Brein en omgeving hoorcolleges deeltentamen B (7 t/m 11)

Hoorcollege 7: E,ecten van distale factoren op de ontwikkeling

Omgevingsfactoren
Verschillende theoretische modellen
è Algemeen model: Cumulatieve risicofactoren
o Problematiek bij ouders (mentale of gezondheidsproblemen,
middelengebruik, werkloosheid)
o Problematiek tussen ouders (relatieproblemen, huiselijk geweld,
scheiding)
o Problematiek in gezin (armoede, kindermishandeling, verwaarlozing)
è Specifieker model o.b.v. 3 dimensies:
(o.a. Berman et al., 2022, Patterson et al., 2025):
o Bedreiging/gevaar (bijv. onveilige buurt, huiselijk geweld)
o Deprivatie (bijv. weinig ontwikkelingsstimulering)
o Onvoorspelbaarheid (bijv. in opvoeding of veranderingen in woon- en/of
werkomgeving)
– Belangrijke vraag: maakt het uit hoeveel risicofactoren of welke risicofactoren?

Ontwikkelkansen voor kinderen: dikke onvoldoende
Hoe doet Nederland het in kansen voor kinderen? Het Jeugdeducatiefonds (2025) heeft
onderzoek gedaan:
– 1 op de 4 kinderen heeft last van stress (vooral door geldgebrek)
– 28.000 kinderen die slecht zien, dragen geen bril vanwege de kosten ervan
– Niet elk kind heeft een eigen bed om in te slapen
– Niet elk kind heeft een fiets (ruim 3000 aanvragen in 2024)
– Niet elk kind gaat met een gevulde maag naar school (385.000 kinderen krijgen
een maaltijd op school, maar het is niet genoeg)

SES (Sociaal Economische Status)
– Multi-dimensioneel construct
o Individueel niveau: opleiding, beroep en inkomen, of combinaties
o Buurt SES (neighborhood SES): veiligheid, criminaliteit, type behuizing
(huur/koop, flat/eengezinswoningen), aanwezigheid groen, bibliotheken
etc.
o Subjectieve Sociale Status (waar plaatst iemand zichzelf?)
o Mate waarin individuen beter of slechter toegang hebben tot materiële en
sociale bronnen, zoals voeding, huisvesting, veiligheid van de buurt,
kwaliteit van de fysische omgeving, inkomen en opleidingsniveau (Adler &
Newman, 2002)

Gezondheidse=ecten SES
– Kinderen en adolescenten uit lage SES-gezinnen hebben twee tot drie keer vaker
psychosociale problemen, zoals externaliserende problemen, depressie,
problemen met drugsgebruik en schizofrenie
– Intergenerationele overdracht

,Vroege kindertijd: ontwikkeling
– De eerste levensjaren: sensitieve periode voor de hersenontwikkeling waarin de
hersenen ook de grootste veranderingen doormaken, maar ook het meest
plastisch zijn dus meest ontvankelijk voor ervaringen
– Ontwikkeling van fijne en grove motoriek, receptieve en expressieve taal,
zelfregulatie en executieve functies

SES, hersenen en kind uitkomsten




Hersenstructuur Gedrag, leren en
SES
& ontwikkeling ontwikkeling


Mechanismen:
– Stress
– Cognitieve/talige stimulering

SES en hersen ontwikkeling van foetus (Lu et al. 2021)
(N=144 24-39 weken)
– Hoger opleidingsniveau en hogere functie/beroep van moeder -> meer witte stof.
o Gerelateerd aan de ontwikkeling van taal, executieve functies, en lezen
– Hogere functie ook groter cerebellum en grotere hersenstam
– Hogere SES (combi opleiding en beroep) -> groter volume 3 van de 4 kwabben
(frontaalkwab, pariëtale kwab, temporale kwab)
– Hoger opleidingsniveau -> minder grijze stof
o Gerelateerd aan de ontwikkeling van taal, aandacht, executieve functies,
emotieregulatie, en geheugen
– Hoger opleidingsniveau moeder -> kleiner volume occipitaal kwab
– Mogelijke verklaringen: stress, meer ontstekingsreacties
(College Ora Oudgenoeg)
– Complexe interacties tussen SES en andere omgevingsfactoren

Schommelingen in inkomen en hersenstructuur (Patterson et al., 2025)

,SES en hersenontwikkeling & hersenfuncties
– Lage SES (armoede) en hersenfuncties (Hanson et al., 2013):
o Minder sterk gespecialiseerde
linkerhersenhelft voor
taalverwerking
o Minder e`iciënt georganiseerde
functionele netwerken
(= communicatie tussen
hersengebieden)
o Minder hersenactiviteit in
hersengebieden die belangrijk
zijn voor de ruimtelijke
waarneming en
rekenvaardigheden
– Lage SES -> minder volume grijze stof (zie figuur)
– Armoede -> minder volume grijze stof (Hair et al., 2015)
– Bij oudere kinderen, adolescenten en volwassenen hangt SES vooral samen met
taal, executieve functies en geheugen

SES en hersenstructuur (Noble & Giebler, 2020)
• Positieve relaties van SES met zowel witte als en grijze stof
• Corticale oppervlakte: stabiliteit tussen 5-25 jaar
• Corticale dikte: buurt-SES; familie SES meer wisselend
• Corticaal volume: inkomen; armoede tijdens de babytijd -> kleiner volume OFC
25 jaar later -> gedragsproblemen
• Volume subcorticale gebieden: langzamere groei en kleiner volume van
hippocampus, maar ook structurele verschillen in amygdala, thalamus en
striatum, hoewel minder consistent
– Hoge SES mogelijk bu`er voor neurobiologische risico’s o.a. hogere FA=integriteit
van de witte stof (maat voor de gezondheid en functionaliteit van deze vezels)

SES en hersenfunctie (Noble & Giebler, 2020)
– Hersenactiviteit in rust: positieve relaties tussen SES en functionele netwerken)
– Taak gerelateerde hersenactiviteit:
o Gezin SES en buurt-SES gelinkt aan hersengebieden geassocieerd met
taal en executieve functies
o Inkomen en zelf gepercipieerde status gelinkt aan emotionele reacties
– SES verklaarde 60% meer variantie in schoolvaardigheden dan genetische
factoren
– Mediatoren: cognitieve en taalstimulering en stress in het gezin


SES en hersenontwikkeling
Mogelijke mechanismen

, Model van
Brito &
Noble, 2014




Model Tooley et al., 2021




SES & hersenontwikkeling in de vroege kindertijd: stress (Rosen et al., 2019; Tooley
et al., 2021)
Lage SES als experience-dependent context:
– Gebrek aan duidelijke structuur, routines en regels. De omgeving in laag SES-
gezinnen: meer chaotisch, gedesorganiseerd en weinig stabiel -> slechtere
ontwikkeling van de executieve functies
– Gebrek aan stabiele en responsieve ouder/verzorger die in ‘overlevingsmodus’ is
– Hoge mate van (chronische) stress in gezin