Luna Mallaise
H3. FILOSOFISCHE ACHTERGROND: EPISTEMOLOGISCHE BEGINSELEN
INLEIDING
Hoe wetenschap van niet – wetenschap onderscheiden? Deze discussies kennen een
lange traditie.
Centrale vraag: hoe kom je tot de productie van betrouwbare en geldige kennis?
DE ONTWIKKELING VAN DE EPISTEMOLOGIE VAN DE WETENSCHAPPEN
EMPIRISCHE NATUURWETENSCHAP: POSITIVISME EN EMPIRISME
1) Galileo Galilei:
• Sterrenbode (Sidereus Nuncius, 1610): oorsprong moderne wetenschap
o Inzicht in beweging planeten en hemellichamen d.m.v. systematische observatie
en via nauwgezet noteren geobserveerde patronen en bevindingen
o Idee dat zintuigelijke ervaring en waarneming tot kennis leidt = EMPIRISME
▪ Opgang vanaf 16de en 17de eeuw
o TEGEN heersende opvattingen wetenshap:
▪ Geloof in bestaande, traditionele en vaak door kerk gepropageerde
autoriteiten
▪ Basis kennis: antieke bronnen of Bijbelse teksten en openbaringen
• Empirisme:
o Zintuigen = bron + toetssteen kennis natuur en sociale werkelijkheid
o Menselijke geest = tabula rasa (schone lei)
o Door omgang met werkelijkheid, door zintuigelijke waarnemingen wordt die lei
beschreven
o Ware kennis is objectief vast te stellen + niet – persoonsgebonden
▪ Kentheoretische discours (epistemologie): inwisselbaarheid kennende
subject
▪ Wie ook de observator is, geobserveerde object blijft voor iedereen datzelfde
object
2) Karl Popper:
• Emmer als beeld menselijke geest
o Bij geboorte is emmer leeg
o In de loop der tijd wordt emmer met kennis en inzichten gevuld
o Gevolg: iedere persoon los van tijd en ruimte min of meer over dezelfde kennis
▪ Grosso modo dezelfde zintuigelijke waarnemingen + ervaringen
1
,Luna Mallaise
3) Francis Bacon:
• Novum Organum
o Nieuwe methode voor wetenschappelijk onderzoek
o Aanval bestaande wetenschapsvisie
o Autoriteit op vlak methodes om aan filosofie en wetenschap te doen moest eraan
geloven – het Organon Aristoteles
▪ Bekritiseerde idee om menselijke verstand of rede als fundament kennis =
RATIONALSIME
4) René Descartes:
• RATIONALISME = algemeen geldende verstandelijke principes of axioma’s om tot
kennis komen
o Niet: zintuigelijke waarneming (= empirisme)
o Wel: logisch redeneren vanuit algemene principes leidt tot wetenschappelijk
inzicht over verschijnselen
o Menselijke geest bevat kiemen van kennis + als die eerste principes zeker zijn, dan
is al wat uit die principes via logisch redeneren afgeleid word, ook zeker
▪ Je pens, donc je suis
▪ Wiskunde = meest zuivere vorm van kennis en wetenschapsbeoefening
• Vanuit slechts enkele principes of axioma’s is mogelijk om heel systeem
af te leiden via logisch redeneren en wiskundig bewijs
• Euclidische meetkunde: uit 5 axioma’s heel systeem opgebouwd
waarvan verondersteld wordt dat belangrijkste eigenschappen ruimte vat
en weergeeft
Rationalisme
Door middel van verstandelijk redeneren (= zonder zintuigelijke waarneming) tot kennis
komen via vastleggen van principes die onbetwijfelbaar zijn
en
hoe je uit die principes meer specifieke theorieën en uitspraken kan afleiden.
• Bacon vergelijkt rationalisten met spinnen die voortborduren op hun eigen veronderstelling
o Bestaande kennis wordt slecht slaags bevestigd
o Nieuwe inzichten over werkelijkheid maken nauwelijks kans om ontdekt te worden
Eerste weg van Bacon Het belang = met het beeld van God als horlogemaker
• (Toen )heersende mechanistische wereldbeeld
• God heeft de wereld geschapen
• Beperkt aantal eeuwige wetmatigheden liggen ten grondslag
• Wetenschap moet geheimen natuur ontrafelen
• Werkelijkheid – horloge waarvan alleen beweging wijzers
zichtbaar = empirische realiteit, werkelijkheid zoals je haar
kan waarnemen
2
,Luna Mallaise
• Raderwerk/mechaniek achter werkelijkheid (= principes die
ervoor zorgen wijzers bewegen) kan je niet waarnemen
o Daar situeren wetmatigheden die bewegen verklaren
Vergelijking
– Je ziet appels van bomen vallen, maar je kan wet zwaartekracht
niet zintuigelijk waarnemen
– Effect sociale instituties, het onderbewuste, of bestaan vals
bewustzijn à la Marx (SW)
= om werkelijkheid begrijpen in termen oorzaak – gevolg moet
inzicht in verborgen raderwerk of achterliggende mechaniek
hebben (niet alleen door zintuigelijke waarneming)
Rationalisme maakt gebruik van logische deductie om vanuit
axioma’s tot theorieën over specifieke natuurverschijnselen te
komen
• Axioma = een stelling die niet bewezen is, maar wel als
grondslag aanvaard wordt.
