Leidraad Economie
Leidraad Economie
HOOFDSTUK 1: WAT IS ECONOMIE EN HOE DENKEN ECONOMEN?................................................................... 4
1. DE BETEKENISSEN VAN HET WOORD ECONOMIE .......................................................................................................... 4
2. DE KERN VAN HET ECONOMISCH PROBLEEM: SCHAARSTE VERPLICHT TOT KIEZEN................................................................ 4
2.1. Schaarste ................................................................................................................................................. 4
2.2. Economisch handelen is kiezen ................................................................................................................ 4
3. BEHOEFTEN ........................................................................................................................................................ 5
3.1. Soorten behoe en ................................................................................................................................... 5
3.2. Kenmerken van behoe en ....................................................................................................................... 5
4. ECONOMISCHE GOEDEREN ..................................................................................................................................... 6
4.1. Kenmerken ............................................................................................................................................... 6
4.2. Soorten goederen .................................................................................................................................... 6
4.3. De produc efactoren ............................................................................................................................... 7
5. KADERS VOOR DE ANALYSE VAN KEUZEGEDRAG ........................................................................................................... 7
5.1. De homo economicus .............................................................................................................................. 7
5.2. Beperkingen van de homo economicus ................................................................................................... 7
5.3. De speltheorie .......................................................................................................................................... 8
6. MICRO- EN MACRO-ECONOMIE ............................................................................................................................... 9
7. POSITIEVE EN NORMATIEVE ECONOMIE ..................................................................................................................... 9
HOOFDSTUK 2: ECONOMISCHE STELSELS ....................................................................................................... 10
1. ZELFVOORZIENING VERSUS MAATSCHAPPELIJKE ARBEIDSVERDELING .............................................................................. 10
2. ECONOMISCHE SYSTEMEN .................................................................................................................................... 10
2.1. Gebreken of limieten van de vrije markt................................................................................................ 12
HOOFDSTUK 3: MACRO-ECONOMISCHE RELATIES EN WELVAARTSINDICATOREN ........................................... 15
1. DE ECONOMISCHE KRINGLOOP .............................................................................................................................. 15
1.1. Een gesloten economie met alleen gezinnen en ondernemingen .......................................................... 15
1.2. Een gesloten economie met ondernemingen, gezinnen en de overheid ................................................ 15
1.3. Kringloop met gezinnen, ondernemingen, overheid en buitenland ....................................................... 15
2. MACRO-ECONOMISCHE GROOTHEDEN.................................................................................................................... 15
2.1. Bruto na onaal product (bnp) en bruto binnenlands product (bbp) ..................................................... 15
2.2. Oorsprong en samenstelling van het bruto binnenlands product.......................................................... 16
2.3. De verdeling van het bnp of bni ............................................................................................................. 17
2.4. De globale bestedingen ......................................................................................................................... 17
2.5. Belang van het bbp en het bni ............................................................................................................... 17
3. ECONOMISCHE GROEI, WELVAART EN WELZIJN.......................................................................................................... 18
3.1. Omschrijving van de begrippen ............................................................................................................. 18
3.2. Tekortkomingen van de klassieke welvaartsmaatstaven ....................................................................... 18
HOOFDSTUK 4 – 6: ONTWIKKELING VAN DE VRAAG- EN AANBODCURVE EN HET SPEL VAN VRAAG EN
AANBOD (=MARKTWERKING) ........................................................................................................................ 21
1. ONTWIKKELING VAN DE VRAAGCURVE .................................................................................................................... 21
2. ONTWIKKELING VAN DE AANBODCURVE .................................................................................................................. 23
3. HET SPEL VAN VRAAG EN AANBOD OP EEN MARKT ..................................................................................................... 25
Leidraad Economie 1
,HOOFDSTUK 4: GEZINNEN ALS VRAGERS VOOR GOEDEREN ........................................................................... 29
