Hoorcolleges Migratie, diversiteit en criminaliteit 2019/2020

Migratie, diversiteit en criminaliteit

Hoorcollege I
René van Swaaningen – De vluchteling als probleem – 19 maart 2020

Allemaal krantenartikelen enzo:
- Link corona en sluiten grenzen  Mensen willen altijd dat de grenzen sluiten, nu gebeurt dat eindelijk maar dan
ivm gezondheid
- Is dat sluiten van de grenzen wel zo zinvol?  Blijven in lockdown, mensen kunnen niet terug naar huis, hoe lang
kunnen we het volhouden?  Blijft een debat
- ‘Rechts’ krijgt eindelijk zijn zin (ivm sluiten van de grenzen)  Lubach noemde het ‘Wilders-walhalla’:
buitenlanders komen niet meer binnen en sluiting moskeeën en zo.  Van Swaaningen noemt dit ‘humor’
- Omkering ‘normale’ kijk op ‘de ander’  Wij Noord-Amerikanen en Europeanen delen normaal gesproken de
lakens uit  Maar nu zijn we in bv. Zuid-Amerika de ‘ander’ (omdat daar nog weinig corona is) + zie ironie in
Mexico (dat Amerikanen niet meer binnen mogen komen vanwege corona)
o Wij zijn opeens de marginalen en het gevaar


Niet corona gerelateerd: (ACTUALITEIT)
- Drama’s aan Turks-Syrische grens  Turken vinden dat er ondertussen wel genoeg migranten in Turkije zijn.
Zetten druk op Europa om wat meer te helpen. Vluchtelingen komen te zitten met de problemen van dat
geopolitieke probleem.
- Syrië – Turkije – Griekenland = EU  Je ziet ook daar een glocal fenomeen  wat er in Syrië aan de hand is 
Ellende in Syrië, die gaan naar Turkije, Turkije kan het ook niet meer aan, Turkije doet de grens naar Bulgarije en
Griekenland open en daarmee de grens naar de EU  Griekenland is het ook zat, die vragen de EU om ook te
komen helpen  EU en Turkije: Hard tegen hard
o De Grieken houden de grens dicht, maar verwachten hulp uit de EU, maar de EU is daarin heel zuinig.
Maar dat kun nu niet meer, de EU móét iets.
- Erdogan zet Turkije-deal op scherp  Erdogan zegt: doe iets  Richard Staring gaat hier nog op in
- EU beleid… stilzitten, wegkijken, inhumaan  EU houdt zich stil met betrekking tot het migratiebeleid met Turkije
(dat heeft Erdogan nu geprobeerd te doorbreken)
- Drama’s aan Grieks-Turkse grens  Ook de Grieken zijn er op een gegeven moment klaar mee, kunnen het niet
meer aan  Wat ze nu doen: het zo onaangenaam mogelijk te maken
- Drama’s in vluchtelingenkampen in Griekenland  verkrachtingen, onhygiënisch, overbevolkt etc.
- Opvang vluchtelingenkinderen in EU  We zijn altijd milder voor kinderen en vrouwen  Nederlandse regering
heeft nadrukkelijk gezegd dat ze geen vluchtelingen uit Griekenland hier willen opvangen, gemeenten echter juist
wel (gemeentes zijn over het algemeen ruimhartiger dan de regering)
- Geen opvang vluchtelingen tijdens corona-crisis  Opvang asielzoekers ligt stil (te veel mensen op elkaar bv.)
- Het was toch al een chaos bij het IND  IND kon het toch al niet meer aan (corona maakt het erger, maar het was
dus al erg)  ‘Traag, chaotisch, onhelder, onwetend: de IND wankelt’  Vooral onwetendheid is erg  gebrek
aan kennis bij het IND (zie quotes uit krantenartikelen op de slides als je dat interessant vindt)
- ‘Asielzoeker’ zijn is sowieso al geen pretje  ‘Een hond is welkomer dan een asielzoeker’ (van een schrijver)  Ze
worden in de opvangcentra behandeld als kleine kinderen
- Sta op tegen racisme in de sport  Veel profvoetballers bv. die daar tegenop staan
- Rechtszaak over etnisch profileren  Is natuurlijk een normatief vs. empirisch debat (ze beroepen zich er vaak op
dat buitenlanders nu eenmaal vaker in de criminaliteit zitten)  Er is dus nu een rechtszaak daarover gaande 
later in het vak gaan we daar nadrukkelijker over praten
- Aanslagpleger tram Utrecht: terrorist of gestoord?  Is iemand gewoon gek of is iemand terrorist of is het een
gewone crimineel?  Je ziet in deze rechtszaal dit voorbij komen: hij mankeert iets.  Het hoeft geen
tegenstelling te zijn: je kunt terroristische motieven hebben en psychische problemen en een crimineel verleden.
Kortom:
 Voor wie zijn ogen en oren open zet, valt er in deze tijd veel te leren.. misschien wel meer dan in de
collegebanken
 Zoek nadrukkelijk link met de actualiteit
 Voor documentaires  Zie links in blokboek

