Notities: ‘een kennismaking met de oude wereld | Yaron Vreeken
Deel I Het oude Nabije Oosten
Hoofdstuk 1:
- In de oude en middensteentijd leefden de mensen van wat zij vonden, van de jacht en van het
verzamelen van plantaardig voedsel (nomadisch).
- Neolithische revolutie: overgang van jagen-verzamelen naar landbouw en domesticatie in de
nieuwe steentijd (neolithicum).
- Regenlandbouw: mogelijk in gebieden waar ten minste 250 mm regen per jaar valt (Iran,
Noord-Irak, Noord-Syrië, kust Middellandse Zee).
- Irrigatielandbouw: natuurlijke en kunstmatige landbouw (Egypte en Mesopotamië).
- Vanaf de bronstijd ontwikkelen zich ambtenarenapparaten en een priesterkaste.
- Zowel Mesopotamië als Egypte genoten een tempeleconomie: ontwikkeling van grotere
organisatie met veel grondbezit en uiteindelijk het schrift (spijkerschrift en hiërogliefen).
- Landbouwers zijn sedentair: zij veranderen niet van woonplaats, omdat zij land moesten
ontginnen en onderhouden.
- Veetelers waren nomadisch: zij trokken voortdurend rond om steeds nieuwe weidegronden
voor hun vee te vinden.
- Transhumance: veetelers die als seminomaden seizoensgebonden door beperkte gebieden
rondom nederzettingen trekken.
- Verschil tussen Egyptische en Mesopotamische geografische gesteldheid is de omgeving
(abrupte overgang cultuurland vs. vloeiende overgang vruchtbare en onvruchtbare grond).
Daardoor had Egypte voor lange tijd een geïsoleerde samenleving. Dit had politieke
consequenties tot gevolg (bestaan en ontstaan van rijken).
Hoofdstuk 2:
- De tijd tussen de steentijd en de bronstijd wordt ‘chalcolithicum’ of ‘kopertijd’ genoemd.
- De Egyptische geschiedenis wordt op twee manieren ingedeeld: in dynastieën en rijken.
Voornamelijk de rijken: oude rijk, middenrijk, nieuwe rijk en een late tijd waarin Egypte in
handen buitenlandse dynastieën (Alex de Grote, Macedonische dynastie, Ptolemeeën,
Romeinen, Arabieren) viel.
- Overgangen tussen de rijken worden als tussenperioden aangeduid waar vaak onrust heersten.
- De tijd voorafgaand aan het Oude Rijk wordt de vroeg-dynastieke periode genoemd
(vereniging onder één koning, opkomst hiërogliefenschrift).
- Onder de vroege dynastieën bleef Egypte onderverdeeld in twee gebieden: de Nijldelta en
boven-Egypte.
Oude Rijk:
- Belangrijkste werken zijn de piramiden, die in rondom de hoofdstad Memphis lagen.
- Cataract: stroomversnelling
- Duur van vijf eeuwen. Daarna ten val door regionale versnippering, ecologische druk en crisis
in de koninklijke dynastie: de toenemende macht van gouwvorsten (provinciehoofden) en het
dalen van de hoogte van overstromingen, wat voor hongersnood zorgden.
Mesopotamië:
- Sumeriërs: begin van rekenkunde (60-minuten, 360 graden), sterrenkunde, plantkunde,
geneeskunde en het spijkerschrift in gang gezet. Sumerische school was een belangrijke
cultuuroverdrager in het Nabije Oosten. Deze cultuur kwam niet tot stand door militaire
expansie, tempel stond centraal onder leiding van priester-vorst. Gevolg was een tweedeling:
wereldlijk leider (aanvoering leger) en hogepriester, waarbij paleis en tempel als belangrijkste
instituten eigen ambtenarenapparaten ontwikkelden. Beide bemoeien zich continu met elkaar:
positief en negatief.
- Akkadiërs: (stad Akkad) centrum van een ‘wereldrijk’ onder leiding van koning Sargon de
Grote. Akkadiërs waren Semieten (semitische taal werd later Arabisch en Hebreeuws).
, Notities: ‘een kennismaking met de oude wereld | Yaron Vreeken
Gebruiken spijkerschrift voor eigen taal (Oudakkadisch), claimen titel ‘koning der vier
windstreken’ en worden door lokale opstanden en vreemde invallers uit het oosten ten val
gebracht.