1. THEORIE VAN HET CONSUMENTENGEDRAG .............................................................................................................. 29
1.1. De op male goederenbundel ................................................................................................................ 29
2. DE VRAAG ........................................................................................................................................................ 29
2.1. Bepaling ................................................................................................................................................. 29
2.2. Verschuivingen in de vraag .................................................................................................................... 30
2.3. De prijselas citeit van de vraag ............................................................................................................ 30
2.4. De inkomenselas citeit van de vraag .................................................................................................... 31
2.5. De kruiselingse elas citeit van de vraag................................................................................................ 32
3. DE BEÏNVLOEDING VAN DE CONSUMENT DOOR ANDEREN EN DOOR RECLAME (LEZEN) ...................................................... 32
HOOFDSTUK 5: BEDRIJVEN ALS AANBIEDERS VAN GOEDEREN ....................................................................... 33
1. BEGRIPPEN EN WETTEN MET BETREKKING TOT HET PRODUCTIEPROCES .......................................................................... 33
1.1. Produc efunc e .................................................................................................................................... 33
1.2. Produc viteit ......................................................................................................................................... 33
2. HET AANBOD VAN EEN BEPAALD GOED .................................................................................................................... 33
2.1. Omschrijving .......................................................................................................................................... 33
2.2. Verschuivingen van het aanbod............................................................................................................. 33
2.3. Prijselas citeit van het aanbod ............................................................................................................. 34
3. VERSCHIJNINGSVORMEN VAN ONDERNEMINGEN....................................................................................................... 34
HOOFDSTUK 6: MARKTEN EN PRIJSVORMING ................................................................................................ 35
1. MARKTVORMEN ................................................................................................................................................ 35
2. VOLKOMEN CONCURRENTIE.................................................................................................................................. 36
2.1. Prijsvorming en marktevenwicht ........................................................................................................... 36
2.2. Veranderingen in het marktevenwicht .................................................................................................. 36
3. MARKTEN MET ONVOLKOMEN CONCURRENTIE ......................................................................................................... 37
3.1. Monopolie (slechts 1 aanbieder) ........................................................................................................... 37
3.2. Monopolis sche concurren e (productdifferen a e) ........................................................................... 38
3.3. Ologopolie (enkele aanbieders) ............................................................................................................. 38
4. OVERHEIDSINGRIJPEN IN DE MARKT: HET PRIJSBELEID ................................................................................................ 38
4.1. Rechtstreeks prijsbeleid ......................................................................................................................... 39
4.2. Onrechtstreeks prijsbeleid ..................................................................................................................... 40
HOOFDSTUK 7: GELD EN INFLATIE .................................................................................................................. 41
1.. DE EUROPESE CENTRALE BANK (ECB) .................................................................................................................. 41
Andere taken van Centrale Banken .............................................................................................................. 41
2. INFLATIE EN DEFLATIE .......................................................................................................................................... 42
2.1. Defini e ................................................................................................................................................. 42
3.2. Oorzaken van infla e ............................................................................................................................. 42
3.3. Gevolgen van infla e ............................................................................................................................. 43
4. BESTRIJDING VAN INFLATIE ................................................................................................................................... 43
5. HET METEN VAN INFLATIE EN HET INDEXERINGSMECHANISME ...................................................................................... 44
5.1. Het indexcijfer van de consump eprijzen .............................................................................................. 44
5.2. De indexering van lonen en sociale uitkeringen..................................................................................... 44
HOOFDSTUK 14: INTERNATIONALE HANDEL ................................................................................................... 46
