritme ........................................................................................................................ 14
Ars nova .................................................................................................................................. 15
Guillaume de Machaut (slide Ars Nova) ........................................................................................ 15
HOOFDSTUK: WEDIJVER OM DE PERFECTIE: POLYFONIE IN DE VIJFTIENDE EEUW 16
De vijftiende eeuw: 1420-1500 ..................................................................................................... 16
Guillaume Du Fay ....................................................................................................................... 16
Ontwikkeling van de eenheidsmis ................................................................................................ 17
Johannes Ockeghem ................................................................................................................... 18
1
, Functies van muziek.................................................................................................................... 18
HOOFDSTUK: MUZIEK IN DE GEEST VAN DE RENAISSANCE CA 1480-1600 ........... 19
Is “renaissance” toepasbaar op muziek?...................................................................................... 19
Renaissance muziek als noordelijke kunstvorm? .......................................................................... 19
Wedergeboorte in muziek? .......................................................................................................... 20
Samenvatting van de betekenis van de renaissance in muziek ....................................................... 20
De Italiaanse context volgens de karakterisering van Reinhard Strohm ........................................... 20
Invloed van de Italiaanse context ................................................................................................. 20
Mecenaat en humanisme ............................................................................................................ 21
Muziek in het Italiaanse humanisme ............................................................................................ 21
Muziek in het Italiaanse humanisme ............................................................................................ 22
Kenmerkende genres: het motet .................................................................................................. 22
Voorbeelden ........................................................................................................................... 23
Het madrigaal ............................................................................................................................. 23
Voorbeelden ........................................................................................................................... 24
Toepassingen van de doorgecomponeerde stijl ............................................................................ 24
Het Franse chanson ................................................................................................................ 24
Het Engelse madrigaal ............................................................................................................. 24
Miscompositie ........................................................................................................................ 24
Verspreiding van muziek .......................................................................................................... 24
De volheid van het leven .......................................................................................................... 25
HOOFDSTUK: DE NAZOMER VAN HET HUMANISME - DE OVERGANG NAAR DE
ZEVENTIENDE EEUW ............................................................................................. 25
Een kantelmoment in de Europese muziekgeschiedenis ............................................................... 25
Pracht en praal in Venetië ............................................................................................................ 26
Het madrigaal voltooid: consequenties van de humanistische visie ............................................... 26
Muziek in het theater ................................................................................................................... 26
De Florentijnse Camereta............................................................................................................ 27
CLAUDIO MONTEVERDI .......................................................................................... 27
Claudio Monteverdi: L’Orfeo ........................................................................................................ 28
Het Concitato genere .................................................................................................................. 28
Claudio Monteverdi: Combattimento di Tancredi e Clorinda .......................................................... 28
HOOFDSTUK: MUZIEK EN HARTSTOCHTEN VAN DE ZIEL - DE BAROK (1600-1750) 29
Is barok toepasbaar op muziek? .................................................................................................. 30
Uitdrukking van de affecten ......................................................................................................... 30
John Milton: II Penseroso ............................................................................................................. 31
2
, Affecten in het mensbeeld van de 17e eeuw .................................................................................. 31
Functies en instellingen .............................................................................................................. 32
Specialisering en professionalisme .............................................................................................. 32
Muziektechnische vernieuwingen ................................................................................................ 32
Rome: Barberini-opera’s ............................................................................................................. 33
Oratorium .................................................................................................................................. 33
Opera in Venetië ......................................................................................................................... 33
Venetiaanse opera ...................................................................................................................... 34
Muziekdramatische types ............................................................................................................ 34
Frankrijk ..................................................................................................................................... 35
Engeland: semi-opera ................................................................................................................. 35
Purcell: King Arthur ..................................................................................................................... 36
Religieuze muziek ....................................................................................................................... 36
Evangelische kerkmuziek ......................................................................................................... 36
Katholieke kerkmuziek ............................................................................................................. 37
Instrumentale muziek ................................................................................................................. 37
Instrumentale vormen ............................................................................................................. 37
Het orkest .................................................................................................................................. 37
Jean-Baptiste Lully ...................................................................................................................... 38
Arcangelo Corelli ........................................................................................................................ 38
GEORG FRIEDRICH HANDEL ................................................................................... 39
Muziek voor private aristocratische hofhoudingen ........................................................................ 39
Het openbare theater .................................................................................................................. 39
Het Engelse oratorium................................................................................................................. 40
De officiële ceremonies............................................................................................................... 40
JOHANN SEBASTIAN BACH ..................................................................................... 40
Thomas-Cantor in Leipzig ............................................................................................................ 41
Leipzig Cantates ......................................................................................................................... 41
Oratische werken ........................................................................................................................ 41
Matthäus-Passion: 1727 .............................................................................................................. 41
3
,INLEIDING
Te leren: eerste 6 hoofstukken boek, lessen, slides en de luisteroefeningen (componist en titel).
