1 Stappenplannen strafrecht 2
Voorwaarden voor strafbaarheid (een strafbaar feit moet voldoen aan)
• Een persoonlijke gedraging
• De gedraging moet een wettelijke delictsomschrijving vervullen (legaliteitsbeginsel)
(delictsomschrijving)
• De gedraging moet wederrechtelijk zijn: de wettelijke delictsomschrijving impliceert de
schending van een onderliggende rechtsnorm (wederrechtelijk = rechtvaardigingsgrond)
• De gedraging moet aan de schuld te wijten zijn (schuld = schulduitsluitingsgrond)
Als er geen sprake is van wederrechtelijkheid en te wijten aan schuld dan hoeft de gedraging die aan
een delictsomschrijving voldoet alsnog niet strafbaar.
Deze soorten opzet zien we ook terug in art 350 Sv in de materiele vragen.
De materiële vragen van art. 350 Sr (strafprocessuele beslismodel)
• (1) ten laste gelegde feit bewezen?
• (2) bewezenverklaarde feit strafbaar?
• (3) is dader strafbaar?
• (4) sanctie?
(1) ten laste gelegde feit bewezen? (bewezenverklaring)
• Klopt de beschuldiging feitelijk? Heeft verdachte gedaan wat hem wordt verweten?
• Zo ja: bewezenverklaring van het ten laste gelegde feit en door naar (2)
• Zo nee: vrijspraak, art 352 lid 1 Sv
• Rechter vindt niet wettig en overtuigend bewezen dat verdachte heeft gedaan wat hem
wordt verweten
2) bewezenverklaarde feit strafbaar? (kwalificatievraag) (voorwaarden 1 en 2)
• Is wat verdachte heeft gedaan een strafbaar feit?
• Zo ja: door naar (3)
• Zo nee: ontslag van alle rechtsvervolging wegens niet strafbaarheid van het feit, art 352 lid 2 Sv.
• De bewezen beschuldiging past niet op een (geldende) delictsomschrijving
• (vrijwillige terugtred, zie week 3)
(3) is dader strafbaar? (voorwaarden 3 en 4)
• Is de verdachte zelf strafbaar? Niet als: geslaagd beroep op strafuitsluitingsgrond.
• Zo ja: door naar (4)
• Zo nee: ontslag van alle rechtsvervolging wegens niet strafbaarheid van de dader, art 352 lid 2
Sv
(4) sanctie?
• Welke straf en/of maatregel legt de rechter op?
• Voor nu vooral van belang: welke maximale gevangenisstraf is mogelijk?
N.B. bij sommige delicten afwijkingen van dit systeem, ihb bij culpose gevolgsdelicten: beroep op
strafuitsluitingsgrond → bewijsverweer
Strafuitsluitingsgronden
De ongeschreven
strafuitsluitingsgronden
ontbreken van materiele
wederrechtelijkheid en AVAS
staan niet in de wet.
We kunnen onderscheid maken
tussen de twee soorten strafuitsluitingsgronden
- Bijzondere strafuitsluitingsgronden : opgenomen in hetzelfde wetsartikel dat een
bepaalde gedraging strafbaar stelt en geven uitsluitend een strafuitsluitingsgrond voor het
aldaar strafbaar gestelde feit. (komt bijna nooit op tentamen)
- Algemene strafuitsluitingsgronden : je vindt deze algemene strafuitsluitingsgronden in
art 39/43 Sr. Hierin heb je ook 2 soorten
o Rechtvaardigingsgronden: nemen de wederrechtelijkheid van de weg.
Beroep op rechtvaardigingsgrond > Dit heeft tot gevolg dat de gedraging achteraf bezien niet strafbaar is. Dit dient in de meeste gevallen te leiden
tot ontslag van rechtsvervolging (OVAR). Wanneer het echter gaat om een strafbaar feit waarbij wederrechtelijk een bestanddeel vormt van de
delictsomschrijving, zal een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond ertoe leiden dat het dit bestanddeel niet bewezen kan worden, zodat
vrijspraak moet volgen. > Dit is bijv. het geval bij: Vernieling (art. 350 Sr.) of Diefstal (310 Sr.) Bij sommige delicten is het zo dat wederrechtelijk niet
expliciet als bestanddeel in de delictsomschrijving is opgenomen, maar zit de wederrechtelijkheid hierin toch ‘ingebakken’. Ook dan dient vrijspraak
te volgen. Het idee hierachter is weer dat uit de jurisprudentie voortvloeit dat het begrip ‘mishandelen’ mede omvat een ‘ingeblikte
wederrechtelijkheid’, terwijl die ingeblikte wederrechtelijkheid wordt opgeheven door het bestaan van een rechtvaardigingsgrond, namelijk
noodweer.5 De redenering gaat dan als volgt verder: door het ontbreken van de ingeblikte wederrechtelijkheid kan niet meer worden gesproken van
‘mishandeling’, zodat vrijspraak moet volgen van de woorden ‘heeft mishandeld’. Dit is bijv. het geval bij: Eenvoudige mishandeling (art. 300 Sr. en
301 SR) Dit geldt niet voor feiten als zware mishandeling (art. 302 Sr.) of poging tot doodslag (art. 45 jo 287 sr.) > hierbij is het wel OVAR
o Schulduitsluitingsgronden: nemen de verwijtbaarheid weg van de dader.