1. HET BELANG VAN INTERNATIONALE HANDEL............................................................................................................. 46
2. TUSSEN VRIJHANDEL EN PROTECTIONISME ............................................................................................................... 46
2.1. De theorie van de compara eve voordelen ........................................................................................... 46
2.2. Verklaringen voor compara eve voordelen........................................................................................... 46
2.3. De voordelen van vrijhandel .................................................................................................................. 47
2.4. De kosten van vrijhandel: de noodzaak tot voortdurende aanpassing .................................................. 47
Leidraad Economie 2
, 2.5. Protec onisme – bescherming van de na onale economie .................................................................. 47
2.6. Argumenten pro en contra protec onisme ........................................................................................... 48
3. INTERNATIONALE SAMENWERKING OP HANDELSGEBIED .............................................................................................. 48
3.1. De algemene overeenkomst over tarieven en handel – de GATT........................................................... 48
3.2. De Wereldhandelsorganisa e - WTO..................................................................................................... 49
3.3. Is de globalisering te ver gegaan? ......................................................................................................... 49
3.4. Een voorbeeld van regionale integra e: de Europese Unie ................................................................... 50
HOOFDSTUK 15: INTERNATIONALE FACTORBEWEGINGEN .............................................................................. 52
1. DIRECTE BUITENLANDSE INVESTERINGEN ................................................................................................................. 52
1.1. Betekenis en belang ............................................................................................................................... 52
1.2. Verklaringen voor het ontstaan en de expansies van mno’s .................................................................. 52
1.3. Voor- en nadelen van mno’s .................................................................................................................. 53
2. INTERNATIONALE MIGRATIES ................................................................................................................................. 53
2.1. Betekenis en belang ............................................................................................................................... 53
2.2. Economische verklaringen voor interna onale migra es ..................................................................... 53
2.3. Economische gevolgen van interna onale migra es ............................................................................ 53
HOOFDSTUK 16: BETALINGSBALANS EN WISSELKOERS ................................................................................... 55
1. DE BETALINGSBALANS ......................................................................................................................................... 55
2. WISSELMARKT EN WISSELKOERS ............................................................................................................................ 56
2.1. Betekenis................................................................................................................................................ 56
2.2. Oorzaken van wisselkoersveranderingen............................................................................................... 57
2.3. Gevolgen van wisselkoersveranderingen ............................................................................................... 58
2.4. ................................................................................................................................................................ 58
3. IMF EN DE WERELDBANK .................................................................................................................................... 58
Leidraad Economie 3
, Hoofdstuk 1: Wat is economie en hoe denken economen?
1. De betekenissen van het woord economie
‘economy’
o = economische werkelijkheid (problemen en oplossingen)
o eeuwenoud
‘economics’
o economische wetenschap (studie, kennis en inzicht in de economische verschijnselen)
o Rela ef jong
Adam Smith
Vader van de economische wetenschap en van het klassiek liberaal economisch denken
“An inquiry into the nature and causes of the wealth of na ons”.
2. De kern van het economisch probleem: schaarste verplicht tot kiezen
2.1. Schaarste
Mensen hebben (vele en toenemende) Aan deze behoe en wordt o.a. voldaan
behoe en Spanningsveld door economische goederen en diensten
Economische goederen en diensten hebben 2 kenmerken:
Ze zijn nu g: d.w.z.: ze voldoen aan een behoe e (en creëren zo ‘welvaart’)
Maar ze zijn ook schaars: d.w.z. er moet een offer voor gebracht worden, meer concreet: er moeten
jd en produc efactoren voor opgeofferd worden: arbeid, natuur (grondstoffen, water,
energiebronnen…) en kapitaal (geld, machines, fabrieken…). En zowel onze jd als die
produc efactoren zijn ‘eindig’ / ‘beperkt’.
Dat spanningsveld tussen onze veelvuldigde behoe en en de beperktheid van onze middelen noemen
we schaarste = schaarsteverschijnsel = ‘welvaartstekort’.
En die schaarste verplicht ons om te kiezen.
2.2. Economisch handelen is kiezen
Economische goederen = goederen (ruim) = goederen en diensten
Kiezen is verliezen …
Meer van het ene is minder van het andere
Elke keuze brengt baten en offers met zich mee
o Men kiest pas voor iets indien de baten ervan groter worden geacht dan de offers
o En bij meer op es dan geld kiest men (ra oneel gezien) datgene waarvan het verschil
tussen de baten en de offers het grootst is.