Examen: Één grote overzichtsvraag bv bespreek madrigaal in de renaissance, wat is een motet, wat is de
invloed van humanisme in de renaissance, wat is de bijdrage van Venetië tot de opera. Tweede vraag is
wordt een titel van een werk of een begrip bv tancredi e clorinda van MonteverdI, wat is isoritmisch motet,
wat is nuper rosorum flores van Dufay.
WAT HOUDT DE STUDIE VAN MUZIEK IN?
Schilderij landschap met het huwelijk van Isaac en Rebecca van Claude Lorrain 17e eeuw, muziek is het
onderwerp van dit werk. Je ziet mensen musiceren, dans, spel tamboerijn etc. Muziek is een wezenlijk
onderdeel van dat soort schilderkunst, in het genre geïdealiseerde landschap die naar de oudheid
verwijst. Er staan elementen op die essentieel zijn voor muziek, muziek is iets omvattend.
WAT MAAKT DE VOORSTELLING MUZIKAAL?
Muziek is erop afgebeeld als een activiteit, we horen de muziek niet, maar we weten dat muziek daar
klinkt. We zien de activiteit van het musiceren, van het luisteren (actief bijtrokken bij muziek dat klinkt) en
de dans die sterk verwant is muziek omdat ze beide op eigen manier gebruik maken van lichamelijke
energie. Er is een sociaal aspect, mensen komen samen, muziek is gemeenschap vormend. Muziek
speelt een rol in hoe onze maatschappij is georganiseerd. De inhoudelijke betekenis van het schilderij
wordt soms beschouwd door kunsthistorici als een muzikale schilderkunst, voorstellen dat er muziek
weerklinkt. Ook de manier waarop landschap uit gewerkt is raakt het visies die je ook via muziek uitdrukt
en dat die een rol spelen.
Definitie van Margaretha Lagerlöf:
Muziek heeft een dubbele functies. Het is een manier van menselijke uitdrukking, dat zegt ons iets en het
raakt ons, een vorm van menselijke expressie. Anderzijds werd muziek gezien als hoorbaar maken van de
wetmatigheden van het leven zelf, de wetmatigheden waarop de natuur is gebaseerd. Muziek is ordening
van tonen en er is een hele culturele strekking geweest die die ordening is gaan theoretiseren als een
uitdrukking van de fundamentele orde die in het leven bestaat. Als we spreken over muziek dan gaat het
over klanken die harmonie vormen= fundamentele concords/harmonieën. Maar fundamentele
harmonieën wordt ook filosofisch gebruikt als een ordening waarop het leven is gebaseerd is.
Muziek is ook een kunst in de tijd, besef van iets dat begint, ontwikkelt en iets dat eindigt. In het
schilderijen van Lorrain is dat ook specifiek uur, seizoen etc. Het is een muzikaal parallel.
Muziek tot de 15e eeuw gaat in zetten op muziek als uitdrukking van de ordening en vanaf 16 e gaat er meer
ingezet worden op muziek als uitdrukking/expressievorm/communicatiemiddel.
4
,CONCEPTUALISERING VAN MUZIEK
MUZIEK ALS PRAKTIJK
Muziek is iets wat mensen doen en die is ingebed in andere activiteiten. Brede maatschappelijke
organisatie en structuren, wil muziek maatschappelijk leven heb je een heel complex netwerk van
handeling en instituten noden. Dat is één aspect van hoe dat muziek verspreid wordt. Maar muziek is een
handeling dat ook verbonden kan zijn aan een ander type handeling. Zoals rituele, religieuze handelingen
wat een hele grote rol speelt zeker in de muziekgeschiedenis tot de 18 e eeuw. Later wordt muziek vooral
politiek gebruikt bv voor Louis 14. Dus een inbedding van muziek als handeling in een groter complex van
handelingen. In de publicatie van Small in 1998 heeft hij de term musicking uitgevonden, wat slaagt op de
manier waarop mensen met muziek omgaan. De nood aan een nieuwe term duid dat in de theorie van
voordien dat aspect niet duidelijk genoeg aan bod kwam.