1
,2 Stappenplannen strafrecht 2
Week 1 opzet
Opzet in het algemeen
Het wetboek van strafrecht kent geen definitie van opzet, maar bij opzet komt het aan om de wil om te
doen ofte laten die daden, welke bij wet verboden of geboden zijn. kortgezegd is opzet willens en
wetens, met volle bewustzijn handelen. Divers benamingen opzet in de delictsomschrijving: Oogmerk
(geen voorwaardelijke opzet in gevallen opzet is verwoord door middel van oogmerk, dan is ondergrens
zekerheidsbewustzijn), Opzettelijk, Wetende dat, Ingeblikte/ingebakken/stilzwijgende opzet (hierbij
zit opzet in de delictsomschrijving maar niet letterlijk zoals bij mishandeling) zoals art 242 Sr (dwingen),
art 300 Sr (mishandelen), 310 Sr (wegnemen), binnendringen (art. 138), valselijk opmaken (art. 225)
deelnemen aan criminele organisatie (art. 140), openlijk geweld plegen (art. 141).
Voor het bewijzen van de bestanddelen opzettelijk, wetende dat en ingeblikte opzet is het voorwaardelijk
opzet voldoende. Voor het bewijzen van oogmerk is voorwaardelijk opzet niet voldoende en moet zuiver
opzet bewezen worden, dus het willens en wetens handelen. Dit kan blijken uit de gedraging, verklaring
of omstandigheden. Opzet moet aanwezig zijn op moment dat wordt gehandeld.
Voorbeelden van opzetdelicten
Art. 287 Sr. Hij die opzettelijk een ander van het leven berooft, …
Art. 416 lid 1 Sr. Als schuldig aan opzetheling wordt gestraft …:
a. hij die een goed verwerft, …, terwijl hij ten tijde van verwerving ... van het goed … wist dat het door misdrijf
verkregen goed betrof …
Art. 326 Sr. Hij die, met het oogmerk om zich of een ander wederrechtelijk te bevoordelen, hetzij door het
aannemen van een valse naam …, iemand beweegt tot de afgifte van enig goed, …
art. 300. 1. Mishandeling wordt gestraft met … = opzettelijk pijn of letsel toebrengen (zonder
rechtvaardigingsgrond) (stilzwijgend opzet)
art 310 sr: diefstal: het wegnemen en oogmerk (beide opzet vormen, wegnemen is ingeblikt opzet)
Art. 312 lid 1 Sr. Met gevangenisstraf van … wordt gestraft diefstal, voorafgegaan, vergezeld of gevolgd van geweld
of bedreiging met geweld tegen personen, gepleegd met het oogmerk om die diefstal voor te bereiden of
gemakkelijk te maken, of … (bedreiging met) geweld impliceert opzet
Opzet heeft een drietal vragen (kernvragen)
• Wat is opzet
• Schuldverband: waar moet het opzet op gericht zijn
• Hoe is opzet te bewijzen (procesvraag)
Wat is opzet (subjectief bestanddeel)
Opzet = willen en weten van iets (gevolg, andere omstandigheid)
➢ Dus niet > had kunnen weten, had moeten weten, had behoren te weten (= eventueel
culpa)!
Culpa/schuld (schuld als bestanddeel)niet willen, wel weten (bewuste schuld) of niet willen en
niet weten maar wel behoren te weten (onbewuste schuld)
Opzet is willen en weten in verschillende gradaties
Soorten opzet:
• Opzet als bedoeling (zuiver opzet) dus willens en wetens : in dit geval is het gevolg precies
hetgeen wat de dader voor ogen had. Het willen domineert, niet vereist dat dader weet dat het
gevolg zal intreden.
• Opzet als zekerheid of noodzakelijkheidsbewustzijn : dit geval domineert weten en
impliceert willen. Het was niet de bedoeling, maar de dader wist dat het noodzakelijkwijs ging
gebeuren. Verdachte weet dat gevolg kan intreden maar is niet gericht op het gevolg. (Klaas en
zijn bommen in het vliegtuig ter verbetering milieu)
• Waarschijnlijkheidsbewustzijn: de dader beseft dat het gevolg hoogstwaarschijnlijk zal
intreden en laat zich hierdoor niet afschrikken. Combinatie van willen en weten. (klaas en zijn
spijkers op de weg omdat mensen te hard rijden)
• Voorwaardelijk opzet : het enkele geval dat de dader zich bewust was van de mogelijkheid is
onvoldoende, dus de dader moet zich niet alleen bewust zijn geweest van de gevolgen maar
deze ook op de koop toe hebben genomen. (mogelijkheidsbewustzijn + aanvaarden)
N.B. Voorwaardelijk opzet ligt dichtbij culpa bij culpa kennen we bewuste schuld: dan is de dader zich
bewust dat door zijn gedraging een bepaald gevolg kan intreden, maar hij aanvaardt deze niet. (wel
weten, niet willen) Bij onbewuste schuld is de dader zich niet eens van zijn schuld bewust.
2
,3 Stappenplannen strafrecht 2
Waar is het opzet op gericht (het schuldverband)
Hoofdregel: De bestanddelen die voor opzet worden genoemd hoeft het opzet niet op gericht te zijn,
dit zijn de geobjectiveerde bestanddelen en alles wat wordt genoemd na wordt gestraft met en alles wat
in een lid of sub staat. Het opzet moet zijn gericht op het bestanddeel dat na het opzet wordt genoemd,
dus op de in de delictsomschrijving voorkomende objectieve bestanddelen. De verdachte dient dan
opzet te hebben op al die aspecten. Uitzonderingen op de hoofdregel zijn door het strafverzwarende
omstandigheden (door gevolg gekwalificeerde delicten), gemeengevaarlijke delicten en geobjectiveerde
bestanddelen.
