SWK8 – Onderwijs en ethiek
Hoorcollege 1: Basisbeginselen van ethiek – Normatieve professionaliteit
De gouden regel = “behandel de ander zoals jezelf behandeld wilt worden”, universele ethische
richtlijn die in veel culturen voorkomt en respect voor de belangen en waardigheid van anderen
benadrukt
Het kwaad = gedrag dat bewust schade toebrengt aan anderen, vaak vanuit machtspositie – hoewel
de gouden regel bekend en eenvoudig is, laat de geschiedenis zien dat mensen makkelijk andere
overtuigingen aannemen die deze regel negeren of ondermijnen
Het ontstaan van kwaad gedrag = uit experimenten en de geschiedenis blijkt dat veel mensen, als de
situatie ernaar is, slechte dingen kunnen doen (het gaat dan vaak niet om "een paar rotte appels",
maar om een systeem waarin mensen gevangen raken, macht speelt hierbij een grote rol), er zijn
zeven processen die leiden tot slecht gedrag:
1. Een kleine stap nemen – het begint vaak onschuldig, maar stap voor stap gaat het verder
2. Ontmenselijken van anderen – mensen als ‘minder waard’ zien, bijvoorbeeld door te
stigmatiseren
3. Geen eigen identiteit meer voelen – je gaat op in de groep en voelt je geen 'ik' meer
4. Geen verantwoordelijkheid nemen – anderen doen het ook, dus jij voelt je minder
verantwoordelijk
5. Gehoorzamen aan autoriteit – doen wat iemand met macht zegt, ook als het fout voelt
6. Doen wat de groep doet – je past je aan aan de normen van de groep, ook als die slecht zijn
7. Niets doen bij slecht gedrag – je ziet dat iets misgaat, maar grijpt niet in
Normatieve professionaliteit = vermogen om niet alleen technisch goed werk te leveren, maar ook
na te denken over wat ethisch en moreel juist is in je werk (afwegen van normen en waarden) – als
pedagoog kijk je niet alleen naar wat werkt (techniek), maar ook naar wat goed is om te doen (je stelt
steeds de ‘waartoe-vraag’: draagt mijn handelen bij aan de zelfstandigheid van het kind?), dit is
belangrijk als pedagoog omdat:
• Je als mens (dus ook als pedagoog) makkelijk kan meegaan in systemen, regels of groepsdruk,
zonder erbij stil te staan (je kunt je eigen 'ik' kwijtraken)
• Je werkt met kwetsbare mensen, gevoelige info en hebt een machtspositie
• Er spelen altijd meerdere belangen (van kind, ouders, organisatie, overheid)
Morele vraagstukken = spelen zich af op verschillende niveaus:
• Microniveau = individuele keuze, bijvoorbeeld een therapeut
die moet beslissen of hij vertrouwelijkheid verbreekt of de
autoriteiten waarschuwt bij zelfmoordgedachten van een
cliënt
• Mesoniveau = groepsbeslissing, bijvoorbeeld hulpverleners in
een kliniek die moeten besluiten een cliënt te stoppen met
behandelen vanwege het negeren van regels, wat de
veiligheid in gevaar brengt
, • Macroniveau = beleidskeuzes, bijvoorbeeld beleidsmakers die moeten zorgen voor een
balans tussen kosten en kwaliteit van geestelijke gezondheidszorg
De niveaus zijn met elkaar verbonden (beslissingen op macroniveau, zoals de mensenrechten,
beïnvloeden de keuzes op microniveau, zoals die van professionals)
Signaleren van morele problemen = als hulpverlener moet je verantwoordelijkheid nemen, ook al is
het makkelijk om deze te ontlopen (bijv. "ik deed wat mij werd opgedragen") – volgens Hannah
Arendt kan het volgen van anderen leiden tot het "kwade", daarom is het belangrijk om altijd na te
denken over morele keuzes
Moraal = geheel van handelingen die sociaal of maatschappelijk gewenst zijn
Waarden = wat we belangrijk vinden en waar we naar streven (idealen)
Normen = handelingsvoorschriften, regels voor gedrag
Deugd = goede eigenschap die ontstaat door het verinnerlijken van waarden, wat leidt tot goed
handelen
Ethiek = systematische reflectie op morele vragen, gebaseerd op rationele argumenten
Moreel probleem = wanneer waarden met elkaar botsen
Ethische dilemma’s = de meest gecompliceerde morele problemen (waarbij geen perfecte oplossing