MUZIEK ALS IDEE
Het tweede aspect heeft te maken met betekenis. Wat muziek betekent heeft veel te maken met de
filosofische opvatting die in een bepaalde cultuur daarover heerst. Voor de hele Europese geschiedenis in
grote fase ( ME, renaissance, barok) was er idee (vaak afgeleid uit filosofische theorieën) dat muziek wel
een idee/betekenis had. Muziek als expressievorm, theoretici denken dat muziek emoties weergeeft en
dat zet musici aan om dat aspect te beklemtonen. Muziek als mathematische kunst: ordening van het
heelal als weergave van de fundamentele wetmatigheden waarop de wereld is gebouwd, een theorie dat
overwoog in de ME en vroege renaissance overwoog. Naarmate van idee die men erover heeft gaat muziek
in een cultuur een specifieke betekenis krijgen. (Latere in de 19e eeuw gaat het over krachten). Naarmate
muziekgeschiedenis evolueert gaat de klemtoon zich verlegen en meer aandacht geven an een bepaald
aspect.
WELKE MUZIEKGESCHIEDENIS?
Dus je hebt muziek als idee en als praktijk: in de lessen gaat het over werken waar die twee samen komen.
ILLUSTRERENDE VOORBEELDEN
Muziek is een praktijk en kan ingebed zijn in andere praktijken: voorbeeld orthodoxe liturgie. Hij
beschouwd het niet als muziek, maar als een liturgie aan het doen. Muziek is hier een onderdeel van een
ruimer rituele handeling. Hij voert meerdere muzikale handelingen tegelijk: bel en gezang. De andere zijn
niet zozeer aan het luisteren, maar zijn betrokken in de bredere handeling.
Het tweede voorbeeld is gospel zingen in de Amerikaanse zwarte traditie. Het was een bijeenkomst waar
Martin Luther King het woord neemt, maar ervoor komt een bekende gospel zangeres. Daar heb je ook de
religieuze functie, op de rand van het extatische. De muziek is nog altijd ingebed in een bredere handeling,
maar wel al meer aandacht in het muzikale aspect. Gospel was heel belangrijke in die bredere
maatschappelijke beweging omtrent burgerrechten.
Over naar moment waar muziek op zichzelf beluisterd wordt als kunstwerk en waarmee bepaalde
menselijke gevoelens weergegeven heeft. Voorbeeld opera vroege 18 e eeuw van Händel, de vorm als
mimesis (Aristoteles, nabootsing menselijke handeling wat ook emoties kunnen zijn). Het is niet meer
direct functioneel, maar wordt ervaren op zich voor de emotie die het weergeeft .In de 17e eeuw gaan ze
zoeken naar die emotionele uitdrukkingen, muziek wordt ook verbonden aan theater.
5
, Het verband tussen muziek en theater is heel belangrijk begonnen vanaf (16-)17-18e eeuw. Verbindging
met theater kan ook op een meer luchtige manier. Voorbeeld madrigaal komedie dat over een gezelschap
gaat dat een boot neemt van Firenze naar Padua en kleine gebeurtenissen voorvallen. In het theater
worden allemaal typisch van muziek uitgevonden. Eer ontstaat een soort van vocabularium van welke
emoties druk je uit met welk type muziek.
Een volgend stadium van de muziek was dat uitdrukken via puur instrumentaal en zonder personages.
Een voorbeeld hiervan is Vivaldi zijn vier jaargetijden, van emotionele uitdrukking en met nabootsing.