Uitzondering op hoofdregel: geobjectiveerde bestanddelen: bestanddelen waarop subjectieve
bestanddeel (opzet, culpa) niet gericht hoeft te zijn
- Delicten met strafverzwarende omstandigheden (door het gevolg gekwalificeerde delicten), (dus
het loopt veel erger uit) bijv:
Art. 282 Sr 1. Hij die opzettelijk iemand wederrechtelijk van de vrijheid berooft of beroofd houdt,
wordt gestraft met … ten hoogste acht jaren 2. Indien het feit zwaar lichamelijk letsel ten gevolge heeft,
wordt de schuldige gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste negen jaren
Art. 300 Sr. 1. Mishandeling wordt gestraft met gs van ten hoogste drie jr of …
Indien het feit (mishandeling) zwaar lichamelijk letsel ten gevolge heeft wordt gestraft met
Indien het feit [= mishandeling] de dood ten gevolge heeft, wordt hij gestraft met gevangenisstraf van
ten hoogste zes jr of …
Art. 312 lid 1 Sr. Met gevangenisstraf van ten hoogste negen jaren of … wordt gestraft diefstal,
voorafgegaan, vergezeld of gevolgd van geweld of bedreiging met geweld tegen personen, gepleegd met
het oogmerk om die diefstal voor te bereiden of gemakkelijk te maken, of om …
Lid 2. Gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaren of …:
4°. indien het feit zwaar lichamelijk letsel ten gevolge heeft
Art. 255 Sr. Hij die opzettelijk iemand tot wiens onderhoud, verpleging of verzorging hij krachtens wet of
overeenkomst verplicht is, in een hulpeloze toestand brengt of laat, wordt gestraft met gevangenisstraf
van ten hoogste twee jaren of geldboete …
Art. 257 Sr
1. Indien een der in de artt. 255 en 256 omschreven feiten zwaar lichamelijk letsel ten gevolge heeft,
wordt de schuldige gestraft met gs van ten 7 jaren en 6 maanden of …
2. Indien een van deze feiten de dood ten gevolge heeft, wordt hij gestraft met gevangenisstraf van ten
hoogste 9 jaren of geldboete van ...
schuldverband: opzet op in hulpeloze toestand brengen; zwaar letsel/dood is geobjectiveerd
- Gemeengevaarlijke delicten, bijv.:
Art. 157 Sr. Hij die opzettelijk brand sticht, … wordt gestraft:
1° met gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaren of geldboete van de vijfde categorie, indien daarvan
gemeen gevaar voor goederen te duchten is;
2°. met gevangenisstraf van ten hoogste vijftien jaren of geldboete van …, indien daarvan levensgevaar
of gevaar voor zwaar lichamelijk letsel voor een ander te duchten is;
Opzet op stichten van brand; gevolgen (gevaren) zijn geobjectiveerd
- minder goed zichtbare geobjectiveerde bestanddelen
Art. 184. 1 Sr. Hij die opzettelijk niet voldoet aan een bevel of een vordering, krachtens wettelijk voorschrift gedaan … door een
ambtenaar belast met of bevoegd verklaard tot het opsporen of onderzoeken van strafbare feiten, … wordt gestraft met
gevangenisstraf van ten hoogste drie maanden
➢ dader hoeft niet te weten dat het krachtens wettelijk voorstel is gedaan
Art. 245 Sr. Hij die met iemand, die de leeftijd van twaalf jaren maar nog niet die van zestien jaren heeft bereikt, buiten echt,
ontuchtige handelingen pleegt die bestaan uit … het seksueel binnendringen van het lichaam …
➢ je kunt niet impliciet handelingen hoeft niet gericht te zijn op de leeftijd
(voorwaardelijk) opzet niet gericht op gevolg maar op begeleidende omstandigheid
Bijv. bij art. 416 lid 1 Sr. Als schuldig aan opzetheling wordt gestraft …: a. hij die een goed verwerft, …, terwijl hij ten tijde van
verwerving .. van het goed … wist dat het door misdrijf verkregen goed betrof (‘Weten’ omvat voorwaardelijk opzet.
Boos opzet: opzettelijk wederrechtelijk, dus opzet moet zijn gericht op de wederrechtelijkheid
Kleurloos opzet: opzettelijk en wederrechtelijk, dus opzet hoeft niet gericht te zijn op de
wederrechtelijkheid. Zoals 350 Sr.
o Art. 279. 1 Sr. Hij die opzettelijk een minderjarige onttrekt aan het wettig over hem gesteld gezag …
o Art. 285b Sr. Hij, die wederrechtelijk stelselmatig opzettelijk inbreuk maakt op eens anders persoonlijke
levenssfeer met het oogmerk die ander te dwingen iets te doen, wordt …
Voorwaardelijk opzet in de jurisprudentie
Hoornse taart arrest is de voorloper voor voorwaardelijk opzet, het was voldoende dat de dader de
mogelijke gevolgen had ingecalculeerd in zijn plan. De dader was zich bewust van het feit dat mogelijke
gevolgen niet op de koop toe nam, heeft hooguit culpa en geen opzet.
3
, 4 Stappenplannen strafrecht 2
Cicero-arrest hierin oordeelde de HR dat opzet was, willens en wetens blootstelt aan de geenszins als
denkbeeldig te verwaarlozen kans dat zijn daden leiden tot een bepaald gevolg.
Bewust de aanmerkelijke kans aanvaarden (op de koop toenemen ) dat ‘iets’ zich voordoet
- Bepaald gevolg, bepaald gevolg, bijv dood bij doodslag (art. 287 Sr), of andere omstandigheid, bijv dat
goed van misdrijf afkomstig is bij heling (art. 416 Sr) of op aanwezig hebben van hard drugs (art. 2 jo. art.
