Geschiedenis Samenvatting – Sarah Smit– Periode 2 Klas 5
M DELEN;
1) Boekje Historische Contexten; steden en burgers in de lage landen
(samengevat, wniet persé leerdoelen gecheckt ofzo)
2) Handboek samenvatting (samengevat incl. “specifiek” van leerlijst)
3) Stofomschrijving uitgepluisd
4) Leerlijst & Kenmerkende Aspecten opgesomd en uitgelegd
5) Jaartallen op een rijtje incl. wrts
6) Aantekeningen lessen
NIET BENOEMD; WILLEM II SPEELT GEEN BELANGRJKE ROL, WAS
STADHOUDER RICHTING EINDE TACHTIGJARIGE OORLOG EN VADER VAN
WILLEM III – wordt wel in aantekeningen genoemd
BEKIJK GOED DE SOCIALE HIËRARCHIE IN ALLE VERSCHILLENDE
TIJDSDELEN!
Sociale hiërarchie in steden tussen 1500-1700;
Schepenen – Baljuw – Adel – Kooplieden – gildeleiders – Ambachtslieden –
kleine handelaren – arbeiders – bedelaars – joden (JODEN STAAN DUS
ONDER BEDELAARS!) – boeren
Paus heeft NOOIT gezegd dat de aarde plat is, wel gezegd dat je alleen op
een klein deel kunt wonen en dat Jeruzalem aan de bovenkant van de
ronde aarde lag.
Belangrijke personen
Jaartallen
Begrippen uit het boek
Belangrijke niet-dikgedrukte begrippen/gebeurtenissen
1
,1. Historische Context; Steden en Burgers in de lage
landen
§1.1 Steden in Vlaanderen en Artesië
Opkomst Nederlandse economie begon gelijk met innovaties (o.a. arat
rum) en veranderingen in de landbouw. Er ontstond (wederom) een
agrarisch-urbane samenleving en een monetaire economie (= economie
met geld). Alle steden waren centra van nijverheidsproductie en handel, er
waren veel markten voor boeren en stedelingen. Boeren voorzagen niet
alleen zichzelf, maar ook de nijverheid in de stad. De steden leverden het
land o.a. werktuigen, hierdoor konden ze zich steeds meer specialiseren.
Door marktfunctie werden handelsnetwerken van steden en
verzorgingsgebied (= gebied dat wordt voorzien door iemand) fijner
vertakt. Steden wilden graag stadsrechten, dit kregen ze in ruil voor geld
van koningen, graven, bisschoppen en andere heersers. Steden kwamen
onder leiding van schepenen. In 14e eeuw kwam einde aan
bevolkingsgroei door ziektes en hongersnoden, toch ging proces van
verstedelijking door. In Oost-, Midden- en Noord-Europa waren er nog
steeds weinig steden. Noord-Italië en Vlaanderen hadden dit juist wel. Er
stierven veel mensen in de stad, maar door migratie van platteland bleef
bevolking toenemen. Niet iedereen kreeg het burgerschap, ongeschoolde
arbeiders bijvoorbeeld niet. Geestelijken waren ook geen poorter
(=burger), ze stonden onder gezag van kerk.
Verstedelijking kwam vooral in gang in Vlaanderen en de zuidelijk gelegen
regio Artesië (o.a. Lille, Ieper en Gent). Atrecht was tot eind 13e eeuw
belangrijkste stad. Het was op hoogtepunt de machtigste stad, omdat
handelaren en bankiers uit Atrecht een centrale plaats kregen in de
lakennijverheid, hierdoor werd Atrecht startpunt van de stedelijke
dynamiek (=levendigheid) in Nederlanden. Omstandigheden voor steden
waren gunstig, door o.a. de vruchtbare grond. Laken (= wollen stof) was
tot katoen opkwam de belangrijkste soort textiel. Het werd voor alles
gebruikt. De lakennijverheid bood voor bijna alle inwoners werk, je had
wevers, ververs en vollers (maakten de stof compact door te stampen in
urine en klei). Alles samen werd geregeld door de kooplieden. Engeland
was de grootste leverancier van wol. De steden lagen dus op de perfecte
plek, dichtbij Engeland en bij de jaarmarkten (= 6-weekse markt in
Champagne) waar vooral veel Italianen producten kwamen kopen.
Kooplieden werden erg rijk en machtig en kregen macht in de steden, ook
werden ze geldschieters voor steden en vorsten.