MAAR hoe weet je dan dat die initiële axioma’s, die eerste
algemene principes die als grondslag dienen, geldig zijn?
• Rationalisten (onder wie Descartes): intellectuele intuïtie =
mens beschikt over eigenschap die in staat stelt inzicht te
verwerven in wetmatigheden achter de realiteit, de kennis die
voor zintuigen onzichtbaar is
Tweede weg van Bacon Bacon stapt af van de klassieke, deductieve methode, waarbij
men vanuit algemene principes singuliere uitspraken doen
• Klakkeloos overnemen van bestaande inzichten en nagaan of
wat geschreven staat ook in werkelijkheid waargenomen kan
worden
• Louter observeren en beschrijven kan niet als methode
wetenschapsbeoefening (-vgl. mieren)
Zijn manier van wetenschapsbeoefening gaat uit van specifieke
om via inductie tot algemene waarheden te komen
• Axioma’s worden opgebouwd via nauwgezette zintuigelijke
waarneming en staan zo garant voor opbouw van meer
algemene inzichten over realiteit (- vgl. pure empiristen bijen)
• Combinatie beide visies: zowel theoretische inzichten als
zintuigelijke waarnemingen
o Waar ene werkwijze blind, aangevuld met inzichten uit
andere visie
3
, Luna Mallaise
DAVID HUMES SCEPTICISME
Empirische traditie : kennis afkomstig uit zintuigelijke waarneming (geheugen + verbeelding)
• Tegen aangeboren of a – priori – ideeën of soort natuurlijke rede waarmee Schepper ons
heeft uitgerust
Correspondentietheorie van de waarheid :
• De waarheid van uitspraak moet geverifieerd worden door na te gaan of overeenstemt
met wat in de werkelijkheid kan worden waargenomen.
• Kennis is waar als ze overeenkomt met wat je kan weernemen in de werkelijkheid.
In A Treatise of Human Nature en An Inquiry Concerning Human Understanding (1748) plaatst
hij kritische kanttekeningen bij gebruik zintuigelijke waarneming als arbiter om tot
wetenschappelijke kennis komen
• Zien we dingen zoals ze zijn, of zoals we denken dat ze zijn?
• Hume stelt een aantal verworvenheden van het empirisme ter discussie:
o Geldigheid van inductie op helling – mogelijkheid om vanuit empirische
waarnemingen algemene inzichten af te leiden
o Mogelijkheid om werkelijkheid te analyseren in termen van oorzaak – gevolgketens
in twijfel
Hume beoogt dat zintuigelijk vaststellen van causaliteit onmogelijk is:
• Wel: waarnemen dat gebeurtenis A voorafgaat aan gebeurtenis B, of dat ze samen
voorkomen
• Vanuit observatie kunnen we een regelmaat vaststellen in voorkomen van beide
gebeurtenissen = correlatie
o Niet één keer gezien dat gebeurtenis A aan gebeurtenis B voorafgaat, MAAR
meerdere keren
Experienced union en constant conjunction :
• Stap van waarnemen dat twee zaken samen voorkomen naar het idee dat de ene zaak de
andere veroorzaakt, is te ver
o Product van verbeelding – en niet waarneming - om beide gebeurtenissen in causale
relatie te plaatsen
Regelmatigheidsvisie op causaliteit:
Onze hersenen gewoon om gebeurtenissen die altijd of vaak samen plaatsvinden, causaal
aan elkaar te verbinden
a
Causaliteit = uitvinding van onze verbeelding op basis van slechts enkele waargenomen
associaties
o Niet empirisch gegrond
o MAAR gevolg van projectie van onze verbeelding op werkelijkheid
o Causale verklaringen groeien uit gewoonte en verbeelding (moeilijk basis wetenschap)
4
H3. FILOSOFISCHE ACHTERGROND: EPISTEMOLOGISCHE BEGINSELEN
INLEIDING
Hoe wetenschap van niet – wetenschap onderscheiden? Deze discussies kennen een
lange traditie.