- Derde dynastie van Ur: het paleis stond hier als hoogste macht en overvleugelde de tempel.
Ondergang door infiltratie van vreemdelingen en plunderingen door indringers (Amorieten).
! Derde dynastie van Ur en het Oude Rijk zijn mogelijk door dezelfde klimatologische
veranderingen in hongersnoden en opstanden terecht gekomen, wat mogelijk heeft
geleid tot de ondergang van deze rijken.
Hoofdstuk 3:
Midden bronstijd:
- Middenrijk: eenheid van Egypte hersteld door gouwvorstendynastie (11e) die in Thebe
regeerde. Dit werd de nieuwe hoofdstad van Egypte. Onder leiding van krachtige koningen als
Sesostris III werden veroveringstochten ondernomen: Nubië bezet (zuiden), oase Fajjûm in
cultuur gebracht, tempels en piramiden gebouwd. Hiërogliefen werden standaardwerken en als
klassiek beschouwd. Ondergang door buitenlandse overheersers (Hyksos) en moeten
erkenning bieden aan opperheerschappij van Hyksosdynastie.
- Mesopotamië: opgesplitst in Oud-Assyrië en Babylonië (Amorieten leverde hier grote bijdrage
aan en werden vaak door nomadische leefwijze koning van stad, stamhoofd van stam).
Sumerisch en Akkadisch blijven de geschreven talen, maar Akkadisch nu in twee dialecten:
Assyrisch en Babylonisch.
- De stad Assur maakte eerst deel uit van rijken van Akkad en Ur en werd daarna zelfstandig met
een bloeitijd als gevolg. Belangrijk voor handelsverkeer kwam deze stad in machtsgreep van
Amoriet Samsi-Adad I, zoon van heerser van Ekallatum. Hij maakte Subat-Enlil als hoofdstad
en werd, ondanks Amoritische achtergrond en heerschappij over Assur, in de Assyrische
koningslijst opgenomen.
- Na val van dynastie van Ur viel zuidelijk Mesopotamië terug in stadstatenverhouding wat voor
de opkomst van Babylon zorgden.
- Babylon, van de Amoritische koning Hammurabi (bekend van wetboek), nam een belangrijke
rol in het rijk van deze koning. Het wetboek en het Oudbabylonisch dialect werden voorbeeld
voor latere geschriften. Oud-Babylonische Rijk heeft 200 jaar bestaan en brokkelde na
Hammurabi af door plundertochten totdat de Kassieten de macht overnemen bij de stad Hana.
De kassitische taal heeft geen band met bekende talen uit de tijd en dus niet te achterhalen.
Late bronstijd:
- Het concert der mogendheden: evenwicht tussen grote mogendheden Egypte, Mitanni,
Hethitische rijk, Assyrië en Babylonië (ook opkomst Minoïsche en Myceense beschaving).
Daarnaast ook nog hoogontwikkelde stadstaten als Ugarit, Byblos, Tyrus en Sidon.
- Macht van staten hing af van de nieuwe uitvinden: de strijdwagen. Deze bezitters vormden een
aristocratische elite.
- Nieuwe rijk: Thebaanse gouwvorsten herstellen eenheid en verjagen hyksosdynastie. Vanaf 18e
dynastie treedt de ‘farao’ in en vinden grote veroveringstochten plaats (bekendste was
Thutmosis III), ook in Nubië (belangrijk om het goud). Invloedssferen reiken Palestina en Syrië,
maar worden slecht onderhouden door nieuwe farao Achnaton. Achnaton probeert rijk
monotheïstisch te maken aan de zonnegod Aton met nieuwe hoofdstad Achet-aton. Na zijn
heerschappij opgevolgd door Tut-anch-amon die oude tradities en hoofdstad Memphis
herstelde. Later onder bewind van Ramses II grote werken (belangrijke overblijfselen)
gebouwd.
- De cultuur van het Oud-Babylonische rijk blijft bestaan en Kassieten passen zich hierop aan.
Assyrië was aanvankelijk zwak en werd onderworpen aan Mitanni. Na aanvallen groeide hier
een Midden-Assyrisch rijk uit dat zich in evenwicht hield met Babylonië.
