1. Het leven van jagers-verzamelaars
Alle jagers-verzamelaars leefden in kleine groepen als nomaden. Zij trekken rond en
komen aan hun voedsel door te jagen, vissen en vruchten verzamelen. Ze slapen in
bomen en op beschutte plekken. Jagers maakten werktuigen en ontwikkelde
technieken. Omdat ze geen schrift hadden, komt de enige informatie uit de tijd van
ongeschreven bronnen.
2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen is geleidelijk gegaan. De
aanwezigheid van water, zon en vruchtbare grond zorgen voor een goed
landbouwklimaat. Dit was in de vruchtbare halve maan. De oudste steden van de
wereld liggen, in de vorm van een halve maan, in het Midden-Oosten en Egypte. Het
einde van de ijstijd heeft tot gevolg dat in Noord-Afrika de Saharawoestijn ontstaat.
De mensen trekken weg uit de woestijn, naar de Nijl. Daar ontstaat een
landbouwsamenleving met een hoge beschaving.
3. Het ontstaan van stedelijke gemeenschappen
De sociaaleconomische en politieke veranderingen gingen gepaard met het ontstaan
van de eerste stedelijke gemeenschappen. Dankzij landbouw kunnen boeren zich
vestigen op vaste woonplaatsen. Wanneer de landbouw genoeg oplevert, gaan een
aantal bewoners zich specialiseren. Sommige dorpen ontwikkelen tot een stedelijke
landbouwsamenleving. De eerste stadstaten met een agrarisch-urbane samenleving
ontstaan in Mesopotamië. De oudste schriften zijn beeldschriften met de ontwikkeling
van landbouw. Bij het vertalen van Egyptische hiërogliefen was de Steen van Rosetta
belangrijk. Door voedseloverschotten hoeven niet alle mensen meer op het land te
werken, deze groep ontwikkelt beroepen. De samenleving wordt complexer, de
behoefte aan bestuur groter en de sociale verschillen ook.
4. De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over
burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.
In Griekenland ontstaan landbouwsamenlevingen die uitgroeien tot steden. De
cultuur komt hier tot bloei en er ontstaan verschillende politieke bestuursvormen. De
oude Grieken geloven in meerdere goden en hechten waarde aan verstandelijk
beredeneren. Daarom doen geleerden onderzoek. Diverse Griekse wetenschappers
hebben een belangrijke bijlage geleverd. Ook op het gebied van politiek ontwikkelden
de Grieken veel theorieën. Verschillende vormen van politiek bestuur ontstaan in de
poleis. Athene heeft achtereenvolgens een monarchie (macht bij koning), een
tirannie (macht bij alleenheerser) en een democratie (macht bij volk). Het ostracisme
was onderdeel van de Atheense democratie. Om te voorkomen dat één persoon
teveel macht kreeg, mochten de Atheners ieder jaar een leider wegstemmen die
volgens hen te machtig werd. Atheners schreven de namen op scherven van
aardewerk potten.
5. De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.
Wanneer de Romeinen Griekenland veroveren zijn ze onder indruk van de Griekse
cultuur. De Romeinen nemen veel over van de Grieken op het gebied van kunst en
wetenschap. Veel Grieken worden meegenomen naar Rome en Italië om daar te
1
, werken. Zo ontstaat een Grieks-Romeinse cultuur, die door de uitbreiding van het
Romeinse Rijk verspreid wordt in Europa.
6. De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse
cultuur zich in Europa verspreid.
Door de groei van het Romeinse Rijk worden volken in Europa beïnvloed door de
Grieks-Romeinse cultuur. Romanisering: de hoogontwikkelde Grieks-Romeinse
beschaving verspreidt zich over Europa. Door heel Europa zijn tegenwoordig nog
sporten te zien uit de tijd van de Grieken en Romeinen.
7. De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse
cultuur van Noordwest-Europa.
De Romeinen willen hun rijk uitbreiden en nog meer volken veroveren. Ze kwamen in
conflict met de Germanen (en hun cultuur). De meeste Romeinen kijken niet op
tegen de Germaanse cultuur, maar wel van hun dapperheid. Andersom kijken
Germanen wel op tegen de Romeinse cultuur. De Germaanse cultuur wordt sterk
beïnvloedt door de Grieks-Romeinse cultuur. In de late oudheid dringen Germaans-
sprekende groepen door in het Romeinse Rijk. Op termijn leidt dit tot uiteenvallen
van het westerse deel in een aantal Germaanse staten. De Bataafse opstand laat
zien dat de Germaanse stammen en Romeinen jarenlang als goede bondgenoten
samenleven, maar dat Germanen niet onvoorwaardelijk trouw zijn. Vanaf de 3 e eeuw
n.Chr komen de Germanen al plunderend het verzwakte Romeinse Rijk binnen en
beginnen daar eigen rijkjes te stichten.