Aan het eind van 13e eeuw verplaatste de macht van Atrecht naar andere
steden in Noorden van Vlaanderen. Atrecht verloor voorsprong door het
ontstaan van nieuwe handelsroutes. Daarnaast braken er in Italië oorlogen
uit waardoor handel niet veilig was. De handel met de Duitse Hanze (=
samenwerkingsverband van handelaren en steden) werd ook steeds
2
,groter. Alle handel kwam nu naar Brugge. In Vlaamse steden kregen
ambachtslieden steeds meer invloed in stadsbestuur. Het bestuur was in
handen van de patriciërs (= leden van aanzienlijke koopmansfamilies).
Ze waren verbonden met adel en kwamen veraf te staan van het gemeen
(= het volk). Er waren veel protesten tegen de schepenen en patriciërs,
omdat volgens ambachtslieden er sprake was van corruptie en
machtsmisbruik. De sociale spanningen liepen uit tot een veldslag in 1302;
de Guldensporenslag. Het was een conflict tussen de Franse koning en
graaf van Vlaanderen. Patriciërs steunden de koning terwijl de
ambachtslieden juist de graaf (die ook aan hun kant stond) steunden. Bij
Kortrijk vond deze slag plaats, de Fransen die bekend stonden als sterkste
militairen verloren van het Vlaamse volksleger. Deze slag liet zien dat de
boeren en ambachtslieden tegen alles op konden wassen. Hierna werden
alle supporters van Fransen verjaagd uit steden. De gilden en
ambachtslieden kregen nu de macht.
§1.2 Steden, netwerkers en bestuurders (1302-1602)
In Brugge deden in de 14e en 15e eeuw kooplieden uit heel Europa zaken
met elkaar. Doordat de Hanze een hoofdkantoor in Brugge hadden werd
het een stapelmarkt (= plek waar één artikel vooral gehandeld wordt).
Brugge werd ook een financieel centrum, er kwamen financiële technieken
en aandelen. Er ontstonden veel compagnieën. Een wisselbrief kon je later
inruilen voor geld, dit werd vaak gebruikt. De handel hierin leidde tot de
eerste beurs (= gebouw waar handel wordt gedreven en naar wisselkoers
wordt gekeken).
De steden van de Nederlanden vormden samen een sterk netwerk, toch
waren de Vlaamse steden veel groter dan de Brabantse steden. Iedere
stad had een eigen specialisatie. In de 14e en 15e eeuw nam het belang
van Brabant toe, vooral Antwerpen. Het lag namelijk dichterbij de grote
rivieren. Toch bleef Antwerpen lang een aanvulling en geen concurrent,
pas rond 1500 nam Antwerpen de positie over. Antwerpen werd een
stapelstad van producten uit Spaanse en Portugese koloniën (zoals suiker
uit Amerika). Holland was met moeite geschikt voor landbouw, daarom
moest graan worden ingevoerd uit Gdánsk en andere havensteden aan de
Oostzee. Amsterdam werd een graan gespecialiseerde voorhaven voor
Antwerpen.
Middeleeuwse steden waren hechte gemeenschappen. Ze voelden zich
verbonden door het bonum commune (= het algemeen belang). Samen
zorgden ze voor de openbare orde. De burgerij nam ook taken over van de
geestelijkheid. Onderwijs werd in de volkstaal gegeven en rekenen werd
belangrijk. De geestelijkheid paste zich ook aan het stadsleven aan.
Binnen de kerk ontstonden vanaf de 11e eeuw leefgemeenschappen voor
3
, alleenstaande vrouwen die heel gelovig willen leven (=begijnen), ze
woonden in begijnhoven (= complexen van huisjes met tuintjes bij een
kerk of kapel). Hiernaast ontstonden er ook bedelorden (= kloosterorden
van monniken die leefden van liefdadigheden). Dit was ook bij Italianen
groot. De moderne devotie (= religieuze beweging in 14/15e eeuw) paste
hier goed bij. Het ging om individuele verantwoordelijkheid om een goed
Christen te zijn. De verbondenheid van burgers met stad was sterker dan
die met burgers en hun vorst, dit leidde tot particularisme (= het streven
naar onderdelen van staten om grote onafhankelijkheid te bewaren. Dit
kwam door de centralisatie onder druk te staan. In 1477 viel het
Bourgondische rijk. Er kwam een oorlog vanuit de Vlaamse steden die
leidde tot een blokkade van de wegen naar Brugge, zo werd de handel
naar Antwerpen getrokken. Hierdoor groeide de stad snel.
