1. Levensbeschouwing
Niets van dat alles of juist van alles iets
Religie van jongeren en de gevolgen
van individualisering
, metde globalisering en individuarisering
Niets van dat alles ofjuist van alles iets dracht van culrurele n,
van de samenleving lijkr die over-
R..eL-igievan jongeren en de gevolgenvan ger reren kind.*"
individualisenng
"",:il:,X.i#iiÍ:::å::J::ïil.å1ä:ï,,i;:::iil:
teerde, postfi.guranev e samenlevingen
(Mead, r 97o). In de hedendaaisepre¡r-
gu.raneve samenleving is het veeleer
zo dat ouders van hun kindere-n
teren,
bijvoorbeeld als gevolg van de hoge snelheid
MAËRTEN PRINS van technologische ontwikke_
lingen.
culrurele paûonen veranderen tegenwoordig
dermate snel dat ze nau-
De religieuze infrastrucruu¡ in Nederrand
welijks nog van de ene generatie op
wordt rang zaammaat zeker ont- àe volgende kunnen worden overge-
manteld' Kerken en pastorieën staan leeg ofzijn dragen' als een compleet pakket van
ten frooi geva'en aan pro-
ov"rtu"igingen en gedragsvoorschrif-
jectontwikkelaars. Een Taskforce Toekomst ten' we zitten in een periode van sociare
Kerþebouwen probeert te red- veranderingen waarin de curturere
zekerheden van de oudere gene¡aties
den war er nog te redden vart. Kroosters ste¡ven aan erosie onderhevig zijn en vervan-
lefterrijkuit: de gemidderde gen worden door veel meer onbestendige
kloosterling is 84 jaar oud. van de
4oo kloosters die ooit in sociale ,r*.*rJr,
ritburg zijn zooT)' Het verwerven van cultuur 1o.a. nauman,
gebouwd, staan er nu nog srechts gr overeind, is daaimee meer en meer een pïoces
en daarvan staat een iwarr van
leeg' wat een orde of congregatie is weet
invendeve constructie, van het zelf
bijna niemand meer. Dat er vanuit actief verwewen van een persoonlijke,
Nederland in r963 ruim 9.ooo kathorieke op maat gesneden set van waarden,
missionarissen de wererd inrrok- normen en gedragsreg.lr. o"^
matische, proefondervindelijke manier ;;"g_
ken om het geloofte verspreiden is ondenkbaar. van denkenln årrg"rr.r, i, h",
Tegenwoordig is de situa-
tie omgekeerd en proberen 3oo buitenrandse meest zichtbaar bij jongeren die
zendelingen in ñederland te deelnemen aan hedendaagsi"rrga*tn _
redden wat er nog te redden valt. Ien.
we lijken
er getuige van te zijn dat religie het aflegt
tegen het atheïsme.
Heel Europa is aan het ontkerkelijken, Nederland
in trei u¡zonder en de INDIVIDUALISXRING XN
Nederlandse jongeren lopen daarbij helemaal JEUGDCUITUUR
voorop inecter e. Vink,
tgg4)'rn200g zegr meer dan de herft (55 procent)
van de Nederrandse jon-
geren tussen twaalf en achttien jaar zich feugdcultuur wordt wer gekarakteriseerd ais een doe-het-zeifcurruur,
niet tot een kerk of rerigieuze (Jans-
gemeenschap re rekenen (prins, zoog). sen' rgg4)' ]ongeren zijn knutselaars, 'bricoleurs'in
srechts 26 procenr noemr zichzelf de woorden van Lévi-
rooms-karholiek, terwijl Nederlands_hervormde, gereformeerde
en :"lTtr þ962)'Ze zljngeen'ingenieurs'die van revoren plannen en blauw-
drukken maken' De bricoleurs zijn amateurs
anderszins christelijke jongeren tot kleine die uitvindingen doen door
mind.erheden zijn verschrom-
peld, samen goed voor ro procenr. Rerigie dingen re combineren die ze in het
is voorjongeren totaal geen issue: dagerijkse leven regenkomen, zonder
ruim 7o procenr van de Nederlandse jongeren vindt blauwdruk of vooropgezet plan.
