Samenvatting boek ‘verplegen van zorgvragers met een psychiatrische ziekte’
Hoofdstuk 3 Zorgvragers met schizofrenie
Schizofrenie is een ernstige zeikte van de hersenen, waardoor het denken, de emoties en het gedrag
ernstig verstoord kunnen raken. Wie deze ziekte heeft, kent psychotische periodes met vreemd en
verward denken, praten en gedrag. Meestal doen de eerste verschijnselen van de ziekte zich voor in
de leeftijd van 16 tot 26 jaar.
De ziekteverschijnselen worden onderscheiden in twee soorten symptomen:
de psychotische of positieve symptomen
de negatieve symptomen
3.1.1
Psychotische of positieve symptomen
De psychotische symptomen bij schizofrenie worden positief genoemd, omdat er als gevolg van de
ziekte nieuw gedrag ontstaat. Dit gedrag is normaal niet bij de persoon aanwezig. Schizofrenie
kenmerkt zich door het optreden van psychoses. Een psychose is een toestand van ernstige
verwardheid, waarbij vooral het denken en het waarnemen verstoord zijn. Ook voelen ze zich vaak
enorm angstig. Iemand met schizofrenie die in een psychotische fase verkeert, ziet en hoort continu
dingen die er niet zijn, bijvoorbeeld stemmen die tegen hem praten. Dit komt door een verstoring in de
verwerking van de informatie die de zintuigen waarnemen. Daardoor raakt de zorgvrager in de war,
heeft problemen met logisch denken en heeft bijzondere ervaringen of ideeën zoals de overtuiging
afgeluisterd te worden. Angstgevoelens en slecht slapen kunnen hiervan weer het gevolg zijn. Iemand
die psychotisch is verliest de greep op zijn innerlijke ‘ik’. Dit noemen we desintegratie van de
persoonlijkheid. Dat wil zeggen dat de samenhang van gedachten, gevoelens en verlangens binnen
de persoonlijkheid verloren gaat. Daardoor voelt hij zich angstig en machteloos. Tevens is hij het
normale contact met de werkelijkheid verloren. Hij is niet meer in staat zijn beleving van de realiteit
aan de werkelijk toetsen. Dit wordt daarom stoornis in de realiteittoetsing genoemd. De psychotische
periode kan enkele weken of maanden duren. Soms hebben mensen het maar één keer, anderen
komen vaker in zo’n periode.
Bij stoornissen in het denken kun je een onderscheid maken tussen inhoudelijke denkstoornissen en
formele denkstoornissen.
Inhoudelijke denkstoornissen
Als iemand in een schizofrene psychose wanen heeft, is er sprake van een stoornis in het denken. Bij
wanen gaat het om de inhoud van het denken. Die inhoud kan sterk verschillen. Bij schizofrenie zijn
bepaalde onderwerpen die als typerend kunnen worden beschouwd. De meest bizarre dingen hebben
vaak als onderwerp een buitenwereld die als vijandig ervaren wordt en die de eigen intieme
binnenwereld binnendringt. Daardoor voelt iemand met schizofrenie zich eigenlijk nooit veilig, ook niet
in zijn eigen slaapkamer.
De ervaring dat de eigen gedachten, gevoelens of handelingen bepaald worden door krachten die
buiten de persoon zelf omgaan, zijn te typeren als beïnvloedingswanen. Ze kunnen zich ook slecht
afsluiten voor nevengeluiden. Hij wordt daar dol van, omdat hij alle geluiden even hard op zich af hoort
komen. Ook is iemand met schizofrenie niet altijd in staat zijn eigen gedachten te onderscheiden van
en te beschermen tegen invloeden van buitenaf.
Het omgekeerde kan ook vorkomen. Zo kan iemand denken dat hij op de een of andere manier door
zijn gedachten gebeurtenissen in de buitenwereld kan beïnvloeden, zoals het verloop van een oorlog.
Daarnaast voelt iemand met schizofrenie zich nogal eens aangetrokken tot spirituele of religieuze
aspecten waarin hij zichzelf een rol toedicht (bv. Jezus of verschijningen). Deze vorm van denken
heeft een magisch karakter. Bij schizofrenie komen wanen met een paranoïde karakter veel voor.