10 Opiumwet) enz enz, Of andere omstandigheid bv art 416 sr of art 2 jo art 10 opiumwet
• Objectief: bestaan van aanmerkelijke kans dat…
o Bestaat er wel een aanmerkelijke kans ?
(HIV arrest, HR NJ 2003, 552; zie ook ‘Slaan met pistool’)
4.6. … De beantwoording van de vraag of de gedraging de aanmerkelijke kans op een bepaald
gevolg in het leven roept, is afhankelijk van de omstandigheden van het geval, waarbij betekenis
toekomt aan de aard van de gedraging en de omstandigheden waaronder deze is verricht. Er is
geen grond de inhoud van het begrip "aanmerkelijke kans" afhankelijk te stellen van de
aard van het gevolg. Het zal in alle gevallen moeten gaan om een kans die naar algemene
ervaringsregels aanmerkelijk is te achten. (is er een aanmerkelijke kans dat deze situatie
plaatsvindt (de kans is dus wel kleiner vaak)
- Afhankelijk van omstandigheden
- Aard (zoals ernst) van gevolg bepaalt niet de aanmerkelijkheid!
- Naar algemene ervaringsregelen ‘aanmerkelijk’
- Beoordeling ex ante (vooraf), niet ex post (achteraf)!, dus uitgaande van moment
dat verdacht te gedraging verricht
- Vaak geen probleem (met mes aantal malen krachtig in buik steken), soms wel; zie
hierna
• Subjectief/weten: bewustheid van die aanmerkelijke kans dat
• Subjectief/willen: bewust aanvaarden van die kans dat
o HIV arrest/ slaan met pistool arrest / aanmerkelijke kans arrest> HR stelt dat het afhankelijk is van de
omstandigheden van het gevolg, aard (zoals ernst) van gevolg bepaald niet de aanmerkelijkheid van de kans
(dus maakt niet uit of je bent doodgegaan of niet), een kans die naar algemene ervaringsregels ‘aanmerkelijk’.
Messteek in buik vaak wel aanmerkelijk te noemen.
Bewijs van opzet
bewijs van ‘weten’: bewustheid van aanmerkelijke kans dat …
Opzet is subjectief bestanddeel: geestesgesteldheid van verdachte Hoe vast te stellen?
Motiveren van bewijs van weten vaak mbv ervaringsregels/ feiten v algemene bekendheid (normaliteitssylogisme)
Ieder normaal mens weet dat … bij steken met mes in hartstreek aanmerkelijke kans bestaat dat slachtoffer overlijdt
(níet: behoort te weten …). Verdachte is normaal mens. verdachte weet dus ook dat … bij steken met mes in
hartstreek aanmerkelijke kans bestaat dat slachtoffer overlijdt (níet: behoort dus ook te weten …)
o “Het is een feit van algemene bekendheid dat zich in de borststreek vitale organen, zoals het hart, bevinden.
Nu het voorts een feit van algemene bekendheid is, dat indien op dit kwetsbare onderdeel van het lichaam
geweld wordt uitgeoefend, zoals in dit geval steken met een mes, de aanmerkelijke kans bestaat dat dit de
dood van het slachtoffer tot gevolg heeft, moet ook de verdachte daarvan op de hoogte zijn geweest.”
o “Uitgaande van de algemene ervaringsregel dat de bestuurder, tevens enige inzittende, van een hem
toebehorende personenauto, waarin zich een niet onaanzienlijke hoeveelheid heroine bevindt, met de
aanwezigheid van die heroine in zijn auto bekend pleegt te zijn, heeft het hof uit de bewijsmiddelen kunnen
afleiden dat de verdachte opzettelijk heeft gehandeld.”
Bewijs van ‘willen’: bewuste aanvaarding van aanmerkelijke kans dat …
(HIV arrest, NJ 2003, 552; ook arrest ‘Slaan met pistool’, Strafrecht 1)
“Of in een concreet geval moet worden aangenomen dat sprake is van bewuste schuld dan wel van voorwaardelijk
opzet zal, indien de verklaringen van de verdachte en/of bijvoorbeeld eventuele getuigenverklaringen geen inzicht
geven omtrent hetgeen ten tijde van de gedraging in de verdachte is omgegaan, afhangen van de feitelijke
omstandigheden van het geval. Daarbij zijn de aard van de gedraging en de omstandigheden waaronder deze
is verricht, van belang. Bepaalde gedragingen kunnen naar hun uiterlijke verschijningsvorm worden aangemerkt
als zo zeer gericht op een bepaald gevolg dat het - behoudens contra-indicaties - niet anders kan zijn dan dat de
verdachte de aanmerkelijke kans op het desbetreffende gevolg heeft aanvaard”
Bewijs van (bewuste) aanvaarding van aanmerkelijke kans dat …
‘Bepaalde gedragingen kunnen naar hun uiterlijke verschijningsvorm worden aangemerkt als zo zeer gericht op
een bepaald gevolg dat het - behoudens contra-indicaties - niet anders kan zijn dan dat de verdachte de
aanmerkelijke kans op het desbetreffende gevolg heeft aanvaard’
Soms eenvoudig: zeer agressieve, levensgevaarlijke gedragingen, bijv steken met mes in hartstreek.
Maar niet altijd, zie bijv Porsche-arrest (Strafrecht 1) en ECLI:NL:HR:2005:AR6569: rotje in tram.