religie volsriekt onbe-
langrijk. Een uizondering hierop wordt Uit herhaald onderzoek.naar j eugdculruren
(uitgevoerd in rgg g en
levormd door de islamitische jon- zie prins, zoo6) - waarbij jongeruriwerden r998;
geren, die in overgrote meerderheid
aangeven rerigie bijzonder berrrrgrt¡r. g;.i"-.;.;;;;;;;ä;""
te vinden.l uiterlijk en hun verondersrerd ridmaatsch"iurn
een jeugdculruur - woï_
Religie heeft grote moeite re overreven den rwee ontwikkeringen duidetijk.
in onze sner veranderende cul- D. is dat er een groeiend aanral
uitzien als ""rrt.
ruur' cultuur is in de kern niets anders dan een jongeren is die er weriswaar
reeks - vaak onbewuste _ lid van een jeugdcultuur, maar die
gedragspatronen die sociaal gedrag russen zelf zeggen tot geen enkeiejeugdculruur
mensen reguleren. Deze patro_ re behoren. Ze wensen niet inge-
nen hebben geleidelijk hun beslag gekregen deelrl te worden in groepen of
in voorschriften, tradities, categorieën. Zelfs een punk met
heeft de neiging om re zeggen aat
hanenkam
instiruties en wereldbeerden die van g.rr.r"-riu rii¡ hetemaar geen punk is. Hij
op generade worden overge- is immers
dragen door opvoeders ais ouders.n ão...rr.n, zichzelf, uniek en ongrijpbaar.
¿"äin..r." o;r;;;.";r* Hij weet drommels goed dat iedereen
ziet als punk hij houdt van punkmuziek, hem
gaat naar punkconcerten, vindt
73
, punks mooi om te zien, voelt zich aangetrokken rot de punks als groep, dóen ze nog wel religieus. Als we religiositeit niet afleiden uit kerklidmaat-
maar hij ís geen punk, hij is Piet.
schap maar uit individueel gedrag als kerþang en bidden, dan bezetren
De tweede ontwikkeling is dat er een eveneens groeiende groep jonge- Nederlandse jongeren de vijfde plaats te midden van zesrien landen (Campi-
ren bestaat diejuist zeggen dat ze bij meerderejeugdculruren tegelijkertijd che, r997). Met name bidden is eenwijdverbreid enbelangrijkgeïndividuali-
horen. Deze'stijlsurfers' nemen elementen over van bestaande jeugdcultu- seerdritueelvoorjongeren (fanssen, De Hart, o-Den Draak, r99o; Barz,ry%|.
ren en herschikken deze tot een unieke, persoonlijke stijt.Zo surfen er lJir de European Values Srudy (Campiche, rg gZ) blijkt dat 6 r procent van de
velen tussen'alternatief','metal','punK en'skate'. Zoals één van hen zegt: ,Ik Nederlandsejongeren bidt, een percenta$e dat alleen nog wordt overfroffen
reken mezelf tor meerdere groepen. Ik ben een mengelmoesje. Ik pas bij door de Ierse en ltaliaansejeugd. Frappant is ook datjongeren daarin nauwe-
hippies, hardrockers, skaters en war muziek betreft bij punk.' Hier worden lijks verschillen van de oudere generatie: 68 procent van de Nederlanders
niet be¡ekenisloze objecten gebricoleerd ror een betekenisvolle groepsstijl, ouder dan zestig jaar bidt. We moeten concluderen dat terwijl kerklidmaat-
zoals veiligheidsspelden en rirsen bij punks en Australiantrainingspakken schap en affiniteit met religieuze instellingen vooral onder jongeren sterk
bij gabbers opeens een (heel andere) betekenis kregen. Stijlsurfers combi- afnemen, religie nog steeds aanwezig is in de vorm van geindividualiseerde
nerenjuist reeds bestaande en cultureel betekenisvolle artefacten om zo te ritueien. Religie is tegenwoordig eerd.er actie dan reflectie. Het is meer doen
komen tot een unieke individuele hJesgrle. Ze combineren de typische punk- dan denken, en het overleeft in rituelen en ritueel gedrag, vooral het gebed.