8. De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste
monotheïstische godsdiensten.
Alle inwoners van het Romeinse Rijk moeten de Romeinse keizer vereren als een
god. De joden doen daar niet aan mee. Zij zijn het eerste volk die gelooft in het
bestaan van maar één god: Jahweh. In hun heilige boek (Tenach) stond dat zij het
uitverkoren volk waren en recht hadden op Israël. In Jeruzalem bouwen de joden de
eerste tempel. Uit het jodendom ontstaat, in de eerste eeuw na Christus, het
christendom. Het jodendom en christendom hebben overeenkomsten en verschillen,
deze verschillen hebben voor spanningen gezorgd. De islam ontstaat later. Het
christendom werd in de 4e eeuw n.C. staatsgodsdienst, mede door keizer Constantijn
de Grote die alle andere godsdiensten verbiedt.
Kenmerken Jodendom Christendom Islam
Ontstaan 15 eeuw v.Chr
e
1 eeuw n.Chr
e
7e eeuw n.Chr
God Jahweh God Allah
Profeet Mozes Jezus Mohammed
Heilig boek Tenach Bijbel Koran
Regels Thora en 10 10 geboden Vijf zuilen
geboden
9. De verspreiding van het christendom in geheel Europa
Keizer Theodosius maakt aan eind 4e eeuw christendom staatsgodsdienst in het
Romeinse Rijk. Hoewel het West-Romeinse Rijk iets later uiteenvalt, behoudt het
christendom kracht. Dit wordt voor vorsten en geestelijken gebruikt als middel om
2
Alle jagers-verzamelaars leefden in kleine groepen als nomaden. Zij trekken rond en
komen aan hun voedsel door te jagen, vissen en vruchten verzamelen. Ze slapen in
bomen en op beschutte plekken. Jagers maakten werktuigen en ontwikkelde
technieken. Omdat ze geen schrift hadden, komt de enige informatie uit de tijd van
ongeschreven bronnen.
2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen is geleidelijk gegaan. De
aanwezigheid van water, zon en vruchtbare grond zorgen voor een goed
landbouwklimaat. Dit was in de vruchtbare halve maan. De oudste steden van de
wereld liggen, in de vorm van een halve maan, in het Midden-Oosten en Egypte. Het
einde van de ijstijd heeft tot gevolg dat in Noord-Afrika de Saharawoestijn ontstaat.
De mensen trekken weg uit de woestijn, naar de Nijl. Daar ontstaat een
landbouwsamenleving met een hoge beschaving.
3. Het ontstaan van stedelijke gemeenschappen
De sociaaleconomische en politieke veranderingen gingen gepaard met het ontstaan
van de eerste stedelijke gemeenschappen. Dankzij landbouw kunnen boeren zich
vestigen op vaste woonplaatsen. Wanneer de landbouw genoeg oplevert, gaan een
aantal bewoners zich specialiseren. Sommige dorpen ontwikkelen tot een stedelijke
landbouwsamenleving. De eerste stadstaten met een agrarisch-urbane samenleving
ontstaan in Mesopotamië. De oudste schriften zijn beeldschriften met de ontwikkeling
van landbouw. Bij het vertalen van Egyptische hiërogliefen was de Steen van Rosetta
belangrijk. Door voedseloverschotten hoeven niet alle mensen meer op het land te
werken, deze groep ontwikkelt beroepen. De samenleving wordt complexer, de
behoefte aan bestuur groter en de sociale verschillen ook.
4. De ontwikkeling van wetenschappelijk denken en het denken over
burgerschap en politiek in de Griekse stadstaat.