Bach zijn h-Moll-Messe, is zijn grote mis compositie. Het is bedoeld voor de christelijke eredienst, maar
daar zit die verborgen laag van symboliek die verwijst naar wetmatigheden. Bach werkte in de
protestantse traditie, de lutherse kerk. Hij kende de theorieën van Luther over hoe muziek representatief
is van de ordening van de schepping van god. Er zit dus een symbolisch niveau in Bachs werken dat
cultureel bepaald zijn door een hele Europese traditie. Er zit in het stuk een enorme ordening, in zijn
religieuze traditie staat muziek voor de ordening van het universum. Niet alleen want bij hem vind je ook
die menselijke expressie, maar het is de combinatie van die twee aspecten dat hem zo karakteristiek
maakt.
Brahms (19e) muziek is als volwaardige kunstvorm, op zichzelf muziek als kunstvorm. Het voorbeeld is
een compositie voor een orkest en één solist. Het legt de nadruk op individuele spel van de solist. Ook
hier is het idee van muziek als praktijk niet ver af en gebruikt in de compositie.
HOOFDSTUK : DE TOON WORDT GEZET: MUZIEK IN DE OUDHEID
Er zijn heel veel beschrijving over de Griekse literatuur waarin o.a. muziek besproken wordt. Er zijn ook
muziekschriften bewaard en we hebben een 50 tal fragmenten die kunnen nagespeeld worden. De
filosofische duiding van muziek begint bij de Griekse filosofen (Pythagoras, Plato, Aristoteles) en had een
grote invloed via de Romeinse tijd naar het vroege christendom, en op die manier zijn ideeën in de
Europese muziekgeschiedenis terecht gekomen. Vanaf de renaissance met de humanisten wordt er
intensief bezig gehouden met teksten uit de oudheid, waaronder teksten over muziek. Die gaan ze
bestuderen en in vervolg theorieën zetten en dat gaat invloeden hebben over hoe muziek nadien gemaakt
wordt. Die oude ideeën hebben dus een belang voor latere Europese muziekgeschiedenis.
Het oude Grieks (mousikè) is de uitvinder van het woord muziek en ook van de Latijnse vorm mousika. Zo
is het in de Europese talen gekomen, invloed Arabische cultuur en via het kolonialisme van de 19 e eeuw is
het een mondiaal begrip geworden. Wat we nu onder de term muziek verstaan is een containerbegrip voor
een kunstvorm die in tonen ordent.De term mousikè had het niet dezelfde betekenis, het betekent de
kunsten van de muzen. Er zijn negen muze, degene die de inspiratie geeft. Muze in het Griekse systeem
zijn al de kunstvormen/ intellectuele disciplines die negen muze bezitten en beoefenen. Die negen muzen
zijn eerst één groep, maar doorheen tijd krijgen ze allemaal een eigen specialismen.
Het werk van Brueghel I stelt de negen muzen voor als negen muzikanten, maar dat is niet het idee wat de
muzen zijn in de Griekse geest. Dus later worden de muzen gezien als godinnen die muziek maken.
De originele muzen: kleio: geschiedenis, Euterpe: fluitspel, Thaleia: komedie, Melpomene: tragedie,
Erato: liefdespoëzie, Terpsichore: dans, polymnia: hymnische poëzie, Ouraniè: sterrenkunde en Kalliope:
epos, filosofie, retorica. De term mousiké verwees dus niet noodzakelijk naar wat we als muziek vandaag
beschouwen.
