Psychologie als
Wetenschap
Samenvatting
Samantha Wessels
2025
PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP 1
, Hoorcollege 1
Een psycholoog
Houdt zich bezig met het mensen gedrag (denken, doen en voelen) op verschillende niveaus, van
verschillende mensen, in verschillende contexten.
- Diens kennis en perspectief zijn gebaseerd op psychologische wetenschap
- Die wetenschappelijke regels kent.
- Die bedreven wordt in een wetenschapssysteem
- En deze psychologische wetenschap staat in de maatschappij
- Die een beeld en verwachtingen heeft van de psychologie en de (psychologische) wetenschap
Infodemic
- Overspoelt met informatie, veel toegang tot informatie, zoveel informatie dat het moeilijk is om
in te schatten wat de waarde is van de informatie
- Wat is wetenschappelijk onderbouwd en wat niet?
Transparant = onderzoeksproces stap voor stap helder en eenvoudig beschreven
Reproduceerbaar = Onderzoek kan nog een keer uitgevoerd worden
Replicatie = een studie vindt hetzelfde resultaat als een eerdere studie
- Replicatiecrisis = Herhalen van eerdere studies als doel bevestigen en veri ëren van de
bevindingen. Alle methoden, procedures en analyses zijn toegepast op een soortgelijke
steekproef. Versterken, bevestigen en detecteren van fouten.
→ Replicatiestudies die veel gevonden e ecten of replicaties niet konden vinden/repliceren.
→ 60 65% leidde tot andere resultaten.
Wat speelt er bij dit soort ontwikkelingen m.b.t. de psychologie?
• Psychologie is een beetje van iedereen en is overal
• Veel ‘schemergebieden’ schuren sterk aan tegen de psychologie
• Psychologische processen een belangrijke rol.
• En wetenschap is niet zo simpel als we zouden willen
- In de wetenschap zijn de bewijzen niet sluitend. De wetenschap is complex (en de mens ook!)
- Wetenschappelijke houding = Kritisch denken.
- Twijfel is een kracht, geen zwakte.
- Omgaan met onzekerheid: niets is ‘waar’, maar het is ‘waarschijnlijk’.
- Een aantal pijlers zijn belangrijk:
- Tests, Bias, Communicatie, Onzekerheid en Transparantie
PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP 2
,Bias
- Wetenschap betreft Waarheidsvinding en vraagt om Objectiviteit
Wat is bias?
- Systematische vertekening die een objectieve interpretatie van de realiteit in de weg staat
- Vooroordeel of vooringenomenheid die de perceptie kleurt
Op drie gebieden staat bias ons in de psychologie (als wetenschap) in de weg
- Persoonlijke biases, die ons als mens, psycholoog en onderzoeker in de weg staan om objectief
waar te nemen
- Bias in de onderzoeksmethode, die invloed hebben op de methode en
middelen waarmee we iets objectief onderzoeken
- Systemische biases, die de objectiviteit van het wetenschaps- systeem beïnvloeden
Persoonlijke bias
Er zit subjectiviteit in onze individuele waarneming van de wereld
• We bevinden ons in andere omgevingen
• We hebben een andere emotionele staat
• Andere ervaringen maken dat we op andere zaken letten in situaties
• We hebben soms een ander begrip van hetgeen we waarnemen
Nut van biases?
• Mentale ‘shortcuts’ bij problemen oplossen
• Een coherente werkelijkheid is cognitief minder belastend
• Sneller beslissysteem als gevaar dreigt “Better safe than sorry”, maar ongevoelig voor kansen
Een onderzoeker heeft vaak (onbewust!) persoonlijk belang bij….
• Het vinden van duidelijke en spannende onderzoeksresultaten
• Ondersteuning vinden voor een eigen theorie waar hij/zij erg op gesteld is
• Een rivaliserende theorie ontkrachten met onderzoeksresultaten
- Als onderzoekers proberen we zo systematisch mogelijk te werk te gaan
- Empirische cyclus, Heersende onderzoeksparadigma’s, Mertoniaanse normen
- Maar in het proces van wetenschap bedrijven kunnen de uitkomsten toch vertekend raken…
Bias in onderzoeksmethode
- Op verschillende plaatsen kan zo’n vertekening zich voordoen
PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP 3
, In de opzet van het onderzoek….
