Aardrijkskunde Wonen in Nederland Hfst. 1 + 2 + 3 + 4
Paragraaf 1.1, Stroomgebied van Rijn en Maas
Vier rivieren
1. De Rijn → vanuit de Alpen in Zwitserland
2. De Maas → vanuit het plateau van Langres in Frankrijk
3. De Eems → vanuit Duitsland
4. De Schelde → vanuit België
Soorten rivieren:
1. Gletsjerrivier → smeltwater + bronwater
2. Regenrivier → regenwater + bronwater (ontspringt laag)
3. Gemengde rivier → smeltwater + regen + bronwater
- Stroomgebied: gebied dat afwatert op een rivier en zijn zijrivieren.
- Waterscheiding: grens tussen twee stroomgebieden.
- Stroomstelsel: rivier met alle zijrivieren en vertakkingen die deel uitmaken van
hetzelfde stroomgebied.
De Rijn: bovenloop, middenloop en benedenloop (fig. 1.6)
- De Rijn ontstaat als twee bergriviertjes in de Zwitserse Alpen samenkomen.
- De Rijn is een gemengde rivier:
● ‘S zomers is 70% smeltwater
● ‘S winters is de waterafvoer het grootst
- Bovenloop: eerste deel vanaf de bron. De helling is groot en de rivier stroomt
snel. Er is veel erosie en de rivier neemt veel sediment mee.
- Middenloop: middelste gedeelte. Evenwicht tussen erosie en sedimentatie. De
helling neemt langzaam af, gebied wordt vlakker en water stroomt langzamer.
- Benedenloop: laatste deel vanaf de bron. Kleine hellingshoek met veel
sedimentatie. Vaak splitst een rivier zich in de benedenloop in meerdere takken en
vormt een delta
De Rijn in Nederland
- De Rijn vertakt zich in Nederland en splitst zich in het Pannerdens Kanaal en de
Waal.
- De Waal: ⅔ van het rijnwater.
- Het Pannerdens Kanaal: ⅓ van het rijnwater.
De stuwen:
- Stuw: beweegbare dam in een rivier waarmee het waterniveau wordt geregeld.
- In tijden van laagwater kan het water tegenhouden en een rivier bevaarbaar
houden.
- In tijden van hoogwater kan het water af laten stromen, maar ook water
vasthouden stroomopwaarts. Er stroomt dan minder water door naar de
benedenloop, waardoor er ‘onder’ problemen worden voorkomen.
,- Stuwen regelen de watertoevoer naar het IJsselmeer, voor voldoende zoetwater
voor landbouw en drinkwatervoorziening in Noord-Nederland.
De Maas (fig. 1.10)
- De Maas is een regenrivier. Door hoge verdamping en weinig neerslag is de
afvoer in de zomer veel lager dan in de winter.
- De oppervlakte van het stroomgebied is even groot als heel Nederland.
- De Maas ontspringt in het Plateau van Langres in Frankrijk en stroomt dan via
België naar Nederland.
- De Maas is grotendeels onbedijkt:
● Bovenloop: van de bron tot de Frans-Belgische grens, onbedijkt
● Middenloop: van de Belgische Ardennen tot de Belgisch-Nederlandse grens
● Eerste deel benedenloop: Limburg
● Tweede deel benedenloop: bedijkt, de dijken zijn nodig, want het gebied
langs de Maas wordt gebruikt door woningen.
- Vanaf Maastricht tot Maasbracht, wordt de rivier de Grensmaas genoemd. Hij
vormt de grens tussen Nederland en België. De grensmaas is ondiep, dus schepen
maken gebruik van het Julianakanaal.
- Er zijn 7 stuwen gebouwd om de Maas bevaarbaar te houden
Verval en verhang (fig. 1.12)
- Lengteprofiel van een rivier: dwarsdoorsnede van een rivier over een traject.
- Verval: hoogteverschil tussen twee plaatsen langs een rivier
● Verval heeft invloed op de stroomsnelheid
● Grote hoogteverschillen = veel erosie
- Verhang: verval per kilometer.