bestaat; ongeacht welke keuze je maakt)
Intuïtieve moraal = moreel handelen op basis van intuïtie en emoties, bijvoorbeeld:
• Hechtingsmoraal: zorg voor je naasten
• Geweldsmoraal: bescherm jezelf en je naasten
• Reinigingsmoraal: houd je wereld zuiver
• Samenwerkingsmoraal: werk constructief samen
Ethiek = systematisch nadenken over goed en kwaad, op basis van argumenten (door afstand te
nemen van instinctief gedrag, morele keuzes op een redelijke manier beargumenteren), drie soorten
ethiek (zie hoorcollege 2):
1. Descriptieve ethiek: hoe mensen zich gedragen (feiten)
2. Prescriptieve/normatieve ethiek: hoe mensen zich zouden moeten gedragen
(waarden), zoals beroepscodes en normatieve theorieën (bijv. utilisme, zorgethiek)
3. Meta-ethiek: bestudeert fundamentele morele vragen, zoals universele waarden en
rechtvaardigheid
Morele ontwikkeling = mensen internaliseren normen en waarden, wat leidt tot de ontwikkeling van
een geweten – twee belangrijke emoties helpen hierbij: o Schaamte (tussen 18 maanden en 2 jaar):
de emotie die voorkomt uit de angst om door anderen veroordeeld te worden
o Schuld (vanaf 3/4 jaar): het gevoel van verantwoordelijkheid wanneer men denkt een norm te
hebben overtreden
, Beide emoties hebben schaduwkanten: schaamte leidt tot het veroordelen van anderen, terwijl schuld
het veroordelen van jezelf veroorzaakt.
Er zijn verschillende theorieën omtrent de ontwikkeling van het moreel:
Freud = aan het eind van de 19e en begin 20e eeuw onderzocht Freud de menselijke psyche, hij
introduceerde het super-ego (wat hoort), ego (bewuste zelf) en id (instincten) – hij zag seks en
agressie als drijvende krachten van gedrag
Behavioristen = zij geloofden dat mensen objectief bestudeerd konden worden door hun gedrag te
onderzoeken, morele ontwikkeling kwam door straf en beloning (conditionering) en observeren van
rolmodellen
Kohlberg = geloofde dat de morele ontwikkeling uit verschillende stadia’s bestond: o
Preconventionele moraal (stadia 1-2): moreel gedrag is gebaseerd op
persoonlijke belangen en wat bestraft wordt
o Conventionele moraal (stadia 3-4): gehoorzaamheid aan de groep en de wet staat
centraal
o Postconventionele moraal (stadia 5-6): focus op mensenrechten en universele
ethische principes, balans tussen eigenbelang en dat van anderen
Carol Gilliga = kloof in Kohlberg’s theorie, aangezien alleen jongens meededen aan het
onderzoek en meisjes anders denken over ethiek (gericht op zorg in situaties) – Gilligan
introduceerde de zorgethiek, die de nadruk legt op de verbondenheid tussen mensen en de
ontwikkeling van het zelf
De houding die de normatieve professional zou moeten hebben, kan worden samengevat in de MILD-
benadering:
1. Motivatie: de professional wordt gedreven door respect voor de mens en het welzijn van de
ander
2. Integriteit: zorgvuldig handelen volgens de beroepswaarden, met aandacht voor het
balanceren van verschillende waarden
3. Legitimatie: verantwoordelijkheid nemen voor eigen handelen
4. Deskundigheid: beschikken over de nodige professionele competenties, inclusief kennis en
het vermogen tot empathie en assertiviteit
Deze waarden vormen de kern van de normatieve professionaliteit, waarbij de professional in alle
beslissingen rekening houdt met zowel de morele normen als de belangen van de cliënt, terwijl hij of
zij eerlijk, verantwoordelijk en deskundig blijft.
Hoorcollege 2: Basisbeginselen van ethiek – Normatieve theorieën: plicht-, gevolgen-, deugden- &
zorgethiek
3 kerntaken van de pedagoog en toepassing SWK8 =
• Opgroeien en opvoeden ondersteunen → je maakt steeds ethische afwegingen in de relatie
met kind, jongere en ouder: Wat is goed om te doen?
• Condities bevorderen voor opvoeding en opgroeien → je reflecteert op de morele gevolgen
van beleid en systemen: Welke waarden en belangen botsen hier?