• Hoe veelbelovend schrijf je de onderzoeks(aanvraag) op?
• Zet je je onderzoeksvraag en hypothesen al vast of laat je het open?
• Beslis je al vooraf om descriptief (beschrijvend), exploratief (verkennend), of con rmatief
(bevestigend en hypothesetoetsend) onderzoek te gaan verrichten?
- Con rmatief = toetsen van bestaande hypothesen of theorieën
- Exploratief = onbekende fenomenen met als doel om verbanden te identi ceren
- Descriptief = fenomenen nauwkeurig en objectief te beschrijven (geen patronen identi ceren)
Selectiebias
- Als een onderzoek wordt uitgevoerd in een populatie
- WEIRDest people
- Grote behoefte aan diversiteit op alle niveaus, populaties, wetenschappers en studenten
Bias in tests en instrumenten
• Ook tests en metingen kennen vertekeningen, die vaak invloed hebben op de betrouwbaarheid
en de validiteit van de tests
Bias in het wetenschapssysteem
- Van resultaten tot publicatie
Perverse prikkels in het systeem
• E ecten worden sneller gepubliceerd dan 0-results (of geen resultaten);
• ‘Spannende’ resultaten worden nog sneller gepubliceerd;
• Academische publicaties en hun impact tellen mee in de academische carrières van
wetenschappers.
Analyseren: p-hacking
• Eindeloos veel keuzes in je analyseproces (van te voren keuzes vastleggen!)
• Hier kan je je tijdens het analyseren in verliezen
• De data bepaalt dan de keuzes
• ‘0-results matter too…’
Publication bias
• Psychologie: >90% van de studies laten signi cante resultaten zien.
• Het ontbreekt aan kleine studies met weinig e ecten, en aan grote studies met sterke e ecten
PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP 4
Wetenschap
Samenvatting
Samantha Wessels
2025
PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP 1
, Hoorcollege 1
Een psycholoog
Houdt zich bezig met het mensen gedrag (denken, doen en voelen) op verschillende niveaus, van
verschillende mensen, in verschillende contexten.
- Diens kennis en perspectief zijn gebaseerd op psychologische wetenschap
- Die wetenschappelijke regels kent.
- Die bedreven wordt in een wetenschapssysteem
- En deze psychologische wetenschap staat in de maatschappij
- Die een beeld en verwachtingen heeft van de psychologie en de (psychologische) wetenschap
Infodemic
- Overspoelt met informatie, veel toegang tot informatie, zoveel informatie dat het moeilijk is om
in te schatten wat de waarde is van de informatie
- Wat is wetenschappelijk onderbouwd en wat niet?
Transparant = onderzoeksproces stap voor stap helder en eenvoudig beschreven
Reproduceerbaar = Onderzoek kan nog een keer uitgevoerd worden
Replicatie = een studie vindt hetzelfde resultaat als een eerdere studie
- Replicatiecrisis = Herhalen van eerdere studies als doel bevestigen en veri ëren van de
bevindingen. Alle methoden, procedures en analyses zijn toegepast op een soortgelijke
steekproef. Versterken, bevestigen en detecteren van fouten.
→ Replicatiestudies die veel gevonden e ecten of replicaties niet konden vinden/repliceren.
→ 60 65% leidde tot andere resultaten.
Wat speelt er bij dit soort ontwikkelingen m.b.t. de psychologie?
• Psychologie is een beetje van iedereen en is overal
• Veel ‘schemergebieden’ schuren sterk aan tegen de psychologie
• Psychologische processen een belangrijke rol.
• En wetenschap is niet zo simpel als we zouden willen
- In de wetenschap zijn de bewijzen niet sluitend. De wetenschap is complex (en de mens ook!)
- Wetenschappelijke houding = Kritisch denken.
- Twijfel is een kracht, geen zwakte.
