Youth & Sexuality 2025
Lecture 1: Psychosexual development in children and young people
WHO working definition of sexuality (2006)
• “...a central aspect of being human throughout life encompasses sex, gender identities
and roles, sexual orientation, eroticism, pleasure, intimacy and reproduction.
• Sexuality is experienced and expressed in thoughts, fantasies, desires, beliefs,
attitudes, values, behaviours, practices, roles and relationships.
• While sexuality can include all of these dimensions, not all of them are always
experienced or expressed. Sexuality is influenced by the interaction of biological,
psychological, social, economic, political, cultural, legal, historical, religious and
spiritual factors.”
Sexual development is a life-long process, multidimensional, context-related, an interaction
between individual and context, and has many paths
Vroege Kindertijd (Leeftijd 0-5)
1. Context (Biopsychosociale context):
o Hechting:
§ De band die kinderen vormen met hun verzorgers heeft een grote invloed
op latere levensfasen. Een veilige hechting kan een basis bieden voor
gezonde relaties in de toekomst. Deze hechtingsstijl kan later in het leven
door ervaringen worden aangepast.
o Motorische vaardigheden:
§ De ontwikkeling van motorische vaardigheden helpt kinderen hun eigen
lichaam en dat van anderen te ontdekken.
o Zelfbewustzijn en zelfwaardering:
§ Kinderen beginnen zichzelf te herkennen in de spiegel, wat een teken is
van zelfbewustzijn. In deze fase ervaren ze meestal geen onzekerheid
over hun lichaam.
o Taal:
§ De ontwikkeling van taalvaardigheden helpt kinderen bij het begrijpen en
uitdrukken van hun gevoelens en ervaringen.
o Zindelijkheidstraining:
§ Het proces van zindelijk worden draagt bij aan het lichaamsbewustzijn
van kinderen en hun begrip van lichamelijke functies.
2. Seksuele Ontwikkeling:
o Ontdekken van het eigen lichaam en dat van anderen:
§ Kinderen beginnen hun eigen lichaam en dat van anderen te verkennen.
Dit is een normaal en natuurlijk onderdeel van hun ontwikkeling.
o Taal voor geslachtsdelen:
§ Ze leren woorden voor hun geslachtsdelen, wat hen helpt bij het
communiceren over hun lichaam.
o Ontdekken van genderidentiteit:
§ Kinderen beginnen te merken dat mannen en vrouwen verschillend zijn.
Dit is de beginfase van hun begrip van genderidentiteit.
o Ontdekken van sociale regels:
§ Hoewel kinderen in deze leeftijd nog niet volledig bewust zijn van sociale
regels, beginnen ze deze wel te leren en te begrijpen naarmate ze ouder
worden.
,Door deze principes en vroege ontwikkelingskenmerken duidelijk te begrijpen, kunnen we beter
inzien hoe seksuele ontwikkeling plaatsvindt en hoe belangrijk de context en interactie tussen
het individu en zijn omgeving zijn.
Childhood age 6-11 years
1. Context
® Het perspectief van anderen innemen: Kinderen in deze leeftijdsgroep
ontwikkelen het vermogen om te begrijpen hoe anderen denken en voelen. Dit
helpt hen in sociale interacties en bevordert empathie.
® Bewust van sociale normen: Ze beginnen zich meer bewust te worden van de
regels en normen die gelden in hun omgeving. Dit omvat zowel gedragsnormen
thuis als op school.
® School: School speelt een cruciale rol in hun leven. Het is niet alleen een plek
voor academisch leren, maar ook voor het ontwikkelen van sociale vaardigheden
en relaties.
® Vriendschappen (voornamelijk met hetzelfde geslacht): In deze fase hebben
kinderen meestal vriendschappen met leeftijdsgenoten van hetzelfde geslacht.
Dit is een normaal onderdeel van hun sociale ontwikkeling.
® (Sociale) media: Kinderen beginnen in aanraking te komen met (sociale) media,
wat invloed kan hebben op hun kennis en opvattingen over de wereld.
® Ouders belangrijk: Ouders blijven een belangrijke bron van steun, begeleiding
en informatie. Ze spelen een cruciale rol in het vormgeven van de waarden en
normen van hun kinderen.