legerkistjes met een wijde skatebroek en alternarieve dreadlocks,terwijl ze
luisteren naar metalmuziek. Dit zouden we 'úber-bricolage'kunnen noe-
men (Prins, Van Uden, |anssen, o-Van Halen, zoo6; prins, zooT). INDIVIDU,CIISERING EN SIDDEN
Op het gebied van jeugdculturen zijn dus rwee ontwikkelingen zicht-
baar. Een groeiend aantal jongeren ontkenr ror een bepaalde categorie te Om te begrijpen hoe Nederlandse jongeren bidden hebben we ze in een
behoren, hoewel ze aile kenmerken van een jeugdculruur vertonen. En een grootschalig onderzoek gevraagd in hun eigen woorden te beschrijven hóe
groeiende groepjongeren combineert op basis van wat er zoal voorhanden
ze bidden (|anssen, Prins, Baerveldt, o-Van der Lans, zooo). Aan de basis van
is aanjeugdculrurele stijlen een persoonlijke liJestyle.zezijn niets, of zezijn
het gebed ligt een drieledige strucfuur: er is een aanleiding, een handeling
van alles wat. en een richting. Daarnaast beoogt het bidden vaak een effect. We vonden
drie varianten van bidden: religieus, meditatief en psychologisch, mer eik
een eigen zwaartepunt. In religieus bidden staat de richting, en dan natuur-
INDIVIDUALISERING EN RELIGIE lijk vooral 'God', centraal. Meditatief bidden draait vooral om de handeling
zelf men mediteert of overdenkt. In psychologisch bidden sraar de aanlei-
Niet alleen de jeugdculruur, maar ook de religieuze beleving vanjongeren is ding centraai en wordt vaak verwezen naar concrete problemen, vooral het
tegenwoordig continu in reconstructie. Hier zien we dezelfde twee ontwik-
overlijden van naasten.
kelingen die we ook bij hedendaagse jeugdculturen zien. Aan de ene kanr In de praktijk blijkt bidden altijd een combinatie te zijn van deze drie
lopen institutionele kerken leeg en blijken veeljongeren het ook zonder varianten van bidden. Een puur religieus, meditatief of psychologisch
dominee of pastoor prima af te kunnen. Aan de andere kant krijgen reli- gebed komt niet voor, zodar we eigenlijk moeten spreken van drie aspecten
gieuze opvattingen in roenemende mate buiten de kerk gestalte in de vorm
van bidden. Deze drie aspecten zijn met elkaar vervlochten en correleren
van geindividualiseerde gebruiken (Dekkea De Hart, o- perers, r997; Dob-
met religieuze betrokkenheid.2 Bij roenemende religieuze betrokkenheid
belaere, r993; Dobbelaere o'voyé, r99 o) en komen nieuwe religieuze bewe-
stijgt het aantal woorden om het bidden te beschrijven en neemt ook het
gingen en gebruiken op (Becke¡ De Hart, o. Mens, i997; Hanegraaff, r996;
aantal strucfuurelementen toe. Religieuze deskundigheid en ervaring leve-
Stenger, r989).
ren dus een meer compleet en meer uitgebreid gebed op.
Voor Nederlandse jongeren is religie, zoals eerder gezegd, geen issue. Ze
Een onverwachte uitkomst is het grote belang van tijd, plaats en metho-
beschouwen zich niet als religieus en zijn geen iid van een kerk, maar roch
de. Iedere vadant van bidden heeft zijn eigen set van bijwoordelijke bepa-
7+
75
, lingen. Religieus bidden vindt vooral piaars op vasre momenten in de kerk
bevat een gebed 35 tot zo procent religieuze bidelementen.
en in stilte. Psychologisch bidden gebeurt's avonds, tiggend in bed, met de slechts een
klein deel van de jeugd - zlj die sterk rerigieus berrokken zijn
handen gevouwen en de ogen gesloten. Meditatief bidden kan overal en op en dan voorar
de kerkleden en kerkgangers - bidt nog enigermate
ieder moment en is als het ware een draagbaar gebed dat vooral in de natuur religieus: zij danken
Cod ofvragen om reële effecten.
plaatsvindt. Hoewel bidden vaak een combinatie is van de drie varianren,
Kortom: net zoals jongeren steeds meer ontkennen deer uit te
kunnen gebeden dus onderscheiden worden naar tijd, plaats en methode. maken
van een bepaalde jeugdcurruur, terwijr ze zich wer zo kreden,
ongeacht de mate van religieuze betrokkenheid vinden we een belang- treffen we hier
jongeren aan die zeggen niet-rerigieus te zijn,
rijke constante in het bidden van jongeren. In alle gebeden is ongeveer terwijl ze wel vasthouden aan
religieuze riruelen zoais bidden. De jongeren bidden over
veertig procent van de bidelementen psychoiogisch van aard. wanneerjon- her argemeen op
een volsrrekr geïndividualiseerde manier. Afhankelijk
geren geconfronteerd worden met negatieve gebeurtenissen, bidden ze of van de pláats en het
tijdstip van de dag kiezen ze een bidvarianr - een pragmatisme
ze de kracht mogen vinden om door te gaan. De behoefte om te bidden dat de reri-
komt gieuze flexibiliteit bij uitstek illustreert. Bij voorkeur
voort uit concrete ervaringen en gevoelens: problemen, en in het bijzonder bidden ze als ze alleen
zijn, in bed,'s avonds, met gesloten ogen. Na een hectische
onoplosbare problemen als de dood, zijn de aanleiding tot bidden. Deze dag in een druk_
ke samenleving is er in bed een moment van rust en sdlte
ervaringen komen overeen met de ewaringen die in het algemeen met reli- waarin jongeren
eindelijk de gelegenheid hebben de dag te overdenken. Bijna besmuikinoe-
gie verbonden worden, zoals dood, ziekte en lichamelijk lersel. Aangezien
men zij dar bidden, bij gebrek aan een ander woord..