Vraag van iemand  In hoeverre heeft het omkeringsperspectief (dat wij nu ineens de marginalen zijn  coronavirus)
gevolgen voor het beleid dat we nu hebben?  We hebben weinig geleerd van het verleden (bv. financiële crisis). In tijden
van crisis komt het beste en het slechtste in mensen naar boven. Zowel de goedheid als de slechtheid die we nu zien zal
weer naar het midden teruggaan als de crisis weer over is  dus dat we er niet veel van leren  Dit is de mening van Van
Swaaningen


1

,Dit college
 Ras, etniciteit en cultuur in de criminologie  Hoe ze altijd thema’s zijn geweest in de criminologie.
 ‘Criminology of the other’ (Garland) en ‘othering’ historisch bekeken
 Verhouding ideaal multiculturele samenleving en de realiteit van het (toenemende) wij-zij denken en
toenemende polarisering
 Etnische duiding van gedragingen alleen wanneer het mensen betreft die wij als ‘de ander’ zien 
o Doe iets goed dan ben je een echte Nederlander (bv. presteren in sport), doe je iets verkeer dan is dat
typisch iets voor die ‘buitenlanders’

Othering: in en out-groups
 ‘Othering’ is het proces waarbij de ‘ander’ als in negatieve termen wordt geconstrueerd, als ‘vreemd’ wordt
neergezet en buiten de heersende morele orde worden geplaatst.
o Je hoort niet bij ons, je bent anders  kan positief en negatief zijn  positief bv. een ‘exotisch snoepje’
(knappe vrouw)
 Bekende vormen zijn het distantiëren van de eigen groep van een andere groep op basis van etniciteit, sekse,
culturele of geografische achtergrond, sociale status of klasse of religie of ideologie.
o Je kunt mensen op verschillende manieren uitsluiten  maar hier staat etniciteit vooral centraal (maar
bv. cultuur is ook niet los te koppelen)  je kunt ze onderscheiden, maar ze zijn ook wel met elkaar
verbonden (bv. ook dat we vrouwen sneller als exotisch snoepje zien, maar mannen als gevaar)
 Gaat gepaard met stereotiep denken over de ‘ander’, om de eigen positie als superieur en juist te definiëren.
o De positie van de kaaskop voelt zich daarboven verheven.  the other wordt buitengesloten omdat wij
een front willen vormen
 Oorsprong begrip ‘othering’ is Hegel’s idee van ‘Andersheit’ (vroege 19 e eeuw)  Dus niet oorsprong bij Garland
 In criminologie vooral geanalyseerd in labelling en ‘moral panic’
 In strafrechtspleging o.a. in gedaante van etnisch profileren
 In hedendaagse politiek terug te zien in woorden als ‘allochtoon’ – en framing zoals in casus Keulen  Artikel van
Martina Althoff
 Omkering idee ‘othering’: ‘oikofobie’  Daar wordt mee bedoeld dat we geen fobie hebben voor de xenos
(vreemde) hebben, maar voor de oikos (onze eigen leefomgeving)  Dus dat we bang zijn voor onze eigen
gemeenschap, onze eigen cultuur, ons eigen ras.
o Wij ‘otheren’ niet, wij zijn trots op onze eigen cultuur.  Het is dus niet het omgekeerde
o Het omgekeerde van othering is volgens Van Swaaningen tolerantie.
 ‘Tolerantie’ als tegendeel van ‘othering’?