2. Seksuele ontwikkeling
® Eerste onzekerheden: Kinderen kunnen beginnen met het ervaren van
onzekerheden over hun lichaam en identiteit. Deze onzekerheden zijn normaal
en een deel van hun groei en ontwikkeling.
® Masturbatie in privacy: In deze leeftijdsfase kunnen kinderen beginnen met het
verkennen van hun lichaam door middel van masturbatie. Dit gebeurt meestal in
privacy omdat ze een gevoel van schaamte en behoefte aan privacy ontwikkelen.
® Schaamte over naaktheid: Ze kunnen gevoelens van schaamte over naaktheid
ontwikkelen, zowel over hun eigen naaktheid als die van anderen.
® Verliefd zijn en verkering hebben: Het concept van verliefd zijn en het hebben
van een 'verkering' kan zich beginnen te ontwikkelen. Dit is vaak onschuldig en
gaat meer over sociale relaties dan over seksualiteit.
® Enige basiskennis: Kinderen beginnen enige basiskennis over seksualiteit te
verwerven. Deze kennis komt vaak uit verschillende bronnen, zoals onderwijs,
ouders en media.
® Nieuwsgierigheid naar seksualiteit: Er is een natuurlijke nieuwsgierigheid naar
seksualiteit en lichaamsfuncties. Kinderen stellen vragen en proberen te
begrijpen hoe hun lichaam en dat van anderen werkt. Dit is een normaal en
gezond onderdeel van hun ontwikkeling.
Vroege adolescentie (leeftijd 12-14)
Context:
• Lichamelijke veranderingen: Snelle groei en fysieke ontwikkeling, inclusief de
puberteit.
• Identiteitsontwikkeling: Jongeren beginnen te verkennen wie ze zijn en hoe ze in de
wereld passen.
• Neurologische ontwikkeling: De hersenen blijven zich ontwikkelen, vooral op het
gebied van besluitvorming en impulscontrole.
, • Voortgezet onderwijs: Overgang naar de middelbare school, nieuwe academische en
sociale omgevingen.
• Ouders blijven belangrijk: Ouders blijven een significante invloed uitoefenen.
• Vrienden worden belangrijker: Vriendschappen worden steeds belangrijker.
• (Sociale) media: Hoge betrokkenheid bij internet en sociale media voor communicatie
en sociale interactie.
Seksuele ontwikkeling:
• Onzekerheid: Veel jongeren voelen zich onzeker over of hun seksuele ontwikkeling
normaal is, vooral wat betreft hun geslachtsdelen.
• Opwinding en masturbatie: Bijna alle jongens beginnen te masturberen tijdens de
vroege puberteit, terwijl meisjes meer variatie in hun ervaringen laten zien.
• Liefde en relaties: Ze beginnen romantische gevoelens en relaties te ervaren.
• Kussen en aanraken: Sommige jongeren beginnen te experimenteren met kussen en
aanraken, maar de meesten zijn nog niet klaar voor meer gevorderde seksuele
ervaringen.
Onderzoeksinzichten:
• Ervaring met liefde en seks: Jongeren hebben verschillende ervaringen en zijn in
wisselende mate klaar voor seksuele activiteiten.
• Niet klaar voor seks: Veel jongeren geven aan dat ze nog niet klaar zijn voor
geslachtsgemeenschap.
• Risico's voor vroege starters (<14 jaar):
o Minder toegang tot informatie: Beperkt begrip van seks, SOA's en
anticonceptie.
o Minder kennis: Lagere bewustwording over seksuele gezondheid en
beschermingsmethoden.
o Minder bescherming: Groter risico op onbeschermde seks, wat leidt tot SOA's
en ongewenste zwangerschappen.
o Meer kans op dwang: Grotere kans om onder druk gezet te worden om seksuele
activiteiten te ondernemen.
Positieve vroege seksuele ervaringen (<14 jaar):
• Stapsgewijze progressie: Geleidelijk betrokken raken bij kussen en aanraken tot meer
gevorderde seksuele activiteiten.
• Verwachte seksuele debuut: Seksuele ervaringen worden verwacht in plaats van
onverwacht.
• Autonome besluitvorming: De jongere maakt een bewuste beslissing om vooruit te
gaan.