het probieem als zodanig onoplosbaar is, slaat het effect op de persoon zelf
terLig: men beoogt middels bidden een psychische verandering bij zichzelf
te bewerkstelligen. Door zichzelf op deze manier aan te passen aan omge-
INDIVIDUAIISERING EN GODSBEELD
vingsinvloeden verkrijgt de persoon secundaire conrrole ()anssen et al.,
zooo).
Hoewel jongeren het riefst bidden ars ze 's avonds in bed
Bidden is dus in de kern een copingstrategie, aangeleerd gedrag dar men_ iiggen , zijn zeniet
alleen'uit de open anrwoorden van de Nederiandse¡ongeren blijkt dat zeer
sen in staat stelt om actief om te gaan met vervelende voorvallen en het
veien spontaan het woord 'God'gebruiken ais ze hun
zodoende mogelijk maakt om de negatieve effecten van bepaaide onvermij_ eigen bidden
beschrij-
ven. Als een richting van her gebed wordt genoemd,
delijke gebeurtenissen emotioneel te verwerken. Deze copingstrategie komt daarbij geen
enkel woord vaker voor (Janssen o. prins, zooo). Maar
wordt door Pargament et al. een serf-direcnng sqtre van probreem oprossen hoewel;ongeren
vaak bidden tot God, vinden ze het moeiiijk om
genoemd en gaat gepaard met een groteïe psychologische competentie, wat uit te leggen wie ¿r. co¿ ir.
Nederiandsejongeren beschrijven God in vage, onpersoonrijke
erop duidt dat her een effectieve strategie is (pargament et al., r988). ook en absÍacre
de termen en iedere jongere rijkt zijn eigen godsbeerd te'bricoreren,.
positieve correlaties fl.rssen de frequentie van bidden en de mate waarin Her enige
gemeenschappelijke in de beschrijvingen is dat God
mensen hun leven als zinvol beoordelen, wijzen erop dat mensen baat heb- vaak niet zozeer
beschreven wordt als een wezen, maar eerder ais een
ben bij bidden. acdviteit: procent 75
van de anrwoorden zegt 'God doet'. De meest genoemde
over deze psychologische basis van bidden heen liggen meditatieve bid- activiteiten van
God zijn hetuitoefenen van macht en het ondersreunen
elemenren die berekking hebben op de handeling van het bidden zelf. van mensen. I
Verder vonden we dat het beerd van God nauwelijks
oplopend van streng ror licht religieuzejongeren bevat een gebed z5 tot kan worden aange-
4o duid in ouderlijke rermen of gesÌacht. Hoewer naar God over I
procent meditatieve bidelementen. De meeste jongeren communiceren of het algemeen
wordr verwezen als'hij' ( gz procent van d.e anrwoorden),
spreken nier, maar overpeinzen en denken in stilte, in zichzelf gekeerd. wordt G oJslechts
in 6 procent van de teksten expriciet een man genoemd, en vader-
Meditatief bidden is gericht op cognitieve effecren, op het verrijken van de en moe-
derbeelden worden zerden gebruikt. Ars jongeren gedwongen
persoon, op het vergroren van het zelfbewustzijn. Boven op deze psycholo_ worden om
te kiezen, noemen ze God meestar een man (52 procent)
gische en meditatieve bidelemenren vinden we nog een klein aantal en een vader (zg
reli- procent). In het commentaar dat de respondenten geven,
gieuze bidelementen: afnemend van stïeng tot licht religieuze jongeren maken ze echter
nadrukkelijk gebruik van traditionele beelden en verhalen:
God is een man,
l6
77
Niets van dat alles of juist van alles iets
Religie van jongeren en de gevolgen
van individualisering
, metde globalisering en individuarisering
Niets van dat alles ofjuist van alles iets dracht van culrurele n,
van de samenleving lijkr die over-
R..eL-igievan jongeren en de gevolgenvan ger reren kind.*"
individualisenng
"",:il:,X.i#iiÍ:::å::J::ïil.å1ä:ï,,i;:::iil:
teerde, postfi.guranev e samenlevingen
(Mead, r 97o). In de hedendaaisepre¡r-
gu.raneve samenleving is het veeleer
zo dat ouders van hun kindere-n
teren,
bijvoorbeeld als gevolg van de hoge snelheid
MAËRTEN PRINS van technologische ontwikke_
lingen.