Dit geldt voor:
o Kiezen als individu, groep, gemeenschap, samenleving … en kiezen als onderneming
o Kiezen in luxe of kiezen in armoede …
o Kiezen vroeger of kiezen nu …
Bij offers van een keuze bestaan vaak ‘opportuniteitskosten’
= waarde van de gederfde baten van het beste alterna ef dat men niét kon kiezen.
voorbeeld: opportuniteitskosten van een leegstaand gebouw is de huur die je der / misloopt
Leidraad Economie 4
Leidraad Economie
HOOFDSTUK 1: WAT IS ECONOMIE EN HOE DENKEN ECONOMEN?................................................................... 4
1. DE BETEKENISSEN VAN HET WOORD ECONOMIE .......................................................................................................... 4
2. DE KERN VAN HET ECONOMISCH PROBLEEM: SCHAARSTE VERPLICHT TOT KIEZEN................................................................ 4
2.1. Schaarste ................................................................................................................................................. 4
2.2. Economisch handelen is kiezen ................................................................................................................ 4
3. BEHOEFTEN ........................................................................................................................................................ 5
3.1. Soorten behoe en ................................................................................................................................... 5
3.2. Kenmerken van behoe en ....................................................................................................................... 5
4. ECONOMISCHE GOEDEREN ..................................................................................................................................... 6
4.1. Kenmerken ............................................................................................................................................... 6
4.2. Soorten goederen .................................................................................................................................... 6
4.3. De produc efactoren ............................................................................................................................... 7
5. KADERS VOOR DE ANALYSE VAN KEUZEGEDRAG ........................................................................................................... 7
5.1. De homo economicus .............................................................................................................................. 7
5.2. Beperkingen van de homo economicus ................................................................................................... 7
5.3. De speltheorie .......................................................................................................................................... 8
6. MICRO- EN MACRO-ECONOMIE ............................................................................................................................... 9
7. POSITIEVE EN NORMATIEVE ECONOMIE ..................................................................................................................... 9
HOOFDSTUK 2: ECONOMISCHE STELSELS ....................................................................................................... 10
1. ZELFVOORZIENING VERSUS MAATSCHAPPELIJKE ARBEIDSVERDELING .............................................................................. 10
2. ECONOMISCHE SYSTEMEN .................................................................................................................................... 10
2.1. Gebreken of limieten van de vrije markt................................................................................................ 12
HOOFDSTUK 3: MACRO-ECONOMISCHE RELATIES EN WELVAARTSINDICATOREN ........................................... 15
1. DE ECONOMISCHE KRINGLOOP .............................................................................................................................. 15
1.1. Een gesloten economie met alleen gezinnen en ondernemingen .......................................................... 15
1.2. Een gesloten economie met ondernemingen, gezinnen en de overheid ................................................ 15
1.3. Kringloop met gezinnen, ondernemingen, overheid en buitenland ....................................................... 15
2. MACRO-ECONOMISCHE GROOTHEDEN.................................................................................................................... 15
2.1. Bruto na onaal product (bnp) en bruto binnenlands product (bbp) ..................................................... 15
2.2. Oorsprong en samenstelling van het bruto binnenlands product.......................................................... 16
2.3. De verdeling van het bnp of bni ............................................................................................................. 17
2.4. De globale bestedingen ......................................................................................................................... 17
2.5. Belang van het bbp en het bni ............................................................................................................... 17
3. ECONOMISCHE GROEI, WELVAART EN WELZIJN.......................................................................................................... 18
3.1. Omschrijving van de begrippen ............................................................................................................. 18
3.2. Tekortkomingen van de klassieke welvaartsmaatstaven ....................................................................... 18
HOOFDSTUK 4 – 6: ONTWIKKELING VAN DE VRAAG- EN AANBODCURVE EN HET SPEL VAN VRAAG EN
AANBOD (=MARKTWERKING) ........................................................................................................................ 21
1. ONTWIKKELING VAN DE VRAAGCURVE .................................................................................................................... 21
2. ONTWIKKELING VAN DE AANBODCURVE .................................................................................................................. 23
3. HET SPEL VAN VRAAG EN AANBOD OP EEN MARKT ..................................................................................................... 25
Leidraad Economie 1