4
Voorwaarden voor strafbaarheid (een strafbaar feit moet voldoen aan)
• Een persoonlijke gedraging
• De gedraging moet een wettelijke delictsomschrijving vervullen (legaliteitsbeginsel)
(delictsomschrijving)
• De gedraging moet wederrechtelijk zijn: de wettelijke delictsomschrijving impliceert de
schending van een onderliggende rechtsnorm (wederrechtelijk = rechtvaardigingsgrond)
• De gedraging moet aan de schuld te wijten zijn (schuld = schulduitsluitingsgrond)
Als er geen sprake is van wederrechtelijkheid en te wijten aan schuld dan hoeft de gedraging die aan
een delictsomschrijving voldoet alsnog niet strafbaar.
Deze soorten opzet zien we ook terug in art 350 Sv in de materiele vragen.
De materiële vragen van art. 350 Sr (strafprocessuele beslismodel)
• (1) ten laste gelegde feit bewezen?
• (2) bewezenverklaarde feit strafbaar?
• (3) is dader strafbaar?
• (4) sanctie?
(1) ten laste gelegde feit bewezen? (bewezenverklaring)
• Klopt de beschuldiging feitelijk? Heeft verdachte gedaan wat hem wordt verweten?
• Zo ja: bewezenverklaring van het ten laste gelegde feit en door naar (2)
• Zo nee: vrijspraak, art 352 lid 1 Sv
• Rechter vindt niet wettig en overtuigend bewezen dat verdachte heeft gedaan wat hem
wordt verweten
2) bewezenverklaarde feit strafbaar? (kwalificatievraag) (voorwaarden 1 en 2)
• Is wat verdachte heeft gedaan een strafbaar feit?
• Zo ja: door naar (3)
• Zo nee: ontslag van alle rechtsvervolging wegens niet strafbaarheid van het feit, art 352 lid 2 Sv.
• De bewezen beschuldiging past niet op een (geldende) delictsomschrijving
• (vrijwillige terugtred, zie week 3)
(3) is dader strafbaar? (voorwaarden 3 en 4)
• Is de verdachte zelf strafbaar? Niet als: geslaagd beroep op strafuitsluitingsgrond.
• Zo ja: door naar (4)
• Zo nee: ontslag van alle rechtsvervolging wegens niet strafbaarheid van de dader, art 352 lid 2
Sv
(4) sanctie?
• Welke straf en/of maatregel legt de rechter op?
• Voor nu vooral van belang: welke maximale gevangenisstraf is mogelijk?
N.B. bij sommige delicten afwijkingen van dit systeem, ihb bij culpose gevolgsdelicten: beroep op
strafuitsluitingsgrond → bewijsverweer
Strafuitsluitingsgronden
De ongeschreven
strafuitsluitingsgronden
ontbreken van materiele
wederrechtelijkheid en AVAS
staan niet in de wet.
We kunnen onderscheid maken
tussen de twee soorten strafuitsluitingsgronden
- Bijzondere strafuitsluitingsgronden : opgenomen in hetzelfde wetsartikel dat een
bepaalde gedraging strafbaar stelt en geven uitsluitend een strafuitsluitingsgrond voor het
aldaar strafbaar gestelde feit. (komt bijna nooit op tentamen)
- Algemene strafuitsluitingsgronden : je vindt deze algemene strafuitsluitingsgronden in
art 39/43 Sr. Hierin heb je ook 2 soorten
o Rechtvaardigingsgronden: nemen de wederrechtelijkheid van de weg.
Beroep op rechtvaardigingsgrond > Dit heeft tot gevolg dat de gedraging achteraf bezien niet strafbaar is. Dit dient in de meeste gevallen te leiden
tot ontslag van rechtsvervolging (OVAR). Wanneer het echter gaat om een strafbaar feit waarbij wederrechtelijk een bestanddeel vormt van de
delictsomschrijving, zal een geslaagd beroep op een rechtvaardigingsgrond ertoe leiden dat het dit bestanddeel niet bewezen kan worden, zodat
vrijspraak moet volgen. > Dit is bijv. het geval bij: Vernieling (art. 350 Sr.) of Diefstal (310 Sr.) Bij sommige delicten is het zo dat wederrechtelijk niet
expliciet als bestanddeel in de delictsomschrijving is opgenomen, maar zit de wederrechtelijkheid hierin toch ‘ingebakken’. Ook dan dient vrijspraak
te volgen. Het idee hierachter is weer dat uit de jurisprudentie voortvloeit dat het begrip ‘mishandelen’ mede omvat een ‘ingeblikte
wederrechtelijkheid’, terwijl die ingeblikte wederrechtelijkheid wordt opgeheven door het bestaan van een rechtvaardigingsgrond, namelijk
noodweer.5 De redenering gaat dan als volgt verder: door het ontbreken van de ingeblikte wederrechtelijkheid kan niet meer worden gesproken van
‘mishandeling’, zodat vrijspraak moet volgen van de woorden ‘heeft mishandeld’. Dit is bijv. het geval bij: Eenvoudige mishandeling (art. 300 Sr. en
301 SR) Dit geldt niet voor feiten als zware mishandeling (art. 302 Sr.) of poging tot doodslag (art. 45 jo 287 sr.) > hierbij is het wel OVAR
o Schulduitsluitingsgronden: nemen de verwijtbaarheid weg van de dader.