culrurele paûonen veranderen tegenwoordig
dermate snel dat ze nau-
De religieuze infrastrucruu¡ in Nederrand
welijks nog van de ene generatie op
wordt rang zaammaat zeker ont- àe volgende kunnen worden overge-
manteld' Kerken en pastorieën staan leeg ofzijn dragen' als een compleet pakket van
ten frooi geva'en aan pro-
ov"rtu"igingen en gedragsvoorschrif-
jectontwikkelaars. Een Taskforce Toekomst ten' we zitten in een periode van sociare
Kerþebouwen probeert te red- veranderingen waarin de curturere
zekerheden van de oudere gene¡aties
den war er nog te redden vart. Kroosters ste¡ven aan erosie onderhevig zijn en vervan-
lefterrijkuit: de gemidderde gen worden door veel meer onbestendige
kloosterling is 84 jaar oud. van de
4oo kloosters die ooit in sociale ,r*.*rJr,
ritburg zijn zooT)' Het verwerven van cultuur 1o.a. nauman,
gebouwd, staan er nu nog srechts gr overeind, is daaimee meer en meer een pïoces
en daarvan staat een iwarr van
leeg' wat een orde of congregatie is weet
invendeve constructie, van het zelf
bijna niemand meer. Dat er vanuit actief verwewen van een persoonlijke,
Nederland in r963 ruim 9.ooo kathorieke op maat gesneden set van waarden,
missionarissen de wererd inrrok- normen en gedragsreg.lr. o"^
matische, proefondervindelijke manier ;;"g_
ken om het geloofte verspreiden is ondenkbaar. van denkenln årrg"rr.r, i, h",
Tegenwoordig is de situa-
tie omgekeerd en proberen 3oo buitenrandse meest zichtbaar bij jongeren die
zendelingen in ñederland te deelnemen aan hedendaagsi"rrga*tn _
redden wat er nog te redden valt. Ien.
we lijken
er getuige van te zijn dat religie het aflegt
tegen het atheïsme.
Heel Europa is aan het ontkerkelijken, Nederland
in trei u¡zonder en de INDIVIDUALISXRING XN
Nederlandse jongeren lopen daarbij helemaal JEUGDCUITUUR
voorop inecter e. Vink,
tgg4)'rn200g zegr meer dan de herft (55 procent)
van de Nederrandse jon-
geren tussen twaalf en achttien jaar zich feugdcultuur wordt wer gekarakteriseerd ais een doe-het-zeifcurruur,
niet tot een kerk of rerigieuze (Jans-
gemeenschap re rekenen (prins, zoog). sen' rgg4)' ]ongeren zijn knutselaars, 'bricoleurs'in
srechts 26 procenr noemr zichzelf de woorden van Lévi-
rooms-karholiek, terwijl Nederlands_hervormde, gereformeerde
en :"lTtr þ962)'Ze zljngeen'ingenieurs'die van revoren plannen en blauw-
drukken maken' De bricoleurs zijn amateurs
anderszins christelijke jongeren tot kleine die uitvindingen doen door
mind.erheden zijn verschrom-
peld, samen goed voor ro procenr. Rerigie dingen re combineren die ze in het
is voorjongeren totaal geen issue: dagerijkse leven regenkomen, zonder
ruim 7o procenr van de Nederlandse jongeren vindt blauwdruk of vooropgezet plan.
religie volsriekt onbe-
langrijk. Een uizondering hierop wordt Uit herhaald onderzoek.naar j eugdculruren
(uitgevoerd in rgg g en
levormd door de islamitische jon- zie prins, zoo6) - waarbij jongeruriwerden r998;
geren, die in overgrote meerderheid
aangeven rerigie bijzonder berrrrgrt¡r. g;.i"-.;.;;;;;;;ä;""
te vinden.l uiterlijk en hun verondersrerd ridmaatsch"iurn
een jeugdculruur - woï_
Religie heeft grote moeite re overreven den rwee ontwikkeringen duidetijk.