• Open communicatie: Eerlijke gesprekken met ouders en vrienden over seks en relaties.
Midden-adolescentie (leeftijd 15-18)
Context:
• Lichaam blijft groeien: Voortgaande fysieke ontwikkeling, vooral bij jongens.
• Gevoeligheid voor sociale druk: Jongeren worden minder gevoelig voor sociale druk,
maar deze blijft invloed hebben.
• Afstand tot ouders: Jongeren streven naar meer onafhankelijkheid van ouders.
• Partners belangrijker: Romantische relaties worden een belangrijke bron van sociale
steun, belangrijker dan vriendschappen in eerdere fasen.
• Sociale media: Blijven een significante rol spelen in hun sociale leven.
, Seksuele ontwikkeling:
• Uiterlijk: Bezorgdheid over het fysieke uiterlijk neemt iets af naarmate het
zelfvertrouwen toeneemt.
• Persoonlijke en intieme relaties: Romantische relaties worden serieuzer en intiemer.
Dit kader schetst de ontwikkelingsstadia en uitdagingen van vroege en midden-adolescentie,
waarbij de fysieke, emotionele en sociale transformaties die in deze periodes plaatsvinden
worden belicht.
Voordelen van stapsgewijze ontwikkeling:
• Meer controle over elke stap: Jongeren hebben meer zeggenschap over hoe ze hun
seksuele ervaringen opbouwen.
• Beter voorbereid: Ze voelen zich beter voorbereid op elke nieuwe stap.
• Beter beschermd: Ze kunnen zichzelf beter beschermen tegen risico's zoals SOA's en
ongewenste zwangerschappen.
Late adolescentie (leeftijd 19-24)
Context:
• Zelfbeheersing neemt toe, maar is nog niet volledig: Jongvolwassenen hebben meer
zelfcontrole dan adolescenten, maar het is nog niet volledig ontwikkeld.
• Juridisch volwassen, maar cognitief niet volledig: Ze worden wettelijk als
volwassenen beschouwd, maar hun cognitieve ontwikkeling is nog niet voltooid.
• Seriële monogamie: Jongvolwassenen hebben vaak opeenvolgende monogame relaties
en blijven meestal niet lang bij dezelfde partner in deze levensfase.
• Het ouderlijk huis verlaten: Ze gaan vaak op zichzelf wonen.
• Uitgaan, drinken en drugs: Meer betrokkenheid bij uitgaan, alcoholgebruik en
druggebruik.
Take home messages:
1. Seksuele ontwikkeling begint voordat een persoon wordt geboren.
® Dit verwijst naar het feit dat de biologische en genetische factoren die de
seksuele ontwikkeling bepalen al aanwezig zijn voordat een persoon wordt
geboren. Het omvat de ontwikkeling van geslachtsorganen, hormonen en andere
fysiologische aspecten.
2. Seksuele ontwikkeling vindt plaats in de context van biologische, psychologische en
sociale ontwikkeling.
® Dit benadrukt dat seksuele ontwikkeling niet los kan worden gezien van andere
aspecten van ontwikkeling, zoals lichamelijke groei, emotionele ontwikkeling en
sociale interacties. Het wordt beïnvloed door een breed scala aan factoren,
waaronder genetica, cultuur, opvoeding en omgeving.
3. Elke levensfase kan worden gekenmerkt door typische seksuele gedragingen, gevoelens
en cognities.
® Dit betekent dat verschillende levensfasen gepaard gaan met specifieke
seksuele ervaringen en ontwikkelingen. Bijvoorbeeld, de seksuele ontwikkeling
van kinderen in de leeftijd van 6-11 jaar kan anders zijn dan die van adolescenten
tussen 15 en 18 jaar.
4. De meeste jonge mensen gaan stap voor stap door een proces, van kussen tot
geslachtsgemeenschap, tussen de leeftijd van 15 en 18.
® Dit beschrijft een algemeen patroon van seksuele ontwikkeling bij adolescenten,
waarbij ze geleidelijk aan verschillende seksuele ervaringen verkennen en
ontwikkelen, van eenvoudige a_ectie tot geslachtsgemeenschap. Het benadrukt
echter ook dat dit slechts een algemene trend is en dat individuen zich op
verschillende snelheden kunnen ontwikkelen.