1
,2 Stappenplannen strafrecht 2
Week 1 opzet
Opzet in het algemeen
Het wetboek van strafrecht kent geen definitie van opzet, maar bij opzet komt het aan om de wil om te
doen ofte laten die daden, welke bij wet verboden of geboden zijn. kortgezegd is opzet willens en
wetens, met volle bewustzijn handelen. Divers benamingen opzet in de delictsomschrijving: Oogmerk
(geen voorwaardelijke opzet in gevallen opzet is verwoord door middel van oogmerk, dan is ondergrens
zekerheidsbewustzijn), Opzettelijk, Wetende dat, Ingeblikte/ingebakken/stilzwijgende opzet (hierbij
zit opzet in de delictsomschrijving maar niet letterlijk zoals bij mishandeling) zoals art 242 Sr (dwingen),
art 300 Sr (mishandelen), 310 Sr (wegnemen), binnendringen (art. 138), valselijk opmaken (art. 225)
deelnemen aan criminele organisatie (art. 140), openlijk geweld plegen (art. 141).
Voor het bewijzen van de bestanddelen opzettelijk, wetende dat en ingeblikte opzet is het voorwaardelijk
opzet voldoende. Voor het bewijzen van oogmerk is voorwaardelijk opzet niet voldoende en moet zuiver
opzet bewezen worden, dus het willens en wetens handelen. Dit kan blijken uit de gedraging, verklaring
of omstandigheden. Opzet moet aanwezig zijn op moment dat wordt gehandeld.
Voorbeelden van opzetdelicten
Art. 287 Sr. Hij die opzettelijk een ander van het leven berooft, …
Art. 416 lid 1 Sr. Als schuldig aan opzetheling wordt gestraft …:
a. hij die een goed verwerft, …, terwijl hij ten tijde van verwerving ... van het goed … wist dat het door misdrijf
verkregen goed betrof …
Art. 326 Sr. Hij die, met het oogmerk om zich of een ander wederrechtelijk te bevoordelen, hetzij door het
aannemen van een valse naam …, iemand beweegt tot de afgifte van enig goed, …
art. 300. 1. Mishandeling wordt gestraft met … = opzettelijk pijn of letsel toebrengen (zonder
rechtvaardigingsgrond) (stilzwijgend opzet)
art 310 sr: diefstal: het wegnemen en oogmerk (beide opzet vormen, wegnemen is ingeblikt opzet)
Art. 312 lid 1 Sr. Met gevangenisstraf van … wordt gestraft diefstal, voorafgegaan, vergezeld of gevolgd van geweld
of bedreiging met geweld tegen personen, gepleegd met het oogmerk om die diefstal voor te bereiden of
gemakkelijk te maken, of … (bedreiging met) geweld impliceert opzet
Opzet heeft een drietal vragen (kernvragen)
• Wat is opzet
• Schuldverband: waar moet het opzet op gericht zijn
• Hoe is opzet te bewijzen (procesvraag)
Wat is opzet (subjectief bestanddeel)
Opzet = willen en weten van iets (gevolg, andere omstandigheid)
➢ Dus niet > had kunnen weten, had moeten weten, had behoren te weten (= eventueel
culpa)!
Culpa/schuld (schuld als bestanddeel)niet willen, wel weten (bewuste schuld) of niet willen en
niet weten maar wel behoren te weten (onbewuste schuld)
Opzet is willen en weten in verschillende gradaties
Soorten opzet:
• Opzet als bedoeling (zuiver opzet) dus willens en wetens : in dit geval is het gevolg precies
hetgeen wat de dader voor ogen had. Het willen domineert, niet vereist dat dader weet dat het
gevolg zal intreden.
• Opzet als zekerheid of noodzakelijkheidsbewustzijn : dit geval domineert weten en
impliceert willen. Het was niet de bedoeling, maar de dader wist dat het noodzakelijkwijs ging
gebeuren. Verdachte weet dat gevolg kan intreden maar is niet gericht op het gevolg. (Klaas en
zijn bommen in het vliegtuig ter verbetering milieu)
• Waarschijnlijkheidsbewustzijn: de dader beseft dat het gevolg hoogstwaarschijnlijk zal
intreden en laat zich hierdoor niet afschrikken. Combinatie van willen en weten. (klaas en zijn
spijkers op de weg omdat mensen te hard rijden)
• Voorwaardelijk opzet : het enkele geval dat de dader zich bewust was van de mogelijkheid is
onvoldoende, dus de dader moet zich niet alleen bewust zijn geweest van de gevolgen maar
deze ook op de koop toe hebben genomen. (mogelijkheidsbewustzijn + aanvaarden)
N.B. Voorwaardelijk opzet ligt dichtbij culpa bij culpa kennen we bewuste schuld: dan is de dader zich
bewust dat door zijn gedraging een bepaald gevolg kan intreden, maar hij aanvaardt deze niet. (wel
weten, niet willen) Bij onbewuste schuld is de dader zich niet eens van zijn schuld bewust.
2
,3 Stappenplannen strafrecht 2
Waar is het opzet op gericht (het schuldverband)
Hoofdregel: De bestanddelen die voor opzet worden genoemd hoeft het opzet niet op gericht te zijn,
dit zijn de geobjectiveerde bestanddelen en alles wat wordt genoemd na wordt gestraft met en alles wat
in een lid of sub staat. Het opzet moet zijn gericht op het bestanddeel dat na het opzet wordt genoemd,
dus op de in de delictsomschrijving voorkomende objectieve bestanddelen. De verdachte dient dan
opzet te hebben op al die aspecten. Uitzonderingen op de hoofdregel zijn door het strafverzwarende
omstandigheden (door gevolg gekwalificeerde delicten), gemeengevaarlijke delicten en geobjectiveerde
bestanddelen.