in onze sner veranderende cul- D. is dat er een groeiend aanral
uitzien als ""rrt.
ruur' cultuur is in de kern niets anders dan een jongeren is die er weriswaar
reeks - vaak onbewuste _ lid van een jeugdcultuur, maar die
gedragspatronen die sociaal gedrag russen zelf zeggen tot geen enkeiejeugdculruur
mensen reguleren. Deze patro_ re behoren. Ze wensen niet inge-
nen hebben geleidelijk hun beslag gekregen deelrl te worden in groepen of
in voorschriften, tradities, categorieën. Zelfs een punk met
heeft de neiging om re zeggen aat
hanenkam
instiruties en wereldbeerden die van g.rr.r"-riu rii¡ hetemaar geen punk is. Hij
op generade worden overge- is immers
dragen door opvoeders ais ouders.n ão...rr.n, zichzelf, uniek en ongrijpbaar.
¿"äin..r." o;r;;;.";r* Hij weet drommels goed dat iedereen
ziet als punk hij houdt van punkmuziek, hem
gaat naar punkconcerten, vindt
73
, punks mooi om te zien, voelt zich aangetrokken rot de punks als groep, dóen ze nog wel religieus. Als we religiositeit niet afleiden uit kerklidmaat-
maar hij ís geen punk, hij is Piet.
schap maar uit individueel gedrag als kerþang en bidden, dan bezetren
De tweede ontwikkeling is dat er een eveneens groeiende groep jonge- Nederlandse jongeren de vijfde plaats te midden van zesrien landen (Campi-
ren bestaat diejuist zeggen dat ze bij meerderejeugdculruren tegelijkertijd che, r997). Met name bidden is eenwijdverbreid enbelangrijkgeïndividuali-
horen. Deze'stijlsurfers' nemen elementen over van bestaande jeugdcultu- seerdritueelvoorjongeren (fanssen, De Hart, o-Den Draak, r99o; Barz,ry%|.
ren en herschikken deze tot een unieke, persoonlijke stijt.Zo surfen er lJir de European Values Srudy (Campiche, rg gZ) blijkt dat 6 r procent van de
velen tussen'alternatief','metal','punK en'skate'. Zoals één van hen zegt: ,Ik Nederlandsejongeren bidt, een percenta$e dat alleen nog wordt overfroffen
reken mezelf tor meerdere groepen. Ik ben een mengelmoesje. Ik pas bij door de Ierse en ltaliaansejeugd. Frappant is ook datjongeren daarin nauwe-
hippies, hardrockers, skaters en war muziek betreft bij punk.' Hier worden lijks verschillen van de oudere generatie: 68 procent van de Nederlanders
niet be¡ekenisloze objecten gebricoleerd ror een betekenisvolle groepsstijl, ouder dan zestig jaar bidt. We moeten concluderen dat terwijl kerklidmaat-
zoals veiligheidsspelden en rirsen bij punks en Australiantrainingspakken schap en affiniteit met religieuze instellingen vooral onder jongeren sterk
bij gabbers opeens een (heel andere) betekenis kregen. Stijlsurfers combi- afnemen, religie nog steeds aanwezig is in de vorm van geindividualiseerde
nerenjuist reeds bestaande en cultureel betekenisvolle artefacten om zo te ritueien. Religie is tegenwoordig eerd.er actie dan reflectie. Het is meer doen
komen tot een unieke individuele hJesgrle. Ze combineren de typische punk- dan denken, en het overleeft in rituelen en ritueel gedrag, vooral het gebed.