Hoorcollege 1: Basisbeginselen van ethiek – Normatieve professionaliteit
De gouden regel = “behandel de ander zoals jezelf behandeld wilt worden”, universele ethische
richtlijn die in veel culturen voorkomt en respect voor de belangen en waardigheid van anderen
benadrukt
Het kwaad = gedrag dat bewust schade toebrengt aan anderen, vaak vanuit machtspositie – hoewel
de gouden regel bekend en eenvoudig is, laat de geschiedenis zien dat mensen makkelijk andere
overtuigingen aannemen die deze regel negeren of ondermijnen
Het ontstaan van kwaad gedrag = uit experimenten en de geschiedenis blijkt dat veel mensen, als de
situatie ernaar is, slechte dingen kunnen doen (het gaat dan vaak niet om "een paar rotte appels",
maar om een systeem waarin mensen gevangen raken, macht speelt hierbij een grote rol), er zijn
zeven processen die leiden tot slecht gedrag:
1. Een kleine stap nemen – het begint vaak onschuldig, maar stap voor stap gaat het verder
2. Ontmenselijken van anderen – mensen als ‘minder waard’ zien, bijvoorbeeld door te
stigmatiseren
3. Geen eigen identiteit meer voelen – je gaat op in de groep en voelt je geen 'ik' meer
4. Geen verantwoordelijkheid nemen – anderen doen het ook, dus jij voelt je minder
verantwoordelijk
5. Gehoorzamen aan autoriteit – doen wat iemand met macht zegt, ook als het fout voelt
6. Doen wat de groep doet – je past je aan aan de normen van de groep, ook als die slecht zijn
7. Niets doen bij slecht gedrag – je ziet dat iets misgaat, maar grijpt niet in
Normatieve professionaliteit = vermogen om niet alleen technisch goed werk te leveren, maar ook
na te denken over wat ethisch en moreel juist is in je werk (afwegen van normen en waarden) – als
pedagoog kijk je niet alleen naar wat werkt (techniek), maar ook naar wat goed is om te doen (je stelt
steeds de ‘waartoe-vraag’: draagt mijn handelen bij aan de zelfstandigheid van het kind?), dit is
belangrijk als pedagoog omdat:
• Je als mens (dus ook als pedagoog) makkelijk kan meegaan in systemen, regels of groepsdruk,
zonder erbij stil te staan (je kunt je eigen 'ik' kwijtraken)
• Je werkt met kwetsbare mensen, gevoelige info en hebt een machtspositie
• Er spelen altijd meerdere belangen (van kind, ouders, organisatie, overheid)
Morele vraagstukken = spelen zich af op verschillende niveaus:
• Microniveau = individuele keuze, bijvoorbeeld een therapeut
die moet beslissen of hij vertrouwelijkheid verbreekt of de
autoriteiten waarschuwt bij zelfmoordgedachten van een
cliënt
• Mesoniveau = groepsbeslissing, bijvoorbeeld hulpverleners in
een kliniek die moeten besluiten een cliënt te stoppen met
behandelen vanwege het negeren van regels, wat de
veiligheid in gevaar brengt
, • Macroniveau = beleidskeuzes, bijvoorbeeld beleidsmakers die moeten zorgen voor een
balans tussen kosten en kwaliteit van geestelijke gezondheidszorg
De niveaus zijn met elkaar verbonden (beslissingen op macroniveau, zoals de mensenrechten,
beïnvloeden de keuzes op microniveau, zoals die van professionals)
Signaleren van morele problemen = als hulpverlener moet je verantwoordelijkheid nemen, ook al is
het makkelijk om deze te ontlopen (bijv. "ik deed wat mij werd opgedragen") – volgens Hannah
Arendt kan het volgen van anderen leiden tot het "kwade", daarom is het belangrijk om altijd na te
denken over morele keuzes
Moraal = geheel van handelingen die sociaal of maatschappelijk gewenst zijn
Waarden = wat we belangrijk vinden en waar we naar streven (idealen)
Normen = handelingsvoorschriften, regels voor gedrag
Deugd = goede eigenschap die ontstaat door het verinnerlijken van waarden, wat leidt tot goed
handelen
Ethiek = systematische reflectie op morele vragen, gebaseerd op rationele argumenten
Moreel probleem = wanneer waarden met elkaar botsen
Ethische dilemma’s = de meest gecompliceerde morele problemen (waarbij geen perfecte oplossing