Daarbij voelt de zorgvrager zich bedreigd of achtervolgd. Niemand is meer te vertrouwen. Dit wordt als
zeer beangstigend ervaren en het is ook niet verwonderlijk dat zo iemand vaak overgaat tot handelen
naar aanleiding van zijn wanen. Hij gaat andere mijden, wordt wantrouwend etc. Soms kunnen deze
waangedachten tot agressie leiden.
, Formele denkstoornissen
Naast de genoemde inhoudelijke denkstoornissen, is er tijdens een psychotische periode ook vaak
sprake van formele denkstoornissen. Hierbij is de organisatie van het denkproces verstoord. Dit kan
chaotisch, te snel of te langzaam verlopen. Bij een chaotische denkproces praat men
onsamenhangend en verward en wordt een verhaal verteld dat niet goed te volgen is. Soms is er
sprake van vreemde associaties en onlogische verbanden of gaat het verband tussen gedachten zelfs
helemaal verloren. Ook maakte men soms gebruik van zelfverzonnen woorden (neologismen),
waarvan de betekenis alleen voor hemzelf duidelijk is. Hierdoor is het vaak moeilijk te begrijpen wat
iemand die psychotisch is, bedoelt. Op zijn beurt heeft hij weer moeite om anderen te begrijpen. Dor
komt doordat hij zich niet goed kan concentreren en problemen heeft met onthouden. Daarbij komt
nog dat het hem moeite kan kosten om het gedrag van de ander op juiste manier te interpreteren en
een plaats te geven in de communicatie. Bij een te langzaam of te snel verlopend denkproces is er
vaak sprake van een niet-concrete, vage en wijdlopige verhalen en heeft de psychotische zorgvrager
moeite de draad van het verhaal vast te houden.
Als er iemand hallucinaties heeft, is er sprake van een stoornis in de waarneming. Bij iemand met
schizofrenie kunnen deze stoornissen in alle zintuigen voorkomen. De meest voorkomende
hallucinaties bestaan echter uit het horen van stemmen. Vaak zijn ze kritisch en denigrerend van aard.
Sommige stemmen geven opdrachten en dwingen de persoon iets te doen. Dit kan soms leiden tot
impulsieve handelingen en kan gevaarlijk zijn als de stemmen aanzetten tot agressieve handelingen
of tot suïcide.
De belangrijkste psychotische of positieve symptomen op een rij
denkbeelden (vaak bizar) die net op de werkelijkheid berusten, maar die de persoon zelf
absoluut als realiteit ervaart. Deze zijn niet te corrigeren (wanen)
chaotisch denken
vreemde associaties en onlogische verbanden
gebruik van zelfverzonnen woorden (neologismen)
waarnemingen die er niet zijn, zoals geuren of stemmen die bevelen geven, maar die de
persoon als absoluut aanwezig ervaart. Deze zijn niet te corrigeren (hallucinaties)
weinig of niet meer slapen
sterke verandering van het sociaal gedrag, wat opvalt bij de dagelijkse contacten met
anderen.
Negatieve symptomen
De psychotische symptomen kunnen nog lang doorwerken, ook al lijken ze niet meer aanwezig.
Wanneer de psychotische symptomen minder worden, treden de negatieve symptomen meer op de
voorgrond of nemen de overhand. Dit betekend niet dat positieve en negatieve symptomen niet naast
elkaar aanwezig kunnen zijn. De psychotische symptomen bij schizofrenie worden negatief genoemd,
omdat er als gevolg van de ziekte gedrag ontbreekt. Dit gedrag is normaal wel bij een mens aanwezig.