,HOOFDSTUK 4: GEZINNEN ALS VRAGERS VOOR GOEDEREN ........................................................................... 29
1. THEORIE VAN HET CONSUMENTENGEDRAG .............................................................................................................. 29
1.1. De op male goederenbundel ................................................................................................................ 29
2. DE VRAAG ........................................................................................................................................................ 29
2.1. Bepaling ................................................................................................................................................. 29
2.2. Verschuivingen in de vraag .................................................................................................................... 30
2.3. De prijselas citeit van de vraag ............................................................................................................ 30
2.4. De inkomenselas citeit van de vraag .................................................................................................... 31
2.5. De kruiselingse elas citeit van de vraag................................................................................................ 32
3. DE BEÏNVLOEDING VAN DE CONSUMENT DOOR ANDEREN EN DOOR RECLAME (LEZEN) ...................................................... 32
HOOFDSTUK 5: BEDRIJVEN ALS AANBIEDERS VAN GOEDEREN ....................................................................... 33
1. BEGRIPPEN EN WETTEN MET BETREKKING TOT HET PRODUCTIEPROCES .......................................................................... 33
1.1. Produc efunc e .................................................................................................................................... 33
1.2. Produc viteit ......................................................................................................................................... 33
2. HET AANBOD VAN EEN BEPAALD GOED .................................................................................................................... 33
2.1. Omschrijving .......................................................................................................................................... 33
2.2. Verschuivingen van het aanbod............................................................................................................. 33
2.3. Prijselas citeit van het aanbod ............................................................................................................. 34
3. VERSCHIJNINGSVORMEN VAN ONDERNEMINGEN....................................................................................................... 34
HOOFDSTUK 6: MARKTEN EN PRIJSVORMING ................................................................................................ 35
1. MARKTVORMEN ................................................................................................................................................ 35
2. VOLKOMEN CONCURRENTIE.................................................................................................................................. 36
2.1. Prijsvorming en marktevenwicht ........................................................................................................... 36
2.2. Veranderingen in het marktevenwicht .................................................................................................. 36
3. MARKTEN MET ONVOLKOMEN CONCURRENTIE ......................................................................................................... 37
3.1. Monopolie (slechts 1 aanbieder) ........................................................................................................... 37
3.2. Monopolis sche concurren e (productdifferen a e) ........................................................................... 38
3.3. Ologopolie (enkele aanbieders) ............................................................................................................. 38
4. OVERHEIDSINGRIJPEN IN DE MARKT: HET PRIJSBELEID ................................................................................................ 38
4.1. Rechtstreeks prijsbeleid ......................................................................................................................... 39
4.2. Onrechtstreeks prijsbeleid ..................................................................................................................... 40
HOOFDSTUK 7: GELD EN INFLATIE .................................................................................................................. 41
1.. DE EUROPESE CENTRALE BANK (ECB) .................................................................................................................. 41
Andere taken van Centrale Banken .............................................................................................................. 41
2. INFLATIE EN DEFLATIE .......................................................................................................................................... 42
2.1. Defini e ................................................................................................................................................. 42
3.2. Oorzaken van infla e ............................................................................................................................. 42
3.3. Gevolgen van infla e ............................................................................................................................. 43
4. BESTRIJDING VAN INFLATIE ................................................................................................................................... 43
5. HET METEN VAN INFLATIE EN HET INDEXERINGSMECHANISME ...................................................................................... 44
5.1. Het indexcijfer van de consump eprijzen .............................................................................................. 44
5.2. De indexering van lonen en sociale uitkeringen..................................................................................... 44
HOOFDSTUK 14: INTERNATIONALE HANDEL ................................................................................................... 46
1. HET BELANG VAN INTERNATIONALE HANDEL............................................................................................................. 46