In 1515 werd Karel V uitgeroepen tot landheer van de Habsburgse
Nederlanden. Hij bracht nieuw land tot zijn gezag waardoor alle 17
Nederlanden voor het eerst onder 1 vorst vielen. Hij ging door met de
centralisatiepolitiek. Hij voerde veel belastingen in en zorgde voor toezicht
daarop. Door de opkomst van Luther breidde hij de centralisatiepolitiek uit
naar de godsdienst. Er werden veel protestanten vermoord. Filips II zette
die centralisatiepolitiek en bestrijding van het protestantisme voor. Hij
drong vanuit Spanje ook het calvinisme door. Er kwamen veel conflicten
waardoor ook de beeldenstorm en de tachtigjarige oorlog ontstonden.
Parma de opvolger van Alva wist een verbond te sluiten met verschillende
gewesten; de Unie van Atrecht.
§1.3 De Republiek (1602-1700)
Vanaf 1588 ontwikkelde de republiek een oorlogseconomie (= economie
die vooral geld verdient met oorlogsindustrie). Samen werd er een sterk
leger (vooral vloot) gemaakt. Het geld hiervoor kwam vooral uit
belastingen. In de Nederlandse confederatie (=statenbond) werden op
den duur leningen belangrijk, er werden veel obligaties uitgegeven tegen
een jaarlijkse rente, zo werden veel mensen rijk. De belastingen in de
republiek waren hoger dan onder Filips II. Veel regenten waren kooplieden.
Ze wilden door de oorlog hun macht uitbreiden. Er waren meerdere
compagnieën opgericht, er was concurrentie waardoor de winst daalde. De
regering besloot om één compagnie; de VOC toe te staan. De VOC werd
bekostigd door de verkoop van aandelen. Na het Twaalfjarig bestand werd
ook de WIC, die vooral militair belangrijk was opgericht. Door de
verovering van de Spaanse zilvervloot onder leiding van Piet Hein raakte
Spanje in geldnood, WIC was belangrijk.
Na de val van Antwerpen gingen Nederlanders met eigen schepen de
internationale handel beheersen. Amsterdam werd stapelmarkt van veel
4
M DELEN;
1) Boekje Historische Contexten; steden en burgers in de lage landen
(samengevat, wniet persé leerdoelen gecheckt ofzo)
2) Handboek samenvatting (samengevat incl. “specifiek” van leerlijst)
3) Stofomschrijving uitgepluisd
4) Leerlijst & Kenmerkende Aspecten opgesomd en uitgelegd
5) Jaartallen op een rijtje incl. wrts
6) Aantekeningen lessen
NIET BENOEMD; WILLEM II SPEELT GEEN BELANGRJKE ROL, WAS
STADHOUDER RICHTING EINDE TACHTIGJARIGE OORLOG EN VADER VAN
WILLEM III – wordt wel in aantekeningen genoemd
BEKIJK GOED DE SOCIALE HIËRARCHIE IN ALLE VERSCHILLENDE
TIJDSDELEN!
Sociale hiërarchie in steden tussen 1500-1700;
Schepenen – Baljuw – Adel – Kooplieden – gildeleiders – Ambachtslieden –
kleine handelaren – arbeiders – bedelaars – joden (JODEN STAAN DUS
ONDER BEDELAARS!) – boeren
Paus heeft NOOIT gezegd dat de aarde plat is, wel gezegd dat je alleen op
een klein deel kunt wonen en dat Jeruzalem aan de bovenkant van de
ronde aarde lag.
Belangrijke personen
Jaartallen
Begrippen uit het boek
Belangrijke niet-dikgedrukte begrippen/gebeurtenissen
1
,1. Historische Context; Steden en Burgers in de lage
landen
§1.1 Steden in Vlaanderen en Artesië
Opkomst Nederlandse economie begon gelijk met innovaties (o.a. arat
rum) en veranderingen in de landbouw. Er ontstond (wederom) een
agrarisch-urbane samenleving en een monetaire economie (= economie
met geld). Alle steden waren centra van nijverheidsproductie en handel, er
waren veel markten voor boeren en stedelingen. Boeren voorzagen niet
alleen zichzelf, maar ook de nijverheid in de stad. De steden leverden het
land o.a. werktuigen, hierdoor konden ze zich steeds meer specialiseren.