Kort historisch overzicht houding Nederlanders t.o.v. vreemdelingen
 Interessante historische ontwikkeling  we zijn altijd in contact geweest met verschillende culturen.
 Leuze Nederlandse vrijheidsstrijders, de ‘geuzen’ (de verzetsstrijders) tegen Spanjaarden tijdens 80-jarige oorlog:
“Liever Turks dan paaps”
o De papen waren de katholieken (de Spanjaarden), die overheersten ons en waren heel gewelddadig. De
Turken waren onze handelspartners. De Turkse cultuur was toen een heel hoogstaande cultuur. De
Turken waren ook in oorlog met de Spanjaarden (die vielen ze in de zee lastig). Er zijn dus een aantal
redenen waarom we de Turken in die tijd hoger hadden zitten dan de katholieken.
o Het verzetten van de katholieken was eigenlijk het begin van de religieuze tolerantie  we waren het
eerste land waar je mocht geloven wat je wilde (wel beperkt natuurlijk). Maar we hadden wel
godsdienstvrijheid.
 Buitenlandse Joden en Protestanten welkom in Nederland vanaf de 17de eeuw
o Die gingen zich dus hier vestigen omdat dat kon door die godsdienstvrijheid
o Dus door die religieuze tolerantie na de reformatie hadden we veel migranten (daarom hebben ook veel
Nederlanders een Franse of Portugese achternaam).
 Schuldgevoel over Jodenvervolging WOII
o Ten opzichte van andere landen waren de Joden hier veel meer verdreven in die tijd.
 Immigratie als consequenties Nederlands koloniale verleden (jaren 1950)
o Koloniën zijn zelfstandig/onafhankelijk geworden.
o Bv. de Indonesiërs zijn naar Nederland gekomen (omdat ze bv. christelijk waren en niet in een
Islamitisch land wilden wonen).
 Werving gastarbeiders (jaren 1960-70)
o Welvaart ging toen ontzettend omhoog, er was werk in overvloed. Bedrijven konden geen personeel
krijgen en gingen toen werven. Eerst in de armere delen van Spanje en Italië. Later Joegoslavië en
daarna Marokko en Turkije.  Daar ging je ook niet tegen zeggen van ‘ga maar weer weg’
 Toenemende asielmigratie (jaren 1990 en 2010)



2

, o Hier zie je een kantelpunt tussen de jaren 1990 en 2010  van nog die schaamte van de WOII (als
mensen in een gevaarlijke situatie verkeren moeten we ze helpen). En tegelijkertijd dat gevoel van ‘Ho,
wat halen we binnen?’

Ratio achter houding Nederlanders ten opzichte van immigranten
 Eerst (religieuze) tolerantie (met welbegrepen economisch eigenbelang);
o De republiek (Nederland) vond zich heel wat  eerste land dat geen Koningshuis meer had  je mocht
geloven wat je wilde etc.
o Het meest Nederlandse: je mag geloven wat je wil.
o Maar er was dus ook een economisch eigenbelang (van Nederland)  de mensen die hierheen kwamen
was de bourgeoisie (artsen, kooplieden etc.). De echte arme mensen kunnen niet migreren want geen
geld daarvoor.
 Via ‘schuldgevoel’ naar acceptatie (al dan niet tegen wil en dank);
o Midden 20e eeuw
o De joden die we in de steek gelaten hebben. En ook dat we Indonesië 300 jaar hebben bezet, en dat
terwijl zij ook aan onze kant vochten.
 En economische noodzaak (werk dat Nederlanders niet meer wilden doen);
o Bedrijven hadden werk nodig  het vieze werk hadden we geen zin in
o Naarmate de welvaart toeneemt is de autochtone bevolking minder geneigd het vieze werk te doen
 Naar last en angst (‘kunnen mijn kinderen nog wel veilig over straat met al die buitenlanders?’)
o Aan het eind van de 20e eeuw zien we een echte multiculturele samenleving ontstaan  dan gaan last,
angst en overlast overheersen
Dus: van een relatief positieve houding naar een niet zo positief beeld