Lecture 1: Psychosexual development in children and young people
WHO working definition of sexuality (2006)
• “...a central aspect of being human throughout life encompasses sex, gender identities
and roles, sexual orientation, eroticism, pleasure, intimacy and reproduction.
• Sexuality is experienced and expressed in thoughts, fantasies, desires, beliefs,
attitudes, values, behaviours, practices, roles and relationships.
• While sexuality can include all of these dimensions, not all of them are always
experienced or expressed. Sexuality is influenced by the interaction of biological,
psychological, social, economic, political, cultural, legal, historical, religious and
spiritual factors.”
Sexual development is a life-long process, multidimensional, context-related, an interaction
between individual and context, and has many paths
Vroege Kindertijd (Leeftijd 0-5)
1. Context (Biopsychosociale context):
o Hechting:
§ De band die kinderen vormen met hun verzorgers heeft een grote invloed
op latere levensfasen. Een veilige hechting kan een basis bieden voor
gezonde relaties in de toekomst. Deze hechtingsstijl kan later in het leven
door ervaringen worden aangepast.
o Motorische vaardigheden:
§ De ontwikkeling van motorische vaardigheden helpt kinderen hun eigen
lichaam en dat van anderen te ontdekken.
o Zelfbewustzijn en zelfwaardering:
§ Kinderen beginnen zichzelf te herkennen in de spiegel, wat een teken is
van zelfbewustzijn. In deze fase ervaren ze meestal geen onzekerheid
over hun lichaam.
o Taal:
§ De ontwikkeling van taalvaardigheden helpt kinderen bij het begrijpen en
uitdrukken van hun gevoelens en ervaringen.
o Zindelijkheidstraining:
§ Het proces van zindelijk worden draagt bij aan het lichaamsbewustzijn
van kinderen en hun begrip van lichamelijke functies.
2. Seksuele Ontwikkeling:
o Ontdekken van het eigen lichaam en dat van anderen:
§ Kinderen beginnen hun eigen lichaam en dat van anderen te verkennen.
Dit is een normaal en natuurlijk onderdeel van hun ontwikkeling.
o Taal voor geslachtsdelen:
§ Ze leren woorden voor hun geslachtsdelen, wat hen helpt bij het
communiceren over hun lichaam.
o Ontdekken van genderidentiteit:
§ Kinderen beginnen te merken dat mannen en vrouwen verschillend zijn.
Dit is de beginfase van hun begrip van genderidentiteit.
o Ontdekken van sociale regels:
§ Hoewel kinderen in deze leeftijd nog niet volledig bewust zijn van sociale
regels, beginnen ze deze wel te leren en te begrijpen naarmate ze ouder
worden.
,Door deze principes en vroege ontwikkelingskenmerken duidelijk te begrijpen, kunnen we beter
inzien hoe seksuele ontwikkeling plaatsvindt en hoe belangrijk de context en interactie tussen
het individu en zijn omgeving zijn.
Childhood age 6-11 years
1. Context
® Het perspectief van anderen innemen: Kinderen in deze leeftijdsgroep
ontwikkelen het vermogen om te begrijpen hoe anderen denken en voelen. Dit
helpt hen in sociale interacties en bevordert empathie.
® Bewust van sociale normen: Ze beginnen zich meer bewust te worden van de
regels en normen die gelden in hun omgeving. Dit omvat zowel gedragsnormen
thuis als op school.
® School: School speelt een cruciale rol in hun leven. Het is niet alleen een plek
voor academisch leren, maar ook voor het ontwikkelen van sociale vaardigheden
en relaties.
® Vriendschappen (voornamelijk met hetzelfde geslacht): In deze fase hebben
kinderen meestal vriendschappen met leeftijdsgenoten van hetzelfde geslacht.
Dit is een normaal onderdeel van hun sociale ontwikkeling.
® (Sociale) media: Kinderen beginnen in aanraking te komen met (sociale) media,
wat invloed kan hebben op hun kennis en opvattingen over de wereld.
® Ouders belangrijk: Ouders blijven een belangrijke bron van steun, begeleiding
en informatie. Ze spelen een cruciale rol in het vormgeven van de waarden en
normen van hun kinderen.