De muzen zijn de dochters van Zeus en Mnemosyne (geheugen). De muze worden geassocieerd met
geheugen. Dus ze gaan zeggen Homerus maakt een epos over de Trojaanse oorlog, mùaar hij dat was voor
zijn tijd hoe kan hij weten wat daar gebeurd is. Hij kan dat alleen weten als hij geholpen word door de
6
Les 1
INLEIDING ............................................................................................................... 4
Wat houdt de studie van muziek in? ...............................................................................................4
Wat maakt de voorstelling muzikaal? .............................................................................................4
Conceptualisering van muziek .......................................................................................................5
Muziek als praktijk .....................................................................................................................5
Muziek als idee ..........................................................................................................................5
Welke muziekgeschiedenis? ......................................................................................................5
Illustrerende voorbeelden ..........................................................................................................5
HOOFDSTUK : DE TOON WORDT GEZET: MUZIEK IN DE OUDHEID ........................... 6
Definitie van muziek als idee Het Griekse denken over muziek .........................................................7
Kosmologie ...............................................................................................................................7
Muziek en ethos ........................................................................................................................8
Muziek als techniek ...................................................................................................................8
Muziek als genot ........................................................................................................................9
HOOFDSTUK: MUZIEK IN DE VROEGE CHRISTELIJKE KERKEN - MIDDELEEUWEN ..... 9
Klinkend getal en Gods orde ........................................................................................................ 10
Historische context ..................................................................................................................... 11
De christelijke cultus .................................................................................................................. 11
Ontwikkeling van muzieknotatie .................................................................................................. 11
Neumenschrift ........................................................................................................................ 11
Systeem van Guido van Arezzo ................................................................................................. 12
Solmisatie ............................................................................................................................... 12
Systeem van de modi ............................................................................................................... 12
Genres van het Gregoriaans ........................................................................................................ 12
Meerstemmige muziek en stemvoering ........................................................................................ 13
Notatie van ritme ........................................................................................................................ 14
Ars nova .................................................................................................................................. 15
Guillaume de Machaut (slide Ars Nova) ........................................................................................ 15
HOOFDSTUK: WEDIJVER OM DE PERFECTIE: POLYFONIE IN DE VIJFTIENDE EEUW 16
De vijftiende eeuw: 1420-1500 ..................................................................................................... 16
Guillaume Du Fay ....................................................................................................................... 16
Ontwikkeling van de eenheidsmis ................................................................................................ 17
Johannes Ockeghem ................................................................................................................... 18
1
, Functies van muziek.................................................................................................................... 18
HOOFDSTUK: MUZIEK IN DE GEEST VAN DE RENAISSANCE CA 1480-1600 ........... 19
Is “renaissance” toepasbaar op muziek?...................................................................................... 19
Renaissance muziek als noordelijke kunstvorm? .......................................................................... 19
Wedergeboorte in muziek? .......................................................................................................... 20
Samenvatting van de betekenis van de renaissance in muziek ....................................................... 20
De Italiaanse context volgens de karakterisering van Reinhard Strohm ........................................... 20
Invloed van de Italiaanse context ................................................................................................. 20
Mecenaat en humanisme ............................................................................................................ 21
Muziek in het Italiaanse humanisme ............................................................................................ 21
Muziek in het Italiaanse humanisme ............................................................................................ 22
Kenmerkende genres: het motet .................................................................................................. 22
Voorbeelden ........................................................................................................................... 23
Het madrigaal ............................................................................................................................. 23
Voorbeelden ........................................................................................................................... 24
Toepassingen van de doorgecomponeerde stijl ............................................................................ 24
Het Franse chanson ................................................................................................................ 24
Het Engelse madrigaal ............................................................................................................. 24
Miscompositie ........................................................................................................................ 24
Verspreiding van muziek .......................................................................................................... 24
De volheid van het leven .......................................................................................................... 25
HOOFDSTUK: DE NAZOMER VAN HET HUMANISME - DE OVERGANG NAAR DE
ZEVENTIENDE EEUW ............................................................................................. 25
Een kantelmoment in de Europese muziekgeschiedenis ............................................................... 25
Pracht en praal in Venetië ............................................................................................................ 26
Het madrigaal voltooid: consequenties van de humanistische visie ............................................... 26