Door marktfunctie werden handelsnetwerken van steden en
verzorgingsgebied (= gebied dat wordt voorzien door iemand) fijner
vertakt. Steden wilden graag stadsrechten, dit kregen ze in ruil voor geld
van koningen, graven, bisschoppen en andere heersers. Steden kwamen
onder leiding van schepenen. In 14e eeuw kwam einde aan
bevolkingsgroei door ziektes en hongersnoden, toch ging proces van
verstedelijking door. In Oost-, Midden- en Noord-Europa waren er nog
steeds weinig steden. Noord-Italië en Vlaanderen hadden dit juist wel. Er
stierven veel mensen in de stad, maar door migratie van platteland bleef
bevolking toenemen. Niet iedereen kreeg het burgerschap, ongeschoolde
arbeiders bijvoorbeeld niet. Geestelijken waren ook geen poorter
(=burger), ze stonden onder gezag van kerk.
Verstedelijking kwam vooral in gang in Vlaanderen en de zuidelijk gelegen
regio Artesië (o.a. Lille, Ieper en Gent). Atrecht was tot eind 13e eeuw
belangrijkste stad. Het was op hoogtepunt de machtigste stad, omdat
handelaren en bankiers uit Atrecht een centrale plaats kregen in de
lakennijverheid, hierdoor werd Atrecht startpunt van de stedelijke
dynamiek (=levendigheid) in Nederlanden. Omstandigheden voor steden
waren gunstig, door o.a. de vruchtbare grond. Laken (= wollen stof) was
tot katoen opkwam de belangrijkste soort textiel. Het werd voor alles
gebruikt. De lakennijverheid bood voor bijna alle inwoners werk, je had
wevers, ververs en vollers (maakten de stof compact door te stampen in
urine en klei). Alles samen werd geregeld door de kooplieden. Engeland
was de grootste leverancier van wol. De steden lagen dus op de perfecte
plek, dichtbij Engeland en bij de jaarmarkten (= 6-weekse markt in
Champagne) waar vooral veel Italianen producten kwamen kopen.
Kooplieden werden erg rijk en machtig en kregen macht in de steden, ook
werden ze geldschieters voor steden en vorsten.
Aan het eind van 13e eeuw verplaatste de macht van Atrecht naar andere
steden in Noorden van Vlaanderen. Atrecht verloor voorsprong door het
ontstaan van nieuwe handelsroutes. Daarnaast braken er in Italië oorlogen
uit waardoor handel niet veilig was. De handel met de Duitse Hanze (=
samenwerkingsverband van handelaren en steden) werd ook steeds
2
,groter. Alle handel kwam nu naar Brugge. In Vlaamse steden kregen
ambachtslieden steeds meer invloed in stadsbestuur. Het bestuur was in
handen van de patriciërs (= leden van aanzienlijke koopmansfamilies).
Ze waren verbonden met adel en kwamen veraf te staan van het gemeen
(= het volk). Er waren veel protesten tegen de schepenen en patriciërs,
omdat volgens ambachtslieden er sprake was van corruptie en
machtsmisbruik. De sociale spanningen liepen uit tot een veldslag in 1302;
de Guldensporenslag. Het was een conflict tussen de Franse koning en
graaf van Vlaanderen. Patriciërs steunden de koning terwijl de
ambachtslieden juist de graaf (die ook aan hun kant stond) steunden. Bij
Kortrijk vond deze slag plaats, de Fransen die bekend stonden als sterkste
militairen verloren van het Vlaamse volksleger. Deze slag liet zien dat de
boeren en ambachtslieden tegen alles op konden wassen. Hierna werden
alle supporters van Fransen verjaagd uit steden. De gilden en
ambachtslieden kregen nu de macht.
§1.2 Steden, netwerkers en bestuurders (1302-1602)
In Brugge deden in de 14e en 15e eeuw kooplieden uit heel Europa zaken
met elkaar. Doordat de Hanze een hoofdkantoor in Brugge hadden werd
het een stapelmarkt (= plek waar één artikel vooral gehandeld wordt).
Brugge werd ook een financieel centrum, er kwamen financiële technieken
en aandelen. Er ontstonden veel compagnieën. Een wisselbrief kon je later
inruilen voor geld, dit werd vaak gebruikt. De handel hierin leidde tot de
eerste beurs (= gebouw waar handel wordt gedreven en naar wisselkoers
wordt gekeken).