2. Seksuele ontwikkeling
® Eerste onzekerheden: Kinderen kunnen beginnen met het ervaren van
onzekerheden over hun lichaam en identiteit. Deze onzekerheden zijn normaal
en een deel van hun groei en ontwikkeling.
® Masturbatie in privacy: In deze leeftijdsfase kunnen kinderen beginnen met het
verkennen van hun lichaam door middel van masturbatie. Dit gebeurt meestal in
privacy omdat ze een gevoel van schaamte en behoefte aan privacy ontwikkelen.
® Schaamte over naaktheid: Ze kunnen gevoelens van schaamte over naaktheid
ontwikkelen, zowel over hun eigen naaktheid als die van anderen.
® Verliefd zijn en verkering hebben: Het concept van verliefd zijn en het hebben
van een 'verkering' kan zich beginnen te ontwikkelen. Dit is vaak onschuldig en
gaat meer over sociale relaties dan over seksualiteit.
® Enige basiskennis: Kinderen beginnen enige basiskennis over seksualiteit te
verwerven. Deze kennis komt vaak uit verschillende bronnen, zoals onderwijs,
ouders en media.
® Nieuwsgierigheid naar seksualiteit: Er is een natuurlijke nieuwsgierigheid naar
seksualiteit en lichaamsfuncties. Kinderen stellen vragen en proberen te
begrijpen hoe hun lichaam en dat van anderen werkt. Dit is een normaal en
gezond onderdeel van hun ontwikkeling.
Vroege adolescentie (leeftijd 12-14)
Context:
• Lichamelijke veranderingen: Snelle groei en fysieke ontwikkeling, inclusief de
puberteit.
• Identiteitsontwikkeling: Jongeren beginnen te verkennen wie ze zijn en hoe ze in de
wereld passen.
• Neurologische ontwikkeling: De hersenen blijven zich ontwikkelen, vooral op het
gebied van besluitvorming en impulscontrole.
, • Voortgezet onderwijs: Overgang naar de middelbare school, nieuwe academische en
sociale omgevingen.
• Ouders blijven belangrijk: Ouders blijven een significante invloed uitoefenen.
• Vrienden worden belangrijker: Vriendschappen worden steeds belangrijker.
• (Sociale) media: Hoge betrokkenheid bij internet en sociale media voor communicatie
en sociale interactie.
Seksuele ontwikkeling:
• Onzekerheid: Veel jongeren voelen zich onzeker over of hun seksuele ontwikkeling
normaal is, vooral wat betreft hun geslachtsdelen.
• Opwinding en masturbatie: Bijna alle jongens beginnen te masturberen tijdens de
vroege puberteit, terwijl meisjes meer variatie in hun ervaringen laten zien.
• Liefde en relaties: Ze beginnen romantische gevoelens en relaties te ervaren.
• Kussen en aanraken: Sommige jongeren beginnen te experimenteren met kussen en
aanraken, maar de meesten zijn nog niet klaar voor meer gevorderde seksuele
ervaringen.
Onderzoeksinzichten:
• Ervaring met liefde en seks: Jongeren hebben verschillende ervaringen en zijn in
wisselende mate klaar voor seksuele activiteiten.
• Niet klaar voor seks: Veel jongeren geven aan dat ze nog niet klaar zijn voor
geslachtsgemeenschap.
• Risico's voor vroege starters (<14 jaar):
o Minder toegang tot informatie: Beperkt begrip van seks, SOA's en
anticonceptie.
o Minder kennis: Lagere bewustwording over seksuele gezondheid en
beschermingsmethoden.
o Minder bescherming: Groter risico op onbeschermde seks, wat leidt tot SOA's
en ongewenste zwangerschappen.
o Meer kans op dwang: Grotere kans om onder druk gezet te worden om seksuele
activiteiten te ondernemen.
Positieve vroege seksuele ervaringen (<14 jaar):
• Stapsgewijze progressie: Geleidelijk betrokken raken bij kussen en aanraken tot meer
gevorderde seksuele activiteiten.
• Verwachte seksuele debuut: Seksuele ervaringen worden verwacht in plaats van
onverwacht.
• Autonome besluitvorming: De jongere maakt een bewuste beslissing om vooruit te
gaan.