Uitzondering op hoofdregel: geobjectiveerde bestanddelen: bestanddelen waarop subjectieve
bestanddeel (opzet, culpa) niet gericht hoeft te zijn
- Delicten met strafverzwarende omstandigheden (door het gevolg gekwalificeerde delicten), (dus
het loopt veel erger uit) bijv:
Art. 282 Sr 1. Hij die opzettelijk iemand wederrechtelijk van de vrijheid berooft of beroofd houdt,
wordt gestraft met … ten hoogste acht jaren 2. Indien het feit zwaar lichamelijk letsel ten gevolge heeft,
wordt de schuldige gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste negen jaren
Art. 300 Sr. 1. Mishandeling wordt gestraft met gs van ten hoogste drie jr of …
Indien het feit (mishandeling) zwaar lichamelijk letsel ten gevolge heeft wordt gestraft met
Indien het feit [= mishandeling] de dood ten gevolge heeft, wordt hij gestraft met gevangenisstraf van
ten hoogste zes jr of …
Art. 312 lid 1 Sr. Met gevangenisstraf van ten hoogste negen jaren of … wordt gestraft diefstal,
voorafgegaan, vergezeld of gevolgd van geweld of bedreiging met geweld tegen personen, gepleegd met
het oogmerk om die diefstal voor te bereiden of gemakkelijk te maken, of om …
Lid 2. Gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaren of …:
4°. indien het feit zwaar lichamelijk letsel ten gevolge heeft
Art. 255 Sr. Hij die opzettelijk iemand tot wiens onderhoud, verpleging of verzorging hij krachtens wet of
overeenkomst verplicht is, in een hulpeloze toestand brengt of laat, wordt gestraft met gevangenisstraf
van ten hoogste twee jaren of geldboete …
Art. 257 Sr
1. Indien een der in de artt. 255 en 256 omschreven feiten zwaar lichamelijk letsel ten gevolge heeft,
wordt de schuldige gestraft met gs van ten 7 jaren en 6 maanden of …
2. Indien een van deze feiten de dood ten gevolge heeft, wordt hij gestraft met gevangenisstraf van ten
hoogste 9 jaren of geldboete van ...
schuldverband: opzet op in hulpeloze toestand brengen; zwaar letsel/dood is geobjectiveerd
- Gemeengevaarlijke delicten, bijv.:
Art. 157 Sr. Hij die opzettelijk brand sticht, … wordt gestraft:
1° met gevangenisstraf van ten hoogste twaalf jaren of geldboete van de vijfde categorie, indien daarvan
gemeen gevaar voor goederen te duchten is;
2°. met gevangenisstraf van ten hoogste vijftien jaren of geldboete van …, indien daarvan levensgevaar
of gevaar voor zwaar lichamelijk letsel voor een ander te duchten is;
Opzet op stichten van brand; gevolgen (gevaren) zijn geobjectiveerd
- minder goed zichtbare geobjectiveerde bestanddelen
Art. 184. 1 Sr. Hij die opzettelijk niet voldoet aan een bevel of een vordering, krachtens wettelijk voorschrift gedaan … door een
ambtenaar belast met of bevoegd verklaard tot het opsporen of onderzoeken van strafbare feiten, … wordt gestraft met
gevangenisstraf van ten hoogste drie maanden
➢ dader hoeft niet te weten dat het krachtens wettelijk voorstel is gedaan
Art. 245 Sr. Hij die met iemand, die de leeftijd van twaalf jaren maar nog niet die van zestien jaren heeft bereikt, buiten echt,
ontuchtige handelingen pleegt die bestaan uit … het seksueel binnendringen van het lichaam …
➢ je kunt niet impliciet handelingen hoeft niet gericht te zijn op de leeftijd
(voorwaardelijk) opzet niet gericht op gevolg maar op begeleidende omstandigheid
Bijv. bij art. 416 lid 1 Sr. Als schuldig aan opzetheling wordt gestraft …: a. hij die een goed verwerft, …, terwijl hij ten tijde van
verwerving .. van het goed … wist dat het door misdrijf verkregen goed betrof (‘Weten’ omvat voorwaardelijk opzet.
Boos opzet: opzettelijk wederrechtelijk, dus opzet moet zijn gericht op de wederrechtelijkheid
Kleurloos opzet: opzettelijk en wederrechtelijk, dus opzet hoeft niet gericht te zijn op de
wederrechtelijkheid. Zoals 350 Sr.
o Art. 279. 1 Sr. Hij die opzettelijk een minderjarige onttrekt aan het wettig over hem gesteld gezag …
o Art. 285b Sr. Hij, die wederrechtelijk stelselmatig opzettelijk inbreuk maakt op eens anders persoonlijke
levenssfeer met het oogmerk die ander te dwingen iets te doen, wordt …
Voorwaardelijk opzet in de jurisprudentie
Hoornse taart arrest is de voorloper voor voorwaardelijk opzet, het was voldoende dat de dader de
mogelijke gevolgen had ingecalculeerd in zijn plan. De dader was zich bewust van het feit dat mogelijke
gevolgen niet op de koop toe nam, heeft hooguit culpa en geen opzet.
3
, 4 Stappenplannen strafrecht 2
Cicero-arrest hierin oordeelde de HR dat opzet was, willens en wetens blootstelt aan de geenszins als
denkbeeldig te verwaarlozen kans dat zijn daden leiden tot een bepaald gevolg.
Bewust de aanmerkelijke kans aanvaarden (op de koop toenemen ) dat ‘iets’ zich voordoet
- Bepaald gevolg, bepaald gevolg, bijv dood bij doodslag (art. 287 Sr), of andere omstandigheid, bijv dat
goed van misdrijf afkomstig is bij heling (art. 416 Sr) of op aanwezig hebben van hard drugs (art. 2 jo. art.