Muziek in het theater ................................................................................................................... 26
De Florentijnse Camereta............................................................................................................ 27
CLAUDIO MONTEVERDI .......................................................................................... 27
Claudio Monteverdi: L’Orfeo ........................................................................................................ 28
Het Concitato genere .................................................................................................................. 28
Claudio Monteverdi: Combattimento di Tancredi e Clorinda .......................................................... 28
HOOFDSTUK: MUZIEK EN HARTSTOCHTEN VAN DE ZIEL - DE BAROK (1600-1750) 29
Is barok toepasbaar op muziek? .................................................................................................. 30
Uitdrukking van de affecten ......................................................................................................... 30
John Milton: II Penseroso ............................................................................................................. 31
2
, Affecten in het mensbeeld van de 17e eeuw .................................................................................. 31
Functies en instellingen .............................................................................................................. 32
Specialisering en professionalisme .............................................................................................. 32
Muziektechnische vernieuwingen ................................................................................................ 32
Rome: Barberini-opera’s ............................................................................................................. 33
Oratorium .................................................................................................................................. 33
Opera in Venetië ......................................................................................................................... 33
Venetiaanse opera ...................................................................................................................... 34
Muziekdramatische types ............................................................................................................ 34
Frankrijk ..................................................................................................................................... 35
Engeland: semi-opera ................................................................................................................. 35
Purcell: King Arthur ..................................................................................................................... 36
Religieuze muziek ....................................................................................................................... 36
Evangelische kerkmuziek ......................................................................................................... 36
Katholieke kerkmuziek ............................................................................................................. 37
Instrumentale muziek ................................................................................................................. 37
Instrumentale vormen ............................................................................................................. 37
Het orkest .................................................................................................................................. 37
Jean-Baptiste Lully ...................................................................................................................... 38
Arcangelo Corelli ........................................................................................................................ 38
GEORG FRIEDRICH HANDEL ................................................................................... 39
Muziek voor private aristocratische hofhoudingen ........................................................................ 39
Het openbare theater .................................................................................................................. 39
Het Engelse oratorium................................................................................................................. 40
De officiële ceremonies............................................................................................................... 40
JOHANN SEBASTIAN BACH ..................................................................................... 40
Thomas-Cantor in Leipzig ............................................................................................................ 41
Leipzig Cantates ......................................................................................................................... 41
Oratische werken ........................................................................................................................ 41
Matthäus-Passion: 1727 .............................................................................................................. 41
3
,INLEIDING
Te leren: eerste 6 hoofstukken boek, lessen, slides en de luisteroefeningen (componist en titel).
Examen: Één grote overzichtsvraag bv bespreek madrigaal in de renaissance, wat is een motet, wat is de
invloed van humanisme in de renaissance, wat is de bijdrage van Venetië tot de opera. Tweede vraag is
wordt een titel van een werk of een begrip bv tancredi e clorinda van MonteverdI, wat is isoritmisch motet,
wat is nuper rosorum flores van Dufay.
WAT HOUDT DE STUDIE VAN MUZIEK IN?
Schilderij landschap met het huwelijk van Isaac en Rebecca van Claude Lorrain 17e eeuw, muziek is het
onderwerp van dit werk. Je ziet mensen musiceren, dans, spel tamboerijn etc. Muziek is een wezenlijk
onderdeel van dat soort schilderkunst, in het genre geïdealiseerde landschap die naar de oudheid
verwijst. Er staan elementen op die essentieel zijn voor muziek, muziek is iets omvattend.
WAT MAAKT DE VOORSTELLING MUZIKAAL?
Muziek is erop afgebeeld als een activiteit, we horen de muziek niet, maar we weten dat muziek daar
klinkt. We zien de activiteit van het musiceren, van het luisteren (actief bijtrokken bij muziek dat klinkt) en
de dans die sterk verwant is muziek omdat ze beide op eigen manier gebruik maken van lichamelijke
energie. Er is een sociaal aspect, mensen komen samen, muziek is gemeenschap vormend. Muziek
speelt een rol in hoe onze maatschappij is georganiseerd. De inhoudelijke betekenis van het schilderij
wordt soms beschouwd door kunsthistorici als een muzikale schilderkunst, voorstellen dat er muziek
weerklinkt. Ook de manier waarop landschap uit gewerkt is raakt het visies die je ook via muziek uitdrukt
en dat die een rol spelen.
Definitie van Margaretha Lagerlöf:
Muziek heeft een dubbele functies. Het is een manier van menselijke uitdrukking, dat zegt ons iets en het
raakt ons, een vorm van menselijke expressie. Anderzijds werd muziek gezien als hoorbaar maken van de
wetmatigheden van het leven zelf, de wetmatigheden waarop de natuur is gebaseerd. Muziek is ordening
van tonen en er is een hele culturele strekking geweest die die ordening is gaan theoretiseren als een
uitdrukking van de fundamentele orde die in het leven bestaat. Als we spreken over muziek dan gaat het
over klanken die harmonie vormen= fundamentele concords/harmonieën. Maar fundamentele
harmonieën wordt ook filosofisch gebruikt als een ordening waarop het leven is gebaseerd is.
Muziek is ook een kunst in de tijd, besef van iets dat begint, ontwikkelt en iets dat eindigt. In het
schilderijen van Lorrain is dat ook specifiek uur, seizoen etc. Het is een muzikaal parallel.