bestaat; ongeacht welke keuze je maakt)
Intuïtieve moraal = moreel handelen op basis van intuïtie en emoties, bijvoorbeeld:
• Hechtingsmoraal: zorg voor je naasten
• Geweldsmoraal: bescherm jezelf en je naasten
• Reinigingsmoraal: houd je wereld zuiver
• Samenwerkingsmoraal: werk constructief samen
Ethiek = systematisch nadenken over goed en kwaad, op basis van argumenten (door afstand te
nemen van instinctief gedrag, morele keuzes op een redelijke manier beargumenteren), drie soorten
ethiek (zie hoorcollege 2):
1. Descriptieve ethiek: hoe mensen zich gedragen (feiten)
2. Prescriptieve/normatieve ethiek: hoe mensen zich zouden moeten gedragen
(waarden), zoals beroepscodes en normatieve theorieën (bijv. utilisme, zorgethiek)
3. Meta-ethiek: bestudeert fundamentele morele vragen, zoals universele waarden en
rechtvaardigheid
Morele ontwikkeling = mensen internaliseren normen en waarden, wat leidt tot de ontwikkeling van
een geweten – twee belangrijke emoties helpen hierbij: o Schaamte (tussen 18 maanden en 2 jaar):
de emotie die voorkomt uit de angst om door anderen veroordeeld te worden
o Schuld (vanaf 3/4 jaar): het gevoel van verantwoordelijkheid wanneer men denkt een norm te
hebben overtreden
, Beide emoties hebben schaduwkanten: schaamte leidt tot het veroordelen van anderen, terwijl schuld
het veroordelen van jezelf veroorzaakt.
Er zijn verschillende theorieën omtrent de ontwikkeling van het moreel:
Freud = aan het eind van de 19e en begin 20e eeuw onderzocht Freud de menselijke psyche, hij
introduceerde het super-ego (wat hoort), ego (bewuste zelf) en id (instincten) – hij zag seks en
agressie als drijvende krachten van gedrag
Behavioristen = zij geloofden dat mensen objectief bestudeerd konden worden door hun gedrag te
onderzoeken, morele ontwikkeling kwam door straf en beloning (conditionering) en observeren van
rolmodellen
Kohlberg = geloofde dat de morele ontwikkeling uit verschillende stadia’s bestond: o
Preconventionele moraal (stadia 1-2): moreel gedrag is gebaseerd op
persoonlijke belangen en wat bestraft wordt
o Conventionele moraal (stadia 3-4): gehoorzaamheid aan de groep en de wet staat
centraal
o Postconventionele moraal (stadia 5-6): focus op mensenrechten en universele
ethische principes, balans tussen eigenbelang en dat van anderen
Carol Gilliga = kloof in Kohlberg’s theorie, aangezien alleen jongens meededen aan het
onderzoek en meisjes anders denken over ethiek (gericht op zorg in situaties) – Gilligan
introduceerde de zorgethiek, die de nadruk legt op de verbondenheid tussen mensen en de
ontwikkeling van het zelf
De houding die de normatieve professional zou moeten hebben, kan worden samengevat in de MILD-
benadering:
1. Motivatie: de professional wordt gedreven door respect voor de mens en het welzijn van de
ander
2. Integriteit: zorgvuldig handelen volgens de beroepswaarden, met aandacht voor het
balanceren van verschillende waarden
3. Legitimatie: verantwoordelijkheid nemen voor eigen handelen
4. Deskundigheid: beschikken over de nodige professionele competenties, inclusief kennis en
het vermogen tot empathie en assertiviteit
Deze waarden vormen de kern van de normatieve professionaliteit, waarbij de professional in alle
beslissingen rekening houdt met zowel de morele normen als de belangen van de cliënt, terwijl hij of
zij eerlijk, verantwoordelijk en deskundig blijft.
Hoorcollege 2: Basisbeginselen van ethiek – Normatieve theorieën: plicht-, gevolgen-, deugden- &
zorgethiek
3 kerntaken van de pedagoog en toepassing SWK8 =
• Opgroeien en opvoeden ondersteunen → je maakt steeds ethische afwegingen in de relatie
met kind, jongere en ouder: Wat is goed om te doen?
• Condities bevorderen voor opvoeding en opgroeien → je reflecteert op de morele gevolgen
van beleid en systemen: Welke waarden en belangen botsen hier?