● Is niet overal langs een rivier gelijk
● Het verhang van de Rijn in het hooggebergte in Zwitserland = 35 m/km
● Het verhang van de Rijn in het vlakke Nederland = 0.08 m/km
Debiet
- Rijkswaterstaat meet hoeveel water (in m3) er op een bepaald moment per
seconde door een rivier stroomt: het debiet / de waterafvoer.
- De Rijn bij Lobith heeft een gemiddelde waterafvoer van 2.200 m3 / sec.
- Piekafvoer: tijdelijk hoge waterafvoer.
- Begin januari 1995: veel sneeuw en regen in het stroomgebied van de Rijn. De
piekafvoer van de zijrivieren viel samen met de piekafvoer van de Rijn zelf. Dit
zorgde voor extreem hoog water.
Regiem: invloed van natuurlijke factoren
- Regiem: de verdeling van de waterafvoer over een jaar. Het wordt beïnvloed door
het klimaat, de aanvoer van smeltwater of regenwater en de kenmerken van het
stroomgebied.
- Kenmerken van het stroomgebied: waterbergend vermogen van de grond wordt
bepaald door:
● Bodemkenmerken
● Onderliggend gesteente
● Reliëf
- Er is weinig infiltratie van water bij een rotsachtige ondergrond of bij een dunne
of bevroren bodemlaag.
- Zand heeft door meer ruimte tussen de zandkorrels, een groot waterbergend
vermogen.
, Paragraaf 1.2, De mens in het landschap
De mens grijpt in (fig. 1.18)
- Al vanaf de middeleeuwen is er invloed op loop van rivieren door menselijk
handelen:
● Het bouwen van dijken
● Dijkverzwaring: dijken worden verhoogd en verbreedt
- Het dwarsprofiel van een rivier in Nederland bestaat uit:
● Zomerdijk: in de zomer blijft het water van de Rijn hiertussen
● Uiterwaard: bij hoge afvoer in de winter stroomt het water hierin
● Winterdijk: het binnendijks gebied wordt hierdoor beschermd
- Uiterwaard: het gebied tussen de rivier en de dijk. Het ligt buitendijks.
- Kribben worden aangelegd om de stroomsnelheid in de rivier te vergroten.
Hierdoor slibt de riviergeul minder snel dicht en blijft de vaargeul op voldoende
diepte bij laag water.
- Sinds de bedijking kan een rivier het sediment alleen nog maar buitendijks in de
uiterwaarden neerleggen. Dit zorgt voor hogere uiterwaarden, een minder
waterbergend vermogen en sneller overstromingen.
- Maatregelen om waterbergend vermogen te vergroten:
1. Afgraven van de uiterwaarden
2. Verlagen van de zomerdijken
3. Verlagen van de kribben
Regiem: invloed van menselijk handelen
- Door ingrepen van de mens is het regiem onregelmatiger geworden.
- De stroomgebieden van de Rijn en de Maas zijn meer bebouwd en minder
bebost. Hierdoor is er minder vegetatie om water vast te houden.
- Door ontbossing stroomt er meer water rechtstreeks over het oppervlak. Ook
verstening leidt tot snellere afstroming.
- Door kanalisatie zijn stroomstelsels van de Rijn en de Maas sterk verkleind.
Hierdoor stroomt het water sneller en in één keer stroomafwaarts.
- Kortere tijd tussen het moment van neerslag in het stroomgebied en stijging van
waterpeil in de rivier leidt tot afname van de vertragingstijd.
- Ingrepen door ontbossing, verstening of kanalisatie zorgen voor een verhoogde
en versnelde piekafvoer.
De Deltawerken
- De watersnoodramp in 1953 was de laatste grote overstroming in Nederland.
- Sindsdien heeft men de dijken verhoogd en de deltawerken (=project ter
beveiliging van overstroming) ingevoerd.
- Ook eerdere waterkeringen als de Afsluitdijk hebben als functie water tegen te
houden.