Muziek tot de 15e eeuw gaat in zetten op muziek als uitdrukking van de ordening en vanaf 16 e gaat er meer
ingezet worden op muziek als uitdrukking/expressievorm/communicatiemiddel.
4
,CONCEPTUALISERING VAN MUZIEK
MUZIEK ALS PRAKTIJK
Muziek is iets wat mensen doen en die is ingebed in andere activiteiten. Brede maatschappelijke
organisatie en structuren, wil muziek maatschappelijk leven heb je een heel complex netwerk van
handeling en instituten noden. Dat is één aspect van hoe dat muziek verspreid wordt. Maar muziek is een
handeling dat ook verbonden kan zijn aan een ander type handeling. Zoals rituele, religieuze handelingen
wat een hele grote rol speelt zeker in de muziekgeschiedenis tot de 18 e eeuw. Later wordt muziek vooral
politiek gebruikt bv voor Louis 14. Dus een inbedding van muziek als handeling in een groter complex van
handelingen. In de publicatie van Small in 1998 heeft hij de term musicking uitgevonden, wat slaagt op de
manier waarop mensen met muziek omgaan. De nood aan een nieuwe term duid dat in de theorie van
voordien dat aspect niet duidelijk genoeg aan bod kwam.
MUZIEK ALS IDEE
Het tweede aspect heeft te maken met betekenis. Wat muziek betekent heeft veel te maken met de
filosofische opvatting die in een bepaalde cultuur daarover heerst. Voor de hele Europese geschiedenis in
grote fase ( ME, renaissance, barok) was er idee (vaak afgeleid uit filosofische theorieën) dat muziek wel
een idee/betekenis had. Muziek als expressievorm, theoretici denken dat muziek emoties weergeeft en
dat zet musici aan om dat aspect te beklemtonen. Muziek als mathematische kunst: ordening van het
heelal als weergave van de fundamentele wetmatigheden waarop de wereld is gebouwd, een theorie dat
overwoog in de ME en vroege renaissance overwoog. Naarmate van idee die men erover heeft gaat muziek
in een cultuur een specifieke betekenis krijgen. (Latere in de 19e eeuw gaat het over krachten). Naarmate
muziekgeschiedenis evolueert gaat de klemtoon zich verlegen en meer aandacht geven an een bepaald
aspect.
WELKE MUZIEKGESCHIEDENIS?
Dus je hebt muziek als idee en als praktijk: in de lessen gaat het over werken waar die twee samen komen.
ILLUSTRERENDE VOORBEELDEN
Muziek is een praktijk en kan ingebed zijn in andere praktijken: voorbeeld orthodoxe liturgie. Hij
beschouwd het niet als muziek, maar als een liturgie aan het doen. Muziek is hier een onderdeel van een
ruimer rituele handeling. Hij voert meerdere muzikale handelingen tegelijk: bel en gezang. De andere zijn
niet zozeer aan het luisteren, maar zijn betrokken in de bredere handeling.
Het tweede voorbeeld is gospel zingen in de Amerikaanse zwarte traditie. Het was een bijeenkomst waar
Martin Luther King het woord neemt, maar ervoor komt een bekende gospel zangeres. Daar heb je ook de
religieuze functie, op de rand van het extatische. De muziek is nog altijd ingebed in een bredere handeling,
maar wel al meer aandacht in het muzikale aspect. Gospel was heel belangrijke in die bredere
maatschappelijke beweging omtrent burgerrechten.
Over naar moment waar muziek op zichzelf beluisterd wordt als kunstwerk en waarmee bepaalde
menselijke gevoelens weergegeven heeft. Voorbeeld opera vroege 18 e eeuw van Händel, de vorm als
mimesis (Aristoteles, nabootsing menselijke handeling wat ook emoties kunnen zijn). Het is niet meer
direct functioneel, maar wordt ervaren op zich voor de emotie die het weergeeft .In de 17e eeuw gaan ze
zoeken naar die emotionele uitdrukkingen, muziek wordt ook verbonden aan theater.
5
, Het verband tussen muziek en theater is heel belangrijk begonnen vanaf (16-)17-18e eeuw. Verbindging
met theater kan ook op een meer luchtige manier. Voorbeeld madrigaal komedie dat over een gezelschap
gaat dat een boot neemt van Firenze naar Padua en kleine gebeurtenissen voorvallen. In het theater
worden allemaal typisch van muziek uitgevonden. Eer ontstaat een soort van vocabularium van welke
emoties druk je uit met welk type muziek.