legerkistjes met een wijde skatebroek en alternarieve dreadlocks,terwijl ze
luisteren naar metalmuziek. Dit zouden we 'úber-bricolage'kunnen noe-
men (Prins, Van Uden, |anssen, o-Van Halen, zoo6; prins, zooT). INDIVIDU,CIISERING EN SIDDEN
Op het gebied van jeugdculturen zijn dus rwee ontwikkelingen zicht-
baar. Een groeiend aantal jongeren ontkenr ror een bepaalde categorie te Om te begrijpen hoe Nederlandse jongeren bidden hebben we ze in een
behoren, hoewel ze aile kenmerken van een jeugdculruur vertonen. En een grootschalig onderzoek gevraagd in hun eigen woorden te beschrijven hóe
groeiende groepjongeren combineert op basis van wat er zoal voorhanden
ze bidden (|anssen, Prins, Baerveldt, o-Van der Lans, zooo). Aan de basis van
is aanjeugdculrurele stijlen een persoonlijke liJestyle.zezijn niets, of zezijn
het gebed ligt een drieledige strucfuur: er is een aanleiding, een handeling
van alles wat. en een richting. Daarnaast beoogt het bidden vaak een effect. We vonden
drie varianten van bidden: religieus, meditatief en psychologisch, mer eik
een eigen zwaartepunt. In religieus bidden staat de richting, en dan natuur-
INDIVIDUALISERING EN RELIGIE lijk vooral 'God', centraal. Meditatief bidden draait vooral om de handeling
zelf men mediteert of overdenkt. In psychologisch bidden sraar de aanlei-
Niet alleen de jeugdculruur, maar ook de religieuze beleving vanjongeren is ding centraai en wordt vaak verwezen naar concrete problemen, vooral het
tegenwoordig continu in reconstructie. Hier zien we dezelfde twee ontwik-
overlijden van naasten.
kelingen die we ook bij hedendaagse jeugdculturen zien. Aan de ene kanr In de praktijk blijkt bidden altijd een combinatie te zijn van deze drie
lopen institutionele kerken leeg en blijken veeljongeren het ook zonder varianten van bidden. Een puur religieus, meditatief of psychologisch
dominee of pastoor prima af te kunnen. Aan de andere kant krijgen reli- gebed komt niet voor, zodar we eigenlijk moeten spreken van drie aspecten
gieuze opvattingen in roenemende mate buiten de kerk gestalte in de vorm
van bidden. Deze drie aspecten zijn met elkaar vervlochten en correleren
van geindividualiseerde gebruiken (Dekkea De Hart, o- perers, r997; Dob-
met religieuze betrokkenheid.2 Bij roenemende religieuze betrokkenheid
belaere, r993; Dobbelaere o'voyé, r99 o) en komen nieuwe religieuze bewe-
stijgt het aantal woorden om het bidden te beschrijven en neemt ook het
gingen en gebruiken op (Becke¡ De Hart, o. Mens, i997; Hanegraaff, r996;
aantal strucfuurelementen toe. Religieuze deskundigheid en ervaring leve-
Stenger, r989).
ren dus een meer compleet en meer uitgebreid gebed op.
Voor Nederlandse jongeren is religie, zoals eerder gezegd, geen issue. Ze
Een onverwachte uitkomst is het grote belang van tijd, plaats en metho-
beschouwen zich niet als religieus en zijn geen iid van een kerk, maar roch
de. Iedere vadant van bidden heeft zijn eigen set van bijwoordelijke bepa-
7+
75
, lingen. Religieus bidden vindt vooral piaars op vasre momenten in de kerk
bevat een gebed 35 tot zo procent religieuze bidelementen.
en in stilte. Psychologisch bidden gebeurt's avonds, tiggend in bed, met de slechts een
klein deel van de jeugd - zlj die sterk rerigieus berrokken zijn
handen gevouwen en de ogen gesloten. Meditatief bidden kan overal en op en dan voorar
de kerkleden en kerkgangers - bidt nog enigermate
ieder moment en is als het ware een draagbaar gebed dat vooral in de natuur religieus: zij danken
Cod ofvragen om reële effecten.
plaatsvindt. Hoewel bidden vaak een combinatie is van de drie varianren,
Kortom: net zoals jongeren steeds meer ontkennen deer uit te
kunnen gebeden dus onderscheiden worden naar tijd, plaats en methode. maken
van een bepaalde jeugdcurruur, terwijr ze zich wer zo kreden,
ongeacht de mate van religieuze betrokkenheid vinden we een belang- treffen we hier
jongeren aan die zeggen niet-rerigieus te zijn,
rijke constante in het bidden van jongeren. In alle gebeden is ongeveer terwijl ze wel vasthouden aan
religieuze riruelen zoais bidden. De jongeren bidden over
veertig procent van de bidelementen psychoiogisch van aard. wanneerjon- her argemeen op
een volsrrekr geïndividualiseerde manier. Afhankelijk
geren geconfronteerd worden met negatieve gebeurtenissen, bidden ze of van de pláats en het
tijdstip van de dag kiezen ze een bidvarianr - een pragmatisme
ze de kracht mogen vinden om door te gaan. De behoefte om te bidden dat de reri-
komt gieuze flexibiliteit bij uitstek illustreert. Bij voorkeur
voort uit concrete ervaringen en gevoelens: problemen, en in het bijzonder bidden ze als ze alleen
zijn, in bed,'s avonds, met gesloten ogen. Na een hectische
onoplosbare problemen als de dood, zijn de aanleiding tot bidden. Deze dag in een druk_
ke samenleving is er in bed een moment van rust en sdlte
ervaringen komen overeen met de ewaringen die in het algemeen met reli- waarin jongeren
eindelijk de gelegenheid hebben de dag te overdenken. Bijna besmuikinoe-
gie verbonden worden, zoals dood, ziekte en lichamelijk lersel. Aangezien
men zij dar bidden, bij gebrek aan een ander woord..