, Notities: ‘een kennismaking met de oude wereld | Yaron Vreeken
- Het Hethitische rijk, gevestigd in Centraal-Anatolië spraken Indo-Europees. Groot geworden
door koning Mursilis I, maar door troonstrijd afgezwakt; hersteld door koning Suppiluliumas en
maakte van verschillende stadstaten vazalstaten (satellietstaten) en integreerde zich in de
Mesopotamische cultuur.
- Op Kreta ontwikkelt zich de Minoïsche beschaving en in Griekeland de Helladische of
Myceense beschaving. De belangrijkste stad op Kreta (bekend van fresco’s) was Knossos, wat
geen muren bevatte en het paleis als centrum beschouwde. Hier werd het schrifttype lineair A
(niet vertaald) ontwikkeld. De bloei werd mogelijk gemaakt door handel en rooftochten.
- Mensen die een Indo-Europese taal spraken (Grieks bijv.) vestigen zich in stedelijke centra,
waaronder Mycene. Deze centra worden militaristischer, paleisforten worden gebouwd en
langzaam bereid het zich uit. Door Hethieten ‘Ahhijawa’ rijk genoemd. Schrifttype lineair B
wordt ontwikkeld er verspreid zich.
- Door archief in Achet-aton (El-Amarna) en Hethitische verdragen is er veel bekend over
internationale verhoudingen: Egypte in botsing met Mitanni, maar vrede met opkomst
Hethitische rijk, maar Mitanni machteloos door Suppiluliumas. Slag bij Kades leidt tot een
status quo en verdrag tussen Ramses II en Hattusilis III. Vrede bleef gehandhaafd tot de val van
het Hethitische rijk.
Hoofdstuk 4:
- Het begin van de ijzertijd wordt gekenmerkt door de val van het concert der grote
mogendheden met zijn satellietstaten: een politieke en sociale omwenteling. Het Hethitische
imperium verdween, Egypte verloor machtspositie, Kretenzische en Myceense beschavingen
vielen, Ugarit en Emar werden verwoest en Assyrië en Babylonië raakten verzwakt.
! Mogelijke oorzaak: rondtrekkende volkeren als Arameeërs en Chaldeeën (deze vestigen
zich later in Syrië, Zuid-Mesopotamië en de Perzische Golf.
! Ook het optreden van de, door Egyptische teksten over Ramses II, zogenoemde
Zeevolken waren een grote dreiging (o.a. Filistijnen). De bronnen over deze volkeren zijn
propagandistisch en overdreven.
! Klimaatverandering heeft vermoedelijk beide volkeren doen verplaatsen naar gebieden
waar het vruchtbaarder is en leefbaarder. Het gebruik van ijzer in plaats van brons is de
tweede oorzaak (bronze age collapse)
- Egypte viel in een derde tussenperiode en verloor zijn veroverde gebieden, net als de interne
eenheid. Libiërs hadden sinds de regeringen van Merne-Ptah in de delta en de oase gevestigd.
Onder de Libische dynastie probeerde koning Sesong (Sisak) de tempel van Jeruzalem te
plunderen, deed dit ook, maar kon geen blijvend gezag vestigen. Gevolg was het intreden van
de late tijd waarin Egypte ingelijfd zou worden door Nubische rijk van Napata, toen het
Assyrische rijk en toen het Perzische rijk.
- Kleine stadstaten van de val profiteren: neo-Hethitische vorstendommen en steden onder de
Aramese dynastie kwamen op. Ten westen van het Libanongebergte kwam het gebied
Phoenicië (Fenicië) op. Zij noemen zichzelf ‘Kanaänieten’. Door technologische vernieuwingen
(schepen, zeiltechnnieken en domesticatie kameel) en veranderde politieke situatie worden zij
sterke handelscentra en stichten tot aan Zuid-Spanje koloniën (in de vorm van nederzettingen).
Carthago is er één van.
! Belangrijkste bijdrage: overdracht van alfabet aan de Grieken (22 tekens gebaseerd op
medeklinkers in plaats van lettergrepen), maar op papyrus en leer, dus weinig van
bewaard – in tegenstelling tot het spijkerschrift.
- Israëlieten zijn bekend, vanwege rijk gevarieerde literatuur bestaande uit: poëzie,
geschiedverhalen, wetten en wijsheidsliteratuur (overschreven tot aan de boeken van Oude
Testament, waarin de boodschap ‘Israëlisch volk mag alleen god JHWH vereren’ centraal staat).