10 Opiumwet) enz enz, Of andere omstandigheid bv art 416 sr of art 2 jo art 10 opiumwet
• Objectief: bestaan van aanmerkelijke kans dat…
o Bestaat er wel een aanmerkelijke kans ?
(HIV arrest, HR NJ 2003, 552; zie ook ‘Slaan met pistool’)
4.6. … De beantwoording van de vraag of de gedraging de aanmerkelijke kans op een bepaald
gevolg in het leven roept, is afhankelijk van de omstandigheden van het geval, waarbij betekenis
toekomt aan de aard van de gedraging en de omstandigheden waaronder deze is verricht. Er is
geen grond de inhoud van het begrip "aanmerkelijke kans" afhankelijk te stellen van de
aard van het gevolg. Het zal in alle gevallen moeten gaan om een kans die naar algemene
ervaringsregels aanmerkelijk is te achten. (is er een aanmerkelijke kans dat deze situatie
plaatsvindt (de kans is dus wel kleiner vaak)
- Afhankelijk van omstandigheden
- Aard (zoals ernst) van gevolg bepaalt niet de aanmerkelijkheid!
- Naar algemene ervaringsregelen ‘aanmerkelijk’
- Beoordeling ex ante (vooraf), niet ex post (achteraf)!, dus uitgaande van moment
dat verdacht te gedraging verricht
- Vaak geen probleem (met mes aantal malen krachtig in buik steken), soms wel; zie
hierna
• Subjectief/weten: bewustheid van die aanmerkelijke kans dat
• Subjectief/willen: bewust aanvaarden van die kans dat
o HIV arrest/ slaan met pistool arrest / aanmerkelijke kans arrest> HR stelt dat het afhankelijk is van de
omstandigheden van het gevolg, aard (zoals ernst) van gevolg bepaald niet de aanmerkelijkheid van de kans
(dus maakt niet uit of je bent doodgegaan of niet), een kans die naar algemene ervaringsregels ‘aanmerkelijk’.
Messteek in buik vaak wel aanmerkelijk te noemen.
Bewijs van opzet
bewijs van ‘weten’: bewustheid van aanmerkelijke kans dat …
Opzet is subjectief bestanddeel: geestesgesteldheid van verdachte Hoe vast te stellen?
Motiveren van bewijs van weten vaak mbv ervaringsregels/ feiten v algemene bekendheid (normaliteitssylogisme)
Ieder normaal mens weet dat … bij steken met mes in hartstreek aanmerkelijke kans bestaat dat slachtoffer overlijdt
(níet: behoort te weten …). Verdachte is normaal mens. verdachte weet dus ook dat … bij steken met mes in
hartstreek aanmerkelijke kans bestaat dat slachtoffer overlijdt (níet: behoort dus ook te weten …)
o “Het is een feit van algemene bekendheid dat zich in de borststreek vitale organen, zoals het hart, bevinden.
Nu het voorts een feit van algemene bekendheid is, dat indien op dit kwetsbare onderdeel van het lichaam
geweld wordt uitgeoefend, zoals in dit geval steken met een mes, de aanmerkelijke kans bestaat dat dit de
dood van het slachtoffer tot gevolg heeft, moet ook de verdachte daarvan op de hoogte zijn geweest.”
o “Uitgaande van de algemene ervaringsregel dat de bestuurder, tevens enige inzittende, van een hem
toebehorende personenauto, waarin zich een niet onaanzienlijke hoeveelheid heroine bevindt, met de
aanwezigheid van die heroine in zijn auto bekend pleegt te zijn, heeft het hof uit de bewijsmiddelen kunnen
afleiden dat de verdachte opzettelijk heeft gehandeld.”
Bewijs van ‘willen’: bewuste aanvaarding van aanmerkelijke kans dat …
(HIV arrest, NJ 2003, 552; ook arrest ‘Slaan met pistool’, Strafrecht 1)
“Of in een concreet geval moet worden aangenomen dat sprake is van bewuste schuld dan wel van voorwaardelijk
opzet zal, indien de verklaringen van de verdachte en/of bijvoorbeeld eventuele getuigenverklaringen geen inzicht
geven omtrent hetgeen ten tijde van de gedraging in de verdachte is omgegaan, afhangen van de feitelijke
omstandigheden van het geval. Daarbij zijn de aard van de gedraging en de omstandigheden waaronder deze
is verricht, van belang. Bepaalde gedragingen kunnen naar hun uiterlijke verschijningsvorm worden aangemerkt
als zo zeer gericht op een bepaald gevolg dat het - behoudens contra-indicaties - niet anders kan zijn dan dat de
verdachte de aanmerkelijke kans op het desbetreffende gevolg heeft aanvaard”
Bewijs van (bewuste) aanvaarding van aanmerkelijke kans dat …
‘Bepaalde gedragingen kunnen naar hun uiterlijke verschijningsvorm worden aangemerkt als zo zeer gericht op
een bepaald gevolg dat het - behoudens contra-indicaties - niet anders kan zijn dan dat de verdachte de
aanmerkelijke kans op het desbetreffende gevolg heeft aanvaard’
Soms eenvoudig: zeer agressieve, levensgevaarlijke gedragingen, bijv steken met mes in hartstreek.
Maar niet altijd, zie bijv Porsche-arrest (Strafrecht 1) en ECLI:NL:HR:2005:AR6569: rotje in tram.
4