Een volgend stadium van de muziek was dat uitdrukken via puur instrumentaal en zonder personages.
Een voorbeeld hiervan is Vivaldi zijn vier jaargetijden, van emotionele uitdrukking en met nabootsing.
Bach zijn h-Moll-Messe, is zijn grote mis compositie. Het is bedoeld voor de christelijke eredienst, maar
daar zit die verborgen laag van symboliek die verwijst naar wetmatigheden. Bach werkte in de
protestantse traditie, de lutherse kerk. Hij kende de theorieën van Luther over hoe muziek representatief
is van de ordening van de schepping van god. Er zit dus een symbolisch niveau in Bachs werken dat
cultureel bepaald zijn door een hele Europese traditie. Er zit in het stuk een enorme ordening, in zijn
religieuze traditie staat muziek voor de ordening van het universum. Niet alleen want bij hem vind je ook
die menselijke expressie, maar het is de combinatie van die twee aspecten dat hem zo karakteristiek
maakt.
Brahms (19e) muziek is als volwaardige kunstvorm, op zichzelf muziek als kunstvorm. Het voorbeeld is
een compositie voor een orkest en één solist. Het legt de nadruk op individuele spel van de solist. Ook
hier is het idee van muziek als praktijk niet ver af en gebruikt in de compositie.
HOOFDSTUK : DE TOON WORDT GEZET: MUZIEK IN DE OUDHEID
Er zijn heel veel beschrijving over de Griekse literatuur waarin o.a. muziek besproken wordt. Er zijn ook
muziekschriften bewaard en we hebben een 50 tal fragmenten die kunnen nagespeeld worden. De
filosofische duiding van muziek begint bij de Griekse filosofen (Pythagoras, Plato, Aristoteles) en had een
grote invloed via de Romeinse tijd naar het vroege christendom, en op die manier zijn ideeën in de
Europese muziekgeschiedenis terecht gekomen. Vanaf de renaissance met de humanisten wordt er
intensief bezig gehouden met teksten uit de oudheid, waaronder teksten over muziek. Die gaan ze
bestuderen en in vervolg theorieën zetten en dat gaat invloeden hebben over hoe muziek nadien gemaakt
wordt. Die oude ideeën hebben dus een belang voor latere Europese muziekgeschiedenis.
Het oude Grieks (mousikè) is de uitvinder van het woord muziek en ook van de Latijnse vorm mousika. Zo
is het in de Europese talen gekomen, invloed Arabische cultuur en via het kolonialisme van de 19 e eeuw is
het een mondiaal begrip geworden. Wat we nu onder de term muziek verstaan is een containerbegrip voor
een kunstvorm die in tonen ordent.De term mousikè had het niet dezelfde betekenis, het betekent de
kunsten van de muzen. Er zijn negen muze, degene die de inspiratie geeft. Muze in het Griekse systeem
zijn al de kunstvormen/ intellectuele disciplines die negen muze bezitten en beoefenen. Die negen muzen
zijn eerst één groep, maar doorheen tijd krijgen ze allemaal een eigen specialismen.
Het werk van Brueghel I stelt de negen muzen voor als negen muzikanten, maar dat is niet het idee wat de
muzen zijn in de Griekse geest. Dus later worden de muzen gezien als godinnen die muziek maken.
De originele muzen: kleio: geschiedenis, Euterpe: fluitspel, Thaleia: komedie, Melpomene: tragedie,
Erato: liefdespoëzie, Terpsichore: dans, polymnia: hymnische poëzie, Ouraniè: sterrenkunde en Kalliope:
epos, filosofie, retorica. De term mousiké verwees dus niet noodzakelijk naar wat we als muziek vandaag
beschouwen.
De muzen zijn de dochters van Zeus en Mnemosyne (geheugen). De muze worden geassocieerd met
geheugen. Dus ze gaan zeggen Homerus maakt een epos over de Trojaanse oorlog, mùaar hij dat was voor
zijn tijd hoe kan hij weten wat daar gebeurd is. Hij kan dat alleen weten als hij geholpen word door de
6