Deel I Het oude Nabije Oosten
Hoofdstuk 1:
- In de oude en middensteentijd leefden de mensen van wat zij vonden, van de jacht en van het
verzamelen van plantaardig voedsel (nomadisch).
- Neolithische revolutie: overgang van jagen-verzamelen naar landbouw en domesticatie in de
nieuwe steentijd (neolithicum).
- Regenlandbouw: mogelijk in gebieden waar ten minste 250 mm regen per jaar valt (Iran,
Noord-Irak, Noord-Syrië, kust Middellandse Zee).
- Irrigatielandbouw: natuurlijke en kunstmatige landbouw (Egypte en Mesopotamië).
- Vanaf de bronstijd ontwikkelen zich ambtenarenapparaten en een priesterkaste.
- Zowel Mesopotamië als Egypte genoten een tempeleconomie: ontwikkeling van grotere
organisatie met veel grondbezit en uiteindelijk het schrift (spijkerschrift en hiërogliefen).
- Landbouwers zijn sedentair: zij veranderen niet van woonplaats, omdat zij land moesten
ontginnen en onderhouden.
- Veetelers waren nomadisch: zij trokken voortdurend rond om steeds nieuwe weidegronden
voor hun vee te vinden.
- Transhumance: veetelers die als seminomaden seizoensgebonden door beperkte gebieden
rondom nederzettingen trekken.
- Verschil tussen Egyptische en Mesopotamische geografische gesteldheid is de omgeving
(abrupte overgang cultuurland vs. vloeiende overgang vruchtbare en onvruchtbare grond).
Daardoor had Egypte voor lange tijd een geïsoleerde samenleving. Dit had politieke
consequenties tot gevolg (bestaan en ontstaan van rijken).
Hoofdstuk 2:
- De tijd tussen de steentijd en de bronstijd wordt ‘chalcolithicum’ of ‘kopertijd’ genoemd.
- De Egyptische geschiedenis wordt op twee manieren ingedeeld: in dynastieën en rijken.
Voornamelijk de rijken: oude rijk, middenrijk, nieuwe rijk en een late tijd waarin Egypte in
handen buitenlandse dynastieën (Alex de Grote, Macedonische dynastie, Ptolemeeën,
Romeinen, Arabieren) viel.
- Overgangen tussen de rijken worden als tussenperioden aangeduid waar vaak onrust heersten.
- De tijd voorafgaand aan het Oude Rijk wordt de vroeg-dynastieke periode genoemd
(vereniging onder één koning, opkomst hiërogliefenschrift).
- Onder de vroege dynastieën bleef Egypte onderverdeeld in twee gebieden: de Nijldelta en
boven-Egypte.
Oude Rijk:
- Belangrijkste werken zijn de piramiden, die in rondom de hoofdstad Memphis lagen.
- Cataract: stroomversnelling
- Duur van vijf eeuwen. Daarna ten val door regionale versnippering, ecologische druk en crisis
in de koninklijke dynastie: de toenemende macht van gouwvorsten (provinciehoofden) en het
dalen van de hoogte van overstromingen, wat voor hongersnood zorgden.
Mesopotamië:
- Sumeriërs: begin van rekenkunde (60-minuten, 360 graden), sterrenkunde, plantkunde,
geneeskunde en het spijkerschrift in gang gezet. Sumerische school was een belangrijke
cultuuroverdrager in het Nabije Oosten. Deze cultuur kwam niet tot stand door militaire
expansie, tempel stond centraal onder leiding van priester-vorst. Gevolg was een tweedeling:
wereldlijk leider (aanvoering leger) en hogepriester, waarbij paleis en tempel als belangrijkste
instituten eigen ambtenarenapparaten ontwikkelden. Beide bemoeien zich continu met elkaar:
positief en negatief.
- Akkadiërs: (stad Akkad) centrum van een ‘wereldrijk’ onder leiding van koning Sargon de
Grote. Akkadiërs waren Semieten (semitische taal werd later Arabisch en Hebreeuws).
, Notities: ‘een kennismaking met de oude wereld | Yaron Vreeken
Gebruiken spijkerschrift voor eigen taal (Oudakkadisch), claimen titel ‘koning der vier
windstreken’ en worden door lokale opstanden en vreemde invallers uit het oosten ten val
gebracht.