het probieem als zodanig onoplosbaar is, slaat het effect op de persoon zelf
terLig: men beoogt middels bidden een psychische verandering bij zichzelf
te bewerkstelligen. Door zichzelf op deze manier aan te passen aan omge-
INDIVIDUAIISERING EN GODSBEELD
vingsinvloeden verkrijgt de persoon secundaire conrrole ()anssen et al.,
zooo).
Hoewel jongeren het riefst bidden ars ze 's avonds in bed
Bidden is dus in de kern een copingstrategie, aangeleerd gedrag dar men_ iiggen , zijn zeniet
alleen'uit de open anrwoorden van de Nederiandse¡ongeren blijkt dat zeer
sen in staat stelt om actief om te gaan met vervelende voorvallen en het
veien spontaan het woord 'God'gebruiken ais ze hun
zodoende mogelijk maakt om de negatieve effecten van bepaaide onvermij_ eigen bidden
beschrij-
ven. Als een richting van her gebed wordt genoemd,
delijke gebeurtenissen emotioneel te verwerken. Deze copingstrategie komt daarbij geen
enkel woord vaker voor (Janssen o. prins, zooo). Maar
wordt door Pargament et al. een serf-direcnng sqtre van probreem oprossen hoewel;ongeren
vaak bidden tot God, vinden ze het moeiiijk om
genoemd en gaat gepaard met een groteïe psychologische competentie, wat uit te leggen wie ¿r. co¿ ir.
Nederiandsejongeren beschrijven God in vage, onpersoonrijke
erop duidt dat her een effectieve strategie is (pargament et al., r988). ook en absÍacre
de termen en iedere jongere rijkt zijn eigen godsbeerd te'bricoreren,.
positieve correlaties fl.rssen de frequentie van bidden en de mate waarin Her enige
gemeenschappelijke in de beschrijvingen is dat God
mensen hun leven als zinvol beoordelen, wijzen erop dat mensen baat heb- vaak niet zozeer
beschreven wordt als een wezen, maar eerder ais een
ben bij bidden. acdviteit: procent 75
van de anrwoorden zegt 'God doet'. De meest genoemde
over deze psychologische basis van bidden heen liggen meditatieve bid- activiteiten van
God zijn hetuitoefenen van macht en het ondersreunen
elemenren die berekking hebben op de handeling van het bidden zelf. van mensen. I
Verder vonden we dat het beerd van God nauwelijks
oplopend van streng ror licht religieuzejongeren bevat een gebed z5 tot kan worden aange-
4o duid in ouderlijke rermen of gesÌacht. Hoewer naar God over I
procent meditatieve bidelementen. De meeste jongeren communiceren of het algemeen
wordr verwezen als'hij' ( gz procent van d.e anrwoorden),
spreken nier, maar overpeinzen en denken in stilte, in zichzelf gekeerd. wordt G oJslechts
in 6 procent van de teksten expriciet een man genoemd, en vader-
Meditatief bidden is gericht op cognitieve effecren, op het verrijken van de en moe-
derbeelden worden zerden gebruikt. Ars jongeren gedwongen
persoon, op het vergroren van het zelfbewustzijn. Boven op deze psycholo_ worden om
te kiezen, noemen ze God meestar een man (52 procent)
gische en meditatieve bidelemenren vinden we nog een klein aantal en een vader (zg
reli- procent). In het commentaar dat de respondenten geven,
gieuze bidelementen: afnemend van stïeng tot licht religieuze jongeren maken ze echter
nadrukkelijk gebruik van traditionele beelden en verhalen:
God is een man,
l6
77