• Open communicatie: Eerlijke gesprekken met ouders en vrienden over seks en relaties.
Midden-adolescentie (leeftijd 15-18)
Context:
• Lichaam blijft groeien: Voortgaande fysieke ontwikkeling, vooral bij jongens.
• Gevoeligheid voor sociale druk: Jongeren worden minder gevoelig voor sociale druk,
maar deze blijft invloed hebben.
• Afstand tot ouders: Jongeren streven naar meer onafhankelijkheid van ouders.
• Partners belangrijker: Romantische relaties worden een belangrijke bron van sociale
steun, belangrijker dan vriendschappen in eerdere fasen.
• Sociale media: Blijven een significante rol spelen in hun sociale leven.
, Seksuele ontwikkeling:
• Uiterlijk: Bezorgdheid over het fysieke uiterlijk neemt iets af naarmate het
zelfvertrouwen toeneemt.
• Persoonlijke en intieme relaties: Romantische relaties worden serieuzer en intiemer.
Dit kader schetst de ontwikkelingsstadia en uitdagingen van vroege en midden-adolescentie,
waarbij de fysieke, emotionele en sociale transformaties die in deze periodes plaatsvinden
worden belicht.
Voordelen van stapsgewijze ontwikkeling:
• Meer controle over elke stap: Jongeren hebben meer zeggenschap over hoe ze hun
seksuele ervaringen opbouwen.
• Beter voorbereid: Ze voelen zich beter voorbereid op elke nieuwe stap.
• Beter beschermd: Ze kunnen zichzelf beter beschermen tegen risico's zoals SOA's en
ongewenste zwangerschappen.
Late adolescentie (leeftijd 19-24)
Context:
• Zelfbeheersing neemt toe, maar is nog niet volledig: Jongvolwassenen hebben meer
zelfcontrole dan adolescenten, maar het is nog niet volledig ontwikkeld.
• Juridisch volwassen, maar cognitief niet volledig: Ze worden wettelijk als
volwassenen beschouwd, maar hun cognitieve ontwikkeling is nog niet voltooid.
• Seriële monogamie: Jongvolwassenen hebben vaak opeenvolgende monogame relaties
en blijven meestal niet lang bij dezelfde partner in deze levensfase.
• Het ouderlijk huis verlaten: Ze gaan vaak op zichzelf wonen.
• Uitgaan, drinken en drugs: Meer betrokkenheid bij uitgaan, alcoholgebruik en
druggebruik.
Take home messages:
1. Seksuele ontwikkeling begint voordat een persoon wordt geboren.
® Dit verwijst naar het feit dat de biologische en genetische factoren die de
seksuele ontwikkeling bepalen al aanwezig zijn voordat een persoon wordt
geboren. Het omvat de ontwikkeling van geslachtsorganen, hormonen en andere
fysiologische aspecten.
2. Seksuele ontwikkeling vindt plaats in de context van biologische, psychologische en
sociale ontwikkeling.
® Dit benadrukt dat seksuele ontwikkeling niet los kan worden gezien van andere
aspecten van ontwikkeling, zoals lichamelijke groei, emotionele ontwikkeling en
sociale interacties. Het wordt beïnvloed door een breed scala aan factoren,
waaronder genetica, cultuur, opvoeding en omgeving.
3. Elke levensfase kan worden gekenmerkt door typische seksuele gedragingen, gevoelens
en cognities.
® Dit betekent dat verschillende levensfasen gepaard gaan met specifieke
seksuele ervaringen en ontwikkelingen. Bijvoorbeeld, de seksuele ontwikkeling
van kinderen in de leeftijd van 6-11 jaar kan anders zijn dan die van adolescenten
tussen 15 en 18 jaar.
4. De meeste jonge mensen gaan stap voor stap door een proces, van kussen tot
geslachtsgemeenschap, tussen de leeftijd van 15 en 18.
® Dit beschrijft een algemeen patroon van seksuele ontwikkeling bij adolescenten,
waarbij ze geleidelijk aan verschillende seksuele ervaringen verkennen en
ontwikkelen, van eenvoudige a_ectie tot geslachtsgemeenschap. Het benadrukt
echter ook dat dit slechts een algemene trend is en dat individuen zich op
verschillende snelheden kunnen ontwikkelen.