- Derde dynastie van Ur: het paleis stond hier als hoogste macht en overvleugelde de tempel.
Ondergang door infiltratie van vreemdelingen en plunderingen door indringers (Amorieten).
! Derde dynastie van Ur en het Oude Rijk zijn mogelijk door dezelfde klimatologische
veranderingen in hongersnoden en opstanden terecht gekomen, wat mogelijk heeft
geleid tot de ondergang van deze rijken.
Hoofdstuk 3:
Midden bronstijd:
- Middenrijk: eenheid van Egypte hersteld door gouwvorstendynastie (11e) die in Thebe
regeerde. Dit werd de nieuwe hoofdstad van Egypte. Onder leiding van krachtige koningen als
Sesostris III werden veroveringstochten ondernomen: Nubië bezet (zuiden), oase Fajjûm in
cultuur gebracht, tempels en piramiden gebouwd. Hiërogliefen werden standaardwerken en als
klassiek beschouwd. Ondergang door buitenlandse overheersers (Hyksos) en moeten
erkenning bieden aan opperheerschappij van Hyksosdynastie.
- Mesopotamië: opgesplitst in Oud-Assyrië en Babylonië (Amorieten leverde hier grote bijdrage
aan en werden vaak door nomadische leefwijze koning van stad, stamhoofd van stam).
Sumerisch en Akkadisch blijven de geschreven talen, maar Akkadisch nu in twee dialecten:
Assyrisch en Babylonisch.
- De stad Assur maakte eerst deel uit van rijken van Akkad en Ur en werd daarna zelfstandig met
een bloeitijd als gevolg. Belangrijk voor handelsverkeer kwam deze stad in machtsgreep van
Amoriet Samsi-Adad I, zoon van heerser van Ekallatum. Hij maakte Subat-Enlil als hoofdstad
en werd, ondanks Amoritische achtergrond en heerschappij over Assur, in de Assyrische
koningslijst opgenomen.
- Na val van dynastie van Ur viel zuidelijk Mesopotamië terug in stadstatenverhouding wat voor
de opkomst van Babylon zorgden.
- Babylon, van de Amoritische koning Hammurabi (bekend van wetboek), nam een belangrijke
rol in het rijk van deze koning. Het wetboek en het Oudbabylonisch dialect werden voorbeeld
voor latere geschriften. Oud-Babylonische Rijk heeft 200 jaar bestaan en brokkelde na
Hammurabi af door plundertochten totdat de Kassieten de macht overnemen bij de stad Hana.
De kassitische taal heeft geen band met bekende talen uit de tijd en dus niet te achterhalen.
Late bronstijd:
- Het concert der mogendheden: evenwicht tussen grote mogendheden Egypte, Mitanni,
Hethitische rijk, Assyrië en Babylonië (ook opkomst Minoïsche en Myceense beschaving).
Daarnaast ook nog hoogontwikkelde stadstaten als Ugarit, Byblos, Tyrus en Sidon.
- Macht van staten hing af van de nieuwe uitvinden: de strijdwagen. Deze bezitters vormden een
aristocratische elite.
- Nieuwe rijk: Thebaanse gouwvorsten herstellen eenheid en verjagen hyksosdynastie. Vanaf 18e
dynastie treedt de ‘farao’ in en vinden grote veroveringstochten plaats (bekendste was
Thutmosis III), ook in Nubië (belangrijk om het goud). Invloedssferen reiken Palestina en Syrië,
maar worden slecht onderhouden door nieuwe farao Achnaton. Achnaton probeert rijk
monotheïstisch te maken aan de zonnegod Aton met nieuwe hoofdstad Achet-aton. Na zijn
heerschappij opgevolgd door Tut-anch-amon die oude tradities en hoofdstad Memphis
herstelde. Later onder bewind van Ramses II grote werken (belangrijke overblijfselen)
gebouwd.
- De cultuur van het Oud-Babylonische rijk blijft bestaan en Kassieten passen zich hierop aan.
Assyrië was aanvankelijk zwak en werd onderworpen aan Mitanni. Na aanvallen groeide hier
een Midden-Assyrisch rijk uit dat zich in evenwicht hield met Babylonië.