- Omgaan met onzekerheid: niets is ‘waar’, maar het is ‘waarschijnlijk’.
- Een aantal pijlers zijn belangrijk:
- Tests, Bias, Communicatie, Onzekerheid en Transparantie
PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP 2
,Bias
- Wetenschap betreft Waarheidsvinding en vraagt om Objectiviteit
Wat is bias?
- Systematische vertekening die een objectieve interpretatie van de realiteit in de weg staat
- Vooroordeel of vooringenomenheid die de perceptie kleurt
Op drie gebieden staat bias ons in de psychologie (als wetenschap) in de weg
- Persoonlijke biases, die ons als mens, psycholoog en onderzoeker in de weg staan om objectief
waar te nemen
- Bias in de onderzoeksmethode, die invloed hebben op de methode en
middelen waarmee we iets objectief onderzoeken
- Systemische biases, die de objectiviteit van het wetenschaps- systeem beïnvloeden
Persoonlijke bias
Er zit subjectiviteit in onze individuele waarneming van de wereld
• We bevinden ons in andere omgevingen
• We hebben een andere emotionele staat
• Andere ervaringen maken dat we op andere zaken letten in situaties
• We hebben soms een ander begrip van hetgeen we waarnemen
Nut van biases?
• Mentale ‘shortcuts’ bij problemen oplossen
• Een coherente werkelijkheid is cognitief minder belastend
• Sneller beslissysteem als gevaar dreigt “Better safe than sorry”, maar ongevoelig voor kansen
Een onderzoeker heeft vaak (onbewust!) persoonlijk belang bij….
• Het vinden van duidelijke en spannende onderzoeksresultaten
• Ondersteuning vinden voor een eigen theorie waar hij/zij erg op gesteld is
• Een rivaliserende theorie ontkrachten met onderzoeksresultaten
- Als onderzoekers proberen we zo systematisch mogelijk te werk te gaan
- Empirische cyclus, Heersende onderzoeksparadigma’s, Mertoniaanse normen
- Maar in het proces van wetenschap bedrijven kunnen de uitkomsten toch vertekend raken…
Bias in onderzoeksmethode
- Op verschillende plaatsen kan zo’n vertekening zich voordoen
PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP 3
, In de opzet van het onderzoek….
• Hoe veelbelovend schrijf je de onderzoeks(aanvraag) op?
• Zet je je onderzoeksvraag en hypothesen al vast of laat je het open?
• Beslis je al vooraf om descriptief (beschrijvend), exploratief (verkennend), of con rmatief
(bevestigend en hypothesetoetsend) onderzoek te gaan verrichten?
- Con rmatief = toetsen van bestaande hypothesen of theorieën
- Exploratief = onbekende fenomenen met als doel om verbanden te identi ceren
- Descriptief = fenomenen nauwkeurig en objectief te beschrijven (geen patronen identi ceren)
Selectiebias
- Als een onderzoek wordt uitgevoerd in een populatie
- WEIRDest people
- Grote behoefte aan diversiteit op alle niveaus, populaties, wetenschappers en studenten
Bias in tests en instrumenten
• Ook tests en metingen kennen vertekeningen, die vaak invloed hebben op de betrouwbaarheid
en de validiteit van de tests
Bias in het wetenschapssysteem
- Van resultaten tot publicatie
Perverse prikkels in het systeem
• E ecten worden sneller gepubliceerd dan 0-results (of geen resultaten);
• ‘Spannende’ resultaten worden nog sneller gepubliceerd;
• Academische publicaties en hun impact tellen mee in de academische carrières van
wetenschappers.
Analyseren: p-hacking
• Eindeloos veel keuzes in je analyseproces (van te voren keuzes vastleggen!)
• Hier kan je je tijdens het analyseren in verliezen
• De data bepaalt dan de keuzes
• ‘0-results matter too…’
Publication bias
• Psychologie: >90% van de studies laten signi cante resultaten zien.
• Het ontbreekt aan kleine studies met weinig e ecten, en aan grote studies met sterke e ecten
PSYCHOLOGIE ALS WETENSCHAP 4