De steden van de Nederlanden vormden samen een sterk netwerk, toch
waren de Vlaamse steden veel groter dan de Brabantse steden. Iedere
stad had een eigen specialisatie. In de 14e en 15e eeuw nam het belang
van Brabant toe, vooral Antwerpen. Het lag namelijk dichterbij de grote
rivieren. Toch bleef Antwerpen lang een aanvulling en geen concurrent,
pas rond 1500 nam Antwerpen de positie over. Antwerpen werd een
stapelstad van producten uit Spaanse en Portugese koloniën (zoals suiker
uit Amerika). Holland was met moeite geschikt voor landbouw, daarom
moest graan worden ingevoerd uit Gdánsk en andere havensteden aan de
Oostzee. Amsterdam werd een graan gespecialiseerde voorhaven voor
Antwerpen.
Middeleeuwse steden waren hechte gemeenschappen. Ze voelden zich
verbonden door het bonum commune (= het algemeen belang). Samen
zorgden ze voor de openbare orde. De burgerij nam ook taken over van de
geestelijkheid. Onderwijs werd in de volkstaal gegeven en rekenen werd
belangrijk. De geestelijkheid paste zich ook aan het stadsleven aan.
Binnen de kerk ontstonden vanaf de 11e eeuw leefgemeenschappen voor
3
, alleenstaande vrouwen die heel gelovig willen leven (=begijnen), ze
woonden in begijnhoven (= complexen van huisjes met tuintjes bij een
kerk of kapel). Hiernaast ontstonden er ook bedelorden (= kloosterorden
van monniken die leefden van liefdadigheden). Dit was ook bij Italianen
groot. De moderne devotie (= religieuze beweging in 14/15e eeuw) paste
hier goed bij. Het ging om individuele verantwoordelijkheid om een goed
Christen te zijn. De verbondenheid van burgers met stad was sterker dan
die met burgers en hun vorst, dit leidde tot particularisme (= het streven
naar onderdelen van staten om grote onafhankelijkheid te bewaren. Dit
kwam door de centralisatie onder druk te staan. In 1477 viel het
Bourgondische rijk. Er kwam een oorlog vanuit de Vlaamse steden die
leidde tot een blokkade van de wegen naar Brugge, zo werd de handel
naar Antwerpen getrokken. Hierdoor groeide de stad snel.
In 1515 werd Karel V uitgeroepen tot landheer van de Habsburgse
Nederlanden. Hij bracht nieuw land tot zijn gezag waardoor alle 17
Nederlanden voor het eerst onder 1 vorst vielen. Hij ging door met de
centralisatiepolitiek. Hij voerde veel belastingen in en zorgde voor toezicht
daarop. Door de opkomst van Luther breidde hij de centralisatiepolitiek uit
naar de godsdienst. Er werden veel protestanten vermoord. Filips II zette
die centralisatiepolitiek en bestrijding van het protestantisme voor. Hij
drong vanuit Spanje ook het calvinisme door. Er kwamen veel conflicten
waardoor ook de beeldenstorm en de tachtigjarige oorlog ontstonden.
Parma de opvolger van Alva wist een verbond te sluiten met verschillende
gewesten; de Unie van Atrecht.
§1.3 De Republiek (1602-1700)
Vanaf 1588 ontwikkelde de republiek een oorlogseconomie (= economie
die vooral geld verdient met oorlogsindustrie). Samen werd er een sterk
leger (vooral vloot) gemaakt. Het geld hiervoor kwam vooral uit
belastingen. In de Nederlandse confederatie (=statenbond) werden op
den duur leningen belangrijk, er werden veel obligaties uitgegeven tegen
een jaarlijkse rente, zo werden veel mensen rijk. De belastingen in de
republiek waren hoger dan onder Filips II. Veel regenten waren kooplieden.
Ze wilden door de oorlog hun macht uitbreiden. Er waren meerdere
compagnieën opgericht, er was concurrentie waardoor de winst daalde. De
regering besloot om één compagnie; de VOC toe te staan. De VOC werd
bekostigd door de verkoop van aandelen. Na het Twaalfjarig bestand werd
ook de WIC, die vooral militair belangrijk was opgericht. Door de
verovering van de Spaanse zilvervloot onder leiding van Piet Hein raakte
Spanje in geldnood, WIC was belangrijk.
Na de val van Antwerpen gingen Nederlanders met eigen schepen de
internationale handel beheersen. Amsterdam werd stapelmarkt van veel
4