Paragraaf 1.1, Stroomgebied van Rijn en Maas
Vier rivieren
1. De Rijn → vanuit de Alpen in Zwitserland
2. De Maas → vanuit het plateau van Langres in Frankrijk
3. De Eems → vanuit Duitsland
4. De Schelde → vanuit België
Soorten rivieren:
1. Gletsjerrivier → smeltwater + bronwater
2. Regenrivier → regenwater + bronwater (ontspringt laag)
3. Gemengde rivier → smeltwater + regen + bronwater
- Stroomgebied: gebied dat afwatert op een rivier en zijn zijrivieren.
- Waterscheiding: grens tussen twee stroomgebieden.
- Stroomstelsel: rivier met alle zijrivieren en vertakkingen die deel uitmaken van
hetzelfde stroomgebied.
De Rijn: bovenloop, middenloop en benedenloop (fig. 1.6)
- De Rijn ontstaat als twee bergriviertjes in de Zwitserse Alpen samenkomen.
- De Rijn is een gemengde rivier:
● ‘S zomers is 70% smeltwater
● ‘S winters is de waterafvoer het grootst
- Bovenloop: eerste deel vanaf de bron. De helling is groot en de rivier stroomt
snel. Er is veel erosie en de rivier neemt veel sediment mee.
- Middenloop: middelste gedeelte. Evenwicht tussen erosie en sedimentatie. De
helling neemt langzaam af, gebied wordt vlakker en water stroomt langzamer.
- Benedenloop: laatste deel vanaf de bron. Kleine hellingshoek met veel
sedimentatie. Vaak splitst een rivier zich in de benedenloop in meerdere takken en
vormt een delta
De Rijn in Nederland
- De Rijn vertakt zich in Nederland en splitst zich in het Pannerdens Kanaal en de
Waal.
- De Waal: ⅔ van het rijnwater.
- Het Pannerdens Kanaal: ⅓ van het rijnwater.
De stuwen:
- Stuw: beweegbare dam in een rivier waarmee het waterniveau wordt geregeld.
- In tijden van laagwater kan het water tegenhouden en een rivier bevaarbaar
houden.
- In tijden van hoogwater kan het water af laten stromen, maar ook water
vasthouden stroomopwaarts. Er stroomt dan minder water door naar de
benedenloop, waardoor er ‘onder’ problemen worden voorkomen.
,- Stuwen regelen de watertoevoer naar het IJsselmeer, voor voldoende zoetwater
voor landbouw en drinkwatervoorziening in Noord-Nederland.
De Maas (fig. 1.10)
- De Maas is een regenrivier. Door hoge verdamping en weinig neerslag is de
afvoer in de zomer veel lager dan in de winter.
- De oppervlakte van het stroomgebied is even groot als heel Nederland.
- De Maas ontspringt in het Plateau van Langres in Frankrijk en stroomt dan via
België naar Nederland.
- De Maas is grotendeels onbedijkt:
● Bovenloop: van de bron tot de Frans-Belgische grens, onbedijkt
● Middenloop: van de Belgische Ardennen tot de Belgisch-Nederlandse grens
● Eerste deel benedenloop: Limburg
● Tweede deel benedenloop: bedijkt, de dijken zijn nodig, want het gebied
langs de Maas wordt gebruikt door woningen.
- Vanaf Maastricht tot Maasbracht, wordt de rivier de Grensmaas genoemd. Hij
vormt de grens tussen Nederland en België. De grensmaas is ondiep, dus schepen
maken gebruik van het Julianakanaal.
- Er zijn 7 stuwen gebouwd om de Maas bevaarbaar te houden
Verval en verhang (fig. 1.12)
- Lengteprofiel van een rivier: dwarsdoorsnede van een rivier over een traject.
- Verval: hoogteverschil tussen twee plaatsen langs een rivier
● Verval heeft invloed op de stroomsnelheid
● Grote hoogteverschillen = veel erosie
- Verhang: verval per kilometer.