In Griekenland ontstaan landbouwsamenlevingen die uitgroeien tot steden. De
cultuur komt hier tot bloei en er ontstaan verschillende politieke bestuursvormen. De
oude Grieken geloven in meerdere goden en hechten waarde aan verstandelijk
beredeneren. Daarom doen geleerden onderzoek. Diverse Griekse wetenschappers
hebben een belangrijke bijlage geleverd. Ook op het gebied van politiek ontwikkelden
de Grieken veel theorieën. Verschillende vormen van politiek bestuur ontstaan in de
poleis. Athene heeft achtereenvolgens een monarchie (macht bij koning), een
tirannie (macht bij alleenheerser) en een democratie (macht bij volk). Het ostracisme
was onderdeel van de Atheense democratie. Om te voorkomen dat één persoon
teveel macht kreeg, mochten de Atheners ieder jaar een leider wegstemmen die
volgens hen te machtig werd. Atheners schreven de namen op scherven van
aardewerk potten.
5. De klassieke vormentaal van de Grieks-Romeinse cultuur.
Wanneer de Romeinen Griekenland veroveren zijn ze onder indruk van de Griekse
cultuur. De Romeinen nemen veel over van de Grieken op het gebied van kunst en
wetenschap. Veel Grieken worden meegenomen naar Rome en Italië om daar te
1
, werken. Zo ontstaat een Grieks-Romeinse cultuur, die door de uitbreiding van het
Romeinse Rijk verspreid wordt in Europa.
6. De groei van het Romeinse imperium waardoor de Grieks-Romeinse
cultuur zich in Europa verspreid.
Door de groei van het Romeinse Rijk worden volken in Europa beïnvloed door de
Grieks-Romeinse cultuur. Romanisering: de hoogontwikkelde Grieks-Romeinse
beschaving verspreidt zich over Europa. Door heel Europa zijn tegenwoordig nog
sporten te zien uit de tijd van de Grieken en Romeinen.
7. De confrontatie tussen de Grieks-Romeinse cultuur en de Germaanse
cultuur van Noordwest-Europa.
De Romeinen willen hun rijk uitbreiden en nog meer volken veroveren. Ze kwamen in
conflict met de Germanen (en hun cultuur). De meeste Romeinen kijken niet op
tegen de Germaanse cultuur, maar wel van hun dapperheid. Andersom kijken
Germanen wel op tegen de Romeinse cultuur. De Germaanse cultuur wordt sterk
beïnvloedt door de Grieks-Romeinse cultuur. In de late oudheid dringen Germaans-
sprekende groepen door in het Romeinse Rijk. Op termijn leidt dit tot uiteenvallen
van het westerse deel in een aantal Germaanse staten. De Bataafse opstand laat
zien dat de Germaanse stammen en Romeinen jarenlang als goede bondgenoten
samenleven, maar dat Germanen niet onvoorwaardelijk trouw zijn. Vanaf de 3 e eeuw
n.Chr komen de Germanen al plunderend het verzwakte Romeinse Rijk binnen en
beginnen daar eigen rijkjes te stichten.
8. De ontwikkeling van het jodendom en het christendom als de eerste
monotheïstische godsdiensten.
Alle inwoners van het Romeinse Rijk moeten de Romeinse keizer vereren als een
god. De joden doen daar niet aan mee. Zij zijn het eerste volk die gelooft in het
bestaan van maar één god: Jahweh. In hun heilige boek (Tenach) stond dat zij het
uitverkoren volk waren en recht hadden op Israël. In Jeruzalem bouwen de joden de
eerste tempel. Uit het jodendom ontstaat, in de eerste eeuw na Christus, het
christendom. Het jodendom en christendom hebben overeenkomsten en verschillen,
deze verschillen hebben voor spanningen gezorgd. De islam ontstaat later. Het
christendom werd in de 4e eeuw n.C. staatsgodsdienst, mede door keizer Constantijn
de Grote die alle andere godsdiensten verbiedt.
Kenmerken Jodendom Christendom Islam
Ontstaan 15 eeuw v.Chr
e
1 eeuw n.Chr
e
7e eeuw n.Chr
God Jahweh God Allah
Profeet Mozes Jezus Mohammed
Heilig boek Tenach Bijbel Koran
Regels Thora en 10 10 geboden Vijf zuilen
geboden
9. De verspreiding van het christendom in geheel Europa
Keizer Theodosius maakt aan eind 4e eeuw christendom staatsgodsdienst in het
Romeinse Rijk. Hoewel het West-Romeinse Rijk iets later uiteenvalt, behoudt het
christendom kracht. Dit wordt voor vorsten en geestelijken gebruikt als middel om
2