Centrale vraag: hoe kom je tot de productie van betrouwbare en geldige kennis?
DE ONTWIKKELING VAN DE EPISTEMOLOGIE VAN DE WETENSCHAPPEN
EMPIRISCHE NATUURWETENSCHAP: POSITIVISME EN EMPIRISME
1) Galileo Galilei:
• Sterrenbode (Sidereus Nuncius, 1610): oorsprong moderne wetenschap
o Inzicht in beweging planeten en hemellichamen d.m.v. systematische observatie
en via nauwgezet noteren geobserveerde patronen en bevindingen
o Idee dat zintuigelijke ervaring en waarneming tot kennis leidt = EMPIRISME
▪ Opgang vanaf 16de en 17de eeuw
o TEGEN heersende opvattingen wetenshap:
▪ Geloof in bestaande, traditionele en vaak door kerk gepropageerde
autoriteiten
▪ Basis kennis: antieke bronnen of Bijbelse teksten en openbaringen
• Empirisme:
o Zintuigen = bron + toetssteen kennis natuur en sociale werkelijkheid
o Menselijke geest = tabula rasa (schone lei)
o Door omgang met werkelijkheid, door zintuigelijke waarnemingen wordt die lei
beschreven
o Ware kennis is objectief vast te stellen + niet – persoonsgebonden
▪ Kentheoretische discours (epistemologie): inwisselbaarheid kennende
subject
▪ Wie ook de observator is, geobserveerde object blijft voor iedereen datzelfde
object
2) Karl Popper:
• Emmer als beeld menselijke geest
o Bij geboorte is emmer leeg
o In de loop der tijd wordt emmer met kennis en inzichten gevuld
o Gevolg: iedere persoon los van tijd en ruimte min of meer over dezelfde kennis
▪ Grosso modo dezelfde zintuigelijke waarnemingen + ervaringen
1
,Luna Mallaise
3) Francis Bacon:
• Novum Organum
o Nieuwe methode voor wetenschappelijk onderzoek
o Aanval bestaande wetenschapsvisie
o Autoriteit op vlak methodes om aan filosofie en wetenschap te doen moest eraan
geloven – het Organon Aristoteles
▪ Bekritiseerde idee om menselijke verstand of rede als fundament kennis =
RATIONALSIME
4) René Descartes:
• RATIONALISME = algemeen geldende verstandelijke principes of axioma’s om tot
kennis komen
o Niet: zintuigelijke waarneming (= empirisme)
o Wel: logisch redeneren vanuit algemene principes leidt tot wetenschappelijk
inzicht over verschijnselen
o Menselijke geest bevat kiemen van kennis + als die eerste principes zeker zijn, dan
is al wat uit die principes via logisch redeneren afgeleid word, ook zeker
▪ Je pens, donc je suis
▪ Wiskunde = meest zuivere vorm van kennis en wetenschapsbeoefening
• Vanuit slechts enkele principes of axioma’s is mogelijk om heel systeem
af te leiden via logisch redeneren en wiskundig bewijs
• Euclidische meetkunde: uit 5 axioma’s heel systeem opgebouwd
waarvan verondersteld wordt dat belangrijkste eigenschappen ruimte vat
en weergeeft
Rationalisme
Door middel van verstandelijk redeneren (= zonder zintuigelijke waarneming) tot kennis
komen via vastleggen van principes die onbetwijfelbaar zijn
en
hoe je uit die principes meer specifieke theorieën en uitspraken kan afleiden.
• Bacon vergelijkt rationalisten met spinnen die voortborduren op hun eigen veronderstelling
o Bestaande kennis wordt slecht slaags bevestigd
o Nieuwe inzichten over werkelijkheid maken nauwelijks kans om ontdekt te worden
Eerste weg van Bacon Het belang = met het beeld van God als horlogemaker
• (Toen )heersende mechanistische wereldbeeld
• God heeft de wereld geschapen
• Beperkt aantal eeuwige wetmatigheden liggen ten grondslag
• Wetenschap moet geheimen natuur ontrafelen
• Werkelijkheid – horloge waarvan alleen beweging wijzers
zichtbaar = empirische realiteit, werkelijkheid zoals je haar
kan waarnemen
2
,Luna Mallaise
• Raderwerk/mechaniek achter werkelijkheid (= principes die
ervoor zorgen wijzers bewegen) kan je niet waarnemen
o Daar situeren wetmatigheden die bewegen verklaren
Vergelijking
– Je ziet appels van bomen vallen, maar je kan wet zwaartekracht
niet zintuigelijk waarnemen
– Effect sociale instituties, het onderbewuste, of bestaan vals
bewustzijn à la Marx (SW)
= om werkelijkheid begrijpen in termen oorzaak – gevolg moet
inzicht in verborgen raderwerk of achterliggende mechaniek
hebben (niet alleen door zintuigelijke waarneming)
Rationalisme maakt gebruik van logische deductie om vanuit
axioma’s tot theorieën over specifieke natuurverschijnselen te
komen
• Axioma = een stelling die niet bewezen is, maar wel als
grondslag aanvaard wordt.