Hoe immigratie een ‘probleem’ werd
 Toen economische noodzaak na 1973 wegviel (massale werkloosheid onder immigranten)
o De oliecrisis
o Het land lag stil, de economie ging achteruit  dus economische crisis  toen hadden we de
gastarbeiders niet meer nodig, maar ze gingen niet weg want ze waren hier gevestigd (familie gebracht,
kinderen naar school etc.)  er was zo’n ‘later gaan we weg’ idee onder die migranten, maar
uiteindelijk gingen ze tocht niet weg
o Dus toen ontstond er ‘ze pikken onze banen in’
 Drugsproblematiek onder Surinamers en treinkapingen door Molukkers (eind jaren 70)
o Onafhankelijkheid Suriname  Surinamers hadden toen nog Nederlands paspoort  die kwamen dus
naar Nederland omdat ze zich niet veilig voelden daar in Suriname  maar ze kwamen middenin de
economische crisis dus vonden geen baan (en waren ook niet hoogopgeleid).
o Het was dus de arbeidersklasse  kwamen allemaal in de Bijlmer terecht
o Er ontstond massaal drugscriminaliteit etc.
o Het beeld wat we van de Surinamers hadden was niet echt best
o Molukkers  moesten terug naar Nederland want werkten in Indonesië in het KNIL (Nederlands-Indisch
leger)
 Hebben de Nederlandse regering onder druk gezet omdat ze niet onafhankelijkheid kregen
 Komst van migranten uit niet-Westerse landen waar Nederland geen historische band mee had en die niet
‘uitgenodigd’ waren door het Nederlandse bedrijfsleven (vanaf gezinshereniging na 1973)
o Gastarbeiders zijn uitgenodigd, maar nu kwamen er vluchtelingen of ‘gelukszoekers’ (hun leven
verbeteren)
o Daar was ook de gezinshereniging bij gekomen  Niet alleen maar op de arbeidsmarkt
 Hierdoor ook minder participatie  omdat er nu ook vrouwen en kinderen waren werden ze
veel meer gericht op hun gezin en cultuur etc.
 De constructie van de ‘economische vluchteling’: frame van de gelukszoeker t.o.v. de ‘echte’ vluchteling (vooral in
de 21ste eeuw)

‘9/11’ (2001) als keerpunt in debat over multiculturele samenleving
 De goede moeten onder de kwaden lijden (moslims)
 Aanslagen in NY, Bali, Casablanca, Istanbul, Londen, Madrid, Cairo, Berlijn etc. (Door moslimfundamentalisten)
o Dit heeft de moslims veel kwaad gedaan  het is heel ingewikkeld geworden om te zeggen dat ze en
moslim en Nederlander zijn.  Er wordt meteen aan hun loyaliteit getwijfeld.
 Opkomst neo-nationalistische partijen in Europa (in NL: PVV, FvD)
o In die tijd kwamen ze meer op  na WOII hadden we er een beetje angst voor, dit soort partijen  pas
na 9/11 kwam dit dus weer terug




3

, o Maar niet alleen in NL natuurlijk  Hij geeft een aantal voorbeelden van partijen in andere Europese
landen maar leek me niet echt relevant (bv. dat Oostenrijk, Frankrijk en België er vroeg bij waren met
dit soort partijen).
 NL niet zo vroeg, maar ook een van de vroegere landen met dit soort partijen
 Duitsland was het laatste  niet toevallig natuurlijk
 .. en overname elementen van hun agenda door traditionele rechtse partijen  Wat eerst alleen door extreem
rechts werd gezegd, wordt langzamerhand ook door de meer normale rechtse partijen (bv. VVD) aangenomen.
o Paul Scheffer 2000 ‘Multiculturele drama’ – HC 5&6 en probleem 3 en 4
 20 jaar later  Komen we in een later college op terug
o Nederland vrij vroeg (opkomst Fortuyn 2001), Duitsland vrij laat (opkomst Pegida en AfD 2015)
 Hoge criminaliteit, radicalisering en antisemitisme moslim jongeren
o Oververtegenwoordiging van diverse migrantengroepen met (met name) in straatcriminaliteit  vooral
Marokkanen en Antillianen (zie hier ook ‘othering’  we noemen ze nu zo omdat ze iets fout doen, als
ze iets goed zouden doen zouden we ze gewoon Nederlandse Marokkanen noemen).
 Syrië-gangers uit m.n. België en Frankrijk, maar ook uit Nederland.