● Is niet overal langs een rivier gelijk
● Het verhang van de Rijn in het hooggebergte in Zwitserland = 35 m/km
● Het verhang van de Rijn in het vlakke Nederland = 0.08 m/km
Debiet
- Rijkswaterstaat meet hoeveel water (in m3) er op een bepaald moment per
seconde door een rivier stroomt: het debiet / de waterafvoer.
- De Rijn bij Lobith heeft een gemiddelde waterafvoer van 2.200 m3 / sec.
- Piekafvoer: tijdelijk hoge waterafvoer.
- Begin januari 1995: veel sneeuw en regen in het stroomgebied van de Rijn. De
piekafvoer van de zijrivieren viel samen met de piekafvoer van de Rijn zelf. Dit
zorgde voor extreem hoog water.
Regiem: invloed van natuurlijke factoren
- Regiem: de verdeling van de waterafvoer over een jaar. Het wordt beïnvloed door
het klimaat, de aanvoer van smeltwater of regenwater en de kenmerken van het
stroomgebied.
- Kenmerken van het stroomgebied: waterbergend vermogen van de grond wordt
bepaald door:
● Bodemkenmerken
● Onderliggend gesteente
● Reliëf
- Er is weinig infiltratie van water bij een rotsachtige ondergrond of bij een dunne
of bevroren bodemlaag.
- Zand heeft door meer ruimte tussen de zandkorrels, een groot waterbergend
vermogen.
, Paragraaf 1.2, De mens in het landschap
De mens grijpt in (fig. 1.18)
- Al vanaf de middeleeuwen is er invloed op loop van rivieren door menselijk
handelen:
● Het bouwen van dijken
● Dijkverzwaring: dijken worden verhoogd en verbreedt
- Het dwarsprofiel van een rivier in Nederland bestaat uit:
● Zomerdijk: in de zomer blijft het water van de Rijn hiertussen
● Uiterwaard: bij hoge afvoer in de winter stroomt het water hierin
● Winterdijk: het binnendijks gebied wordt hierdoor beschermd
- Uiterwaard: het gebied tussen de rivier en de dijk. Het ligt buitendijks.
- Kribben worden aangelegd om de stroomsnelheid in de rivier te vergroten.
Hierdoor slibt de riviergeul minder snel dicht en blijft de vaargeul op voldoende
diepte bij laag water.
- Sinds de bedijking kan een rivier het sediment alleen nog maar buitendijks in de
uiterwaarden neerleggen. Dit zorgt voor hogere uiterwaarden, een minder
waterbergend vermogen en sneller overstromingen.
- Maatregelen om waterbergend vermogen te vergroten:
1. Afgraven van de uiterwaarden
2. Verlagen van de zomerdijken
3. Verlagen van de kribben
Regiem: invloed van menselijk handelen
- Door ingrepen van de mens is het regiem onregelmatiger geworden.
- De stroomgebieden van de Rijn en de Maas zijn meer bebouwd en minder
bebost. Hierdoor is er minder vegetatie om water vast te houden.
- Door ontbossing stroomt er meer water rechtstreeks over het oppervlak. Ook
verstening leidt tot snellere afstroming.
- Door kanalisatie zijn stroomstelsels van de Rijn en de Maas sterk verkleind.
Hierdoor stroomt het water sneller en in één keer stroomafwaarts.
- Kortere tijd tussen het moment van neerslag in het stroomgebied en stijging van
waterpeil in de rivier leidt tot afname van de vertragingstijd.
- Ingrepen door ontbossing, verstening of kanalisatie zorgen voor een verhoogde
en versnelde piekafvoer.
De Deltawerken
- De watersnoodramp in 1953 was de laatste grote overstroming in Nederland.
- Sindsdien heeft men de dijken verhoogd en de deltawerken (=project ter
beveiliging van overstroming) ingevoerd.
- Ook eerdere waterkeringen als de Afsluitdijk hebben als functie water tegen te
houden.