2. TUSSEN VRIJHANDEL EN PROTECTIONISME ............................................................................................................... 46
2.1. De theorie van de compara eve voordelen ........................................................................................... 46
2.2. Verklaringen voor compara eve voordelen........................................................................................... 46
2.3. De voordelen van vrijhandel .................................................................................................................. 47
2.4. De kosten van vrijhandel: de noodzaak tot voortdurende aanpassing .................................................. 47
Leidraad Economie 2
, 2.5. Protec onisme – bescherming van de na onale economie .................................................................. 47
2.6. Argumenten pro en contra protec onisme ........................................................................................... 48
3. INTERNATIONALE SAMENWERKING OP HANDELSGEBIED .............................................................................................. 48
3.1. De algemene overeenkomst over tarieven en handel – de GATT........................................................... 48
3.2. De Wereldhandelsorganisa e - WTO..................................................................................................... 49
3.3. Is de globalisering te ver gegaan? ......................................................................................................... 49
3.4. Een voorbeeld van regionale integra e: de Europese Unie ................................................................... 50
HOOFDSTUK 15: INTERNATIONALE FACTORBEWEGINGEN .............................................................................. 52
1. DIRECTE BUITENLANDSE INVESTERINGEN ................................................................................................................. 52
1.1. Betekenis en belang ............................................................................................................................... 52
1.2. Verklaringen voor het ontstaan en de expansies van mno’s .................................................................. 52
1.3. Voor- en nadelen van mno’s .................................................................................................................. 53
2. INTERNATIONALE MIGRATIES ................................................................................................................................. 53
2.1. Betekenis en belang ............................................................................................................................... 53
2.2. Economische verklaringen voor interna onale migra es ..................................................................... 53
2.3. Economische gevolgen van interna onale migra es ............................................................................ 53
HOOFDSTUK 16: BETALINGSBALANS EN WISSELKOERS ................................................................................... 55
1. DE BETALINGSBALANS ......................................................................................................................................... 55
2. WISSELMARKT EN WISSELKOERS ............................................................................................................................ 56
2.1. Betekenis................................................................................................................................................ 56
2.2. Oorzaken van wisselkoersveranderingen............................................................................................... 57
2.3. Gevolgen van wisselkoersveranderingen ............................................................................................... 58
2.4. ................................................................................................................................................................ 58
3. IMF EN DE WERELDBANK .................................................................................................................................... 58
Leidraad Economie 3
, Hoofdstuk 1: Wat is economie en hoe denken economen?
1. De betekenissen van het woord economie
‘economy’
o = economische werkelijkheid (problemen en oplossingen)
o eeuwenoud
‘economics’
o economische wetenschap (studie, kennis en inzicht in de economische verschijnselen)
o Rela ef jong
Adam Smith
Vader van de economische wetenschap en van het klassiek liberaal economisch denken
“An inquiry into the nature and causes of the wealth of na ons”.
2. De kern van het economisch probleem: schaarste verplicht tot kiezen
2.1. Schaarste
Mensen hebben (vele en toenemende) Aan deze behoe en wordt o.a. voldaan
behoe en Spanningsveld door economische goederen en diensten
Economische goederen en diensten hebben 2 kenmerken:
Ze zijn nu g: d.w.z.: ze voldoen aan een behoe e (en creëren zo ‘welvaart’)
Maar ze zijn ook schaars: d.w.z. er moet een offer voor gebracht worden, meer concreet: er moeten
jd en produc efactoren voor opgeofferd worden: arbeid, natuur (grondstoffen, water,
energiebronnen…) en kapitaal (geld, machines, fabrieken…). En zowel onze jd als die
produc efactoren zijn ‘eindig’ / ‘beperkt’.
Dat spanningsveld tussen onze veelvuldigde behoe en en de beperktheid van onze middelen noemen
we schaarste = schaarsteverschijnsel = ‘welvaartstekort’.
En die schaarste verplicht ons om te kiezen.
2.2. Economisch handelen is kiezen
Economische goederen = goederen (ruim) = goederen en diensten
Kiezen is verliezen …
Meer van het ene is minder van het andere
Elke keuze brengt baten en offers met zich mee
o Men kiest pas voor iets indien de baten ervan groter worden geacht dan de offers
o En bij meer op es dan geld kiest men (ra oneel gezien) datgene waarvan het verschil
tussen de baten en de offers het grootst is.
Dit geldt voor:
o Kiezen als individu, groep, gemeenschap, samenleving … en kiezen als onderneming
o Kiezen in luxe of kiezen in armoede …
o Kiezen vroeger of kiezen nu …
Bij offers van een keuze bestaan vaak ‘opportuniteitskosten’
= waarde van de gederfde baten van het beste alterna ef dat men niét kon kiezen.
voorbeeld: opportuniteitskosten van een leegstaand gebouw is de huur die je der / misloopt
Leidraad Economie 4