, Notities: ‘een kennismaking met de oude wereld | Yaron Vreeken
- Het Hethitische rijk, gevestigd in Centraal-Anatolië spraken Indo-Europees. Groot geworden
door koning Mursilis I, maar door troonstrijd afgezwakt; hersteld door koning Suppiluliumas en
maakte van verschillende stadstaten vazalstaten (satellietstaten) en integreerde zich in de
Mesopotamische cultuur.
- Op Kreta ontwikkelt zich de Minoïsche beschaving en in Griekeland de Helladische of
Myceense beschaving. De belangrijkste stad op Kreta (bekend van fresco’s) was Knossos, wat
geen muren bevatte en het paleis als centrum beschouwde. Hier werd het schrifttype lineair A
(niet vertaald) ontwikkeld. De bloei werd mogelijk gemaakt door handel en rooftochten.
- Mensen die een Indo-Europese taal spraken (Grieks bijv.) vestigen zich in stedelijke centra,
waaronder Mycene. Deze centra worden militaristischer, paleisforten worden gebouwd en
langzaam bereid het zich uit. Door Hethieten ‘Ahhijawa’ rijk genoemd. Schrifttype lineair B
wordt ontwikkeld er verspreid zich.
- Door archief in Achet-aton (El-Amarna) en Hethitische verdragen is er veel bekend over
internationale verhoudingen: Egypte in botsing met Mitanni, maar vrede met opkomst
Hethitische rijk, maar Mitanni machteloos door Suppiluliumas. Slag bij Kades leidt tot een
status quo en verdrag tussen Ramses II en Hattusilis III. Vrede bleef gehandhaafd tot de val van
het Hethitische rijk.
Hoofdstuk 4:
- Het begin van de ijzertijd wordt gekenmerkt door de val van het concert der grote
mogendheden met zijn satellietstaten: een politieke en sociale omwenteling. Het Hethitische
imperium verdween, Egypte verloor machtspositie, Kretenzische en Myceense beschavingen
vielen, Ugarit en Emar werden verwoest en Assyrië en Babylonië raakten verzwakt.
! Mogelijke oorzaak: rondtrekkende volkeren als Arameeërs en Chaldeeën (deze vestigen
zich later in Syrië, Zuid-Mesopotamië en de Perzische Golf.
! Ook het optreden van de, door Egyptische teksten over Ramses II, zogenoemde
Zeevolken waren een grote dreiging (o.a. Filistijnen). De bronnen over deze volkeren zijn
propagandistisch en overdreven.
! Klimaatverandering heeft vermoedelijk beide volkeren doen verplaatsen naar gebieden
waar het vruchtbaarder is en leefbaarder. Het gebruik van ijzer in plaats van brons is de
tweede oorzaak (bronze age collapse)
- Egypte viel in een derde tussenperiode en verloor zijn veroverde gebieden, net als de interne
eenheid. Libiërs hadden sinds de regeringen van Merne-Ptah in de delta en de oase gevestigd.
Onder de Libische dynastie probeerde koning Sesong (Sisak) de tempel van Jeruzalem te
plunderen, deed dit ook, maar kon geen blijvend gezag vestigen. Gevolg was het intreden van
de late tijd waarin Egypte ingelijfd zou worden door Nubische rijk van Napata, toen het
Assyrische rijk en toen het Perzische rijk.
- Kleine stadstaten van de val profiteren: neo-Hethitische vorstendommen en steden onder de
Aramese dynastie kwamen op. Ten westen van het Libanongebergte kwam het gebied
Phoenicië (Fenicië) op. Zij noemen zichzelf ‘Kanaänieten’. Door technologische vernieuwingen
(schepen, zeiltechnnieken en domesticatie kameel) en veranderde politieke situatie worden zij
sterke handelscentra en stichten tot aan Zuid-Spanje koloniën (in de vorm van nederzettingen).
Carthago is er één van.
! Belangrijkste bijdrage: overdracht van alfabet aan de Grieken (22 tekens gebaseerd op
medeklinkers in plaats van lettergrepen), maar op papyrus en leer, dus weinig van
bewaard – in tegenstelling tot het spijkerschrift.
- Israëlieten zijn bekend, vanwege rijk gevarieerde literatuur bestaande uit: poëzie,
geschiedverhalen, wetten en wijsheidsliteratuur (overschreven tot aan de boeken van Oude
Testament, waarin de boodschap ‘Israëlisch volk mag alleen god JHWH vereren’ centraal staat).