MAAR hoe weet je dan dat die initiële axioma’s, die eerste
algemene principes die als grondslag dienen, geldig zijn?
• Rationalisten (onder wie Descartes): intellectuele intuïtie =
mens beschikt over eigenschap die in staat stelt inzicht te
verwerven in wetmatigheden achter de realiteit, de kennis die
voor zintuigen onzichtbaar is
Tweede weg van Bacon Bacon stapt af van de klassieke, deductieve methode, waarbij
men vanuit algemene principes singuliere uitspraken doen
• Klakkeloos overnemen van bestaande inzichten en nagaan of
wat geschreven staat ook in werkelijkheid waargenomen kan
worden
• Louter observeren en beschrijven kan niet als methode
wetenschapsbeoefening (-vgl. mieren)
Zijn manier van wetenschapsbeoefening gaat uit van specifieke
om via inductie tot algemene waarheden te komen
• Axioma’s worden opgebouwd via nauwgezette zintuigelijke
waarneming en staan zo garant voor opbouw van meer
algemene inzichten over realiteit (- vgl. pure empiristen bijen)
• Combinatie beide visies: zowel theoretische inzichten als
zintuigelijke waarnemingen
o Waar ene werkwijze blind, aangevuld met inzichten uit
andere visie
3
, Luna Mallaise
DAVID HUMES SCEPTICISME
Empirische traditie : kennis afkomstig uit zintuigelijke waarneming (geheugen + verbeelding)
• Tegen aangeboren of a – priori – ideeën of soort natuurlijke rede waarmee Schepper ons
heeft uitgerust
Correspondentietheorie van de waarheid :
• De waarheid van uitspraak moet geverifieerd worden door na te gaan of overeenstemt
met wat in de werkelijkheid kan worden waargenomen.
• Kennis is waar als ze overeenkomt met wat je kan weernemen in de werkelijkheid.
In A Treatise of Human Nature en An Inquiry Concerning Human Understanding (1748) plaatst
hij kritische kanttekeningen bij gebruik zintuigelijke waarneming als arbiter om tot
wetenschappelijke kennis komen
• Zien we dingen zoals ze zijn, of zoals we denken dat ze zijn?
• Hume stelt een aantal verworvenheden van het empirisme ter discussie:
o Geldigheid van inductie op helling – mogelijkheid om vanuit empirische
waarnemingen algemene inzichten af te leiden
o Mogelijkheid om werkelijkheid te analyseren in termen van oorzaak – gevolgketens
in twijfel
Hume beoogt dat zintuigelijk vaststellen van causaliteit onmogelijk is:
• Wel: waarnemen dat gebeurtenis A voorafgaat aan gebeurtenis B, of dat ze samen
voorkomen
• Vanuit observatie kunnen we een regelmaat vaststellen in voorkomen van beide
gebeurtenissen = correlatie
o Niet één keer gezien dat gebeurtenis A aan gebeurtenis B voorafgaat, MAAR
meerdere keren
Experienced union en constant conjunction :
• Stap van waarnemen dat twee zaken samen voorkomen naar het idee dat de ene zaak de
andere veroorzaakt, is te ver
o Product van verbeelding – en niet waarneming - om beide gebeurtenissen in causale
relatie te plaatsen
Regelmatigheidsvisie op causaliteit:
Onze hersenen gewoon om gebeurtenissen die altijd of vaak samen plaatsvinden, causaal
aan elkaar te verbinden
a
Causaliteit = uitvinding van onze verbeelding op basis van slechts enkele waargenomen
associaties
o Niet empirisch gegrond
o MAAR gevolg van projectie van onze verbeelding op werkelijkheid
o Causale verklaringen groeien uit gewoonte en verbeelding (moeilijk basis wetenschap)
4