Vraag van iemand  Is 9/11 de druppel die de emmer doet overlopen, of is het een bevestiging van?  Meer er tussenin,
een katalysator  Er was een groeiende opkomst (bv. die partijen kwamen al een beetje op), maar tot 9/11 was het zo van
‘we houden ons fatsoen’, niet zo langs etnische groepen benoemen (niet publiek in ieder geval)  Dat veranderde met
9/11: nu is het genoeg  Het kwam toen op straat te leggen. Het was er wel, maar niet zo publiek.

Vraag van Staring  Is de loyaliteit naar verschillende samenleving überhaupt wel een deel van de multiculturele
samenleving?  moeilijke vraag  bv. Ajax en Feyenoord staan tegenover elkaar, maar diezelfde supporters staan wel
samen als het Nederlands elftal speelt.
 Van Swaaningen heeft hier niet echt een antwoord op
 Hij zegt dat hij denkt dat je die vraag anders beantwoordt als je twee landen echt goed kent  dus dat iemand
die bv. Marokkaans-Nederlands is er anders antwoord op zou geven.
 En wordt het geaccepteerd door de Nederlandse samenleving (die dubbele loyaliteit)  Dat verschilt volgens
hem per land  bv. bij Brazilianen vinden we het niet erg als die uitkomt voor het Braziliaanse elftal, maar als een
Marokkaan dat doet vinden we dat wel erg.  Dus het is ook afhankelijk van waar je vandaan komt, of je uit een
‘goed’ land komt.

Nog een vraag van iemand  In hoeverre heeft het integratiebeleid van Nederland bijgedragen aan de hoge criminaliteit
 Niet uitgebreid antwoord, want ander college komt dit aan bod.
 Maar kort: Ja.  Maar het heeft veel meer met marginalisatie te maken, het idee niet mee te tellen en
tweederangs burger te zijn

Nog een vraag van iemand  Of de beslissing van het OM om tijdens coronavirus om alleen zware criminaliteit aan te
pakken gevolgen heeft voor later  Het hangt er vanaf in hoeverre dit tot ernstige criminaliteitsproblemen zal leiden  als
het niet tot problemen heeft geleid, is dat natuurlijk anders dan als mensen massaal winkeldiefstal zijn gaan plegen. 
Winkels worden bv. kwetsbaar omdat ze dicht moeten, en mensen gaan zich vervelen (ook een reden om criminaliteit te
plegen.

Nog een vraag van iemand  Toen de Indische Nederlanders naar Nederland kwamen  was niet in zo’n beste omgeving
(toen zaten we ook midden in crisis)  Maar hoe is te verklaren dat zij veel makkelijker geïntegreerd/geassimileerd zijn? 
antwoord: door het koloniale verleden. Er was een heel positief beeld over Nederlands Indië, wat ook een beetje van ons
was. We moeten die mensen zo goed mogelijk opvangen (ook uit schuldgevoel).  Ook minder nadrukkelijk een etnische
groep (ze wilden minder opvallen etc.).

Periodisering relatie ras en criminaliteit in de criminologie
 Aanloop tot WOII: Willem A. Bonger (1939) Ras en criminaliteit
o Waarschuwingen tegen racistisch beleid.
 Tijdens en vlak na WOII: Jacob M. Van Bemmelen (1948) Criminologie; leerboek der misdaadkunde
 Na ‘tolerante’ jaren 70 en 80: Frank Bovenkerk (2003) ‘Taboe in de criminologie’, in : Proces 82(5): 242-251
o We spraken niet over vertegenwoordiging van etnische minderheden. Was dat een taboe?  daar
schreef hij over.
 Heden: Castles, de Haas & Miller (2014), Melossi (2015): internationale context oplopende spanningen tussen
gevestigden en nieuwkomers, ‘crimmigratie’

Ras en etniciteit in de criminologie
1. Sinds Lombroso veel aandacht voor relatie tussen biologische kenmerken en criminaliteit
o Lombroso was geen racist, maar zei wel dat het biologisch was.  Later zijn er dus mensen wel mee aan
de haal gegaan (bv. nazistische invulling van de positivistische criminologie).

4