Er gaat dus als het ware iets ‘af’ wat er wel zou moeten zijn om goed te kunnen functioneren. Zoals;
de behoefte hebben om zichzelf te verzorgen
iets leuks willen doen
initiatief nemen
contacten leggen
activiteiten ontplooien
gevoelens ergens bij hebben en de bijbehorende emoties tonen (emotionele vervlakking)
De ernst van de negatieve symptomen bepaalt, veel meer dan de psychose, hoe het de zorgvrager
zal vergaan. Negatieve symptomen zijn moeilijk te behandelen. Bv gebrek aan initiatief. De zorgvrager
heeft weinig energie en komt nauwelijks tot activiteiten. De zorgvrager trekt zich terug om alleen te
zijn. Dit kan leiden tot sociale isolement. Het meest karakteristieke negatieve symptoom is de
affectieve vervlakking. De emotionele reacties van de zorgvrager zijn verminderd of nagenoeg
verdwenen. Hij moeilijk aangeven wat hijzelf beleeft of aanvoelen wat er in de ander omgaat.
De belangrijkste negatieve symptomen op een rij:
minder heftige, juist vlakke emoties (emotionele vervlakking)
somber en uitgeblust zijn (neerslachtige buien)
zich afzonderen, sterke behoefte hebben om alleen te zijn (sociaal isolement)
Hoofdstuk 3 Zorgvragers met schizofrenie
Schizofrenie is een ernstige zeikte van de hersenen, waardoor het denken, de emoties en het gedrag
ernstig verstoord kunnen raken. Wie deze ziekte heeft, kent psychotische periodes met vreemd en
verward denken, praten en gedrag. Meestal doen de eerste verschijnselen van de ziekte zich voor in
de leeftijd van 16 tot 26 jaar.
De ziekteverschijnselen worden onderscheiden in twee soorten symptomen:
de psychotische of positieve symptomen
de negatieve symptomen
3.1.1
Psychotische of positieve symptomen
De psychotische symptomen bij schizofrenie worden positief genoemd, omdat er als gevolg van de
ziekte nieuw gedrag ontstaat. Dit gedrag is normaal niet bij de persoon aanwezig. Schizofrenie
kenmerkt zich door het optreden van psychoses. Een psychose is een toestand van ernstige
verwardheid, waarbij vooral het denken en het waarnemen verstoord zijn. Ook voelen ze zich vaak
enorm angstig. Iemand met schizofrenie die in een psychotische fase verkeert, ziet en hoort continu
dingen die er niet zijn, bijvoorbeeld stemmen die tegen hem praten. Dit komt door een verstoring in de
verwerking van de informatie die de zintuigen waarnemen. Daardoor raakt de zorgvrager in de war,
heeft problemen met logisch denken en heeft bijzondere ervaringen of ideeën zoals de overtuiging
afgeluisterd te worden. Angstgevoelens en slecht slapen kunnen hiervan weer het gevolg zijn. Iemand
die psychotisch is verliest de greep op zijn innerlijke ‘ik’. Dit noemen we desintegratie van de
persoonlijkheid. Dat wil zeggen dat de samenhang van gedachten, gevoelens en verlangens binnen
de persoonlijkheid verloren gaat. Daardoor voelt hij zich angstig en machteloos. Tevens is hij het
normale contact met de werkelijkheid verloren. Hij is niet meer in staat zijn beleving van de realiteit
aan de werkelijk toetsen. Dit wordt daarom stoornis in de realiteittoetsing genoemd. De psychotische
periode kan enkele weken of maanden duren. Soms hebben mensen het maar één keer, anderen
komen vaker in zo’n periode.
Bij stoornissen in het denken kun je een onderscheid maken tussen inhoudelijke denkstoornissen en
formele denkstoornissen.
Inhoudelijke denkstoornissen
Als iemand in een schizofrene psychose wanen heeft, is er sprake van een stoornis in het denken. Bij
wanen gaat het om de inhoud van het denken. Die inhoud kan sterk verschillen. Bij schizofrenie zijn
bepaalde onderwerpen die als typerend kunnen worden beschouwd. De meest bizarre dingen hebben
vaak als onderwerp een buitenwereld die als vijandig ervaren wordt en die de eigen intieme
binnenwereld binnendringt. Daardoor voelt iemand met schizofrenie zich eigenlijk nooit veilig, ook niet
in zijn eigen slaapkamer.
De ervaring dat de eigen gedachten, gevoelens of handelingen bepaald worden door krachten die
buiten de persoon zelf omgaan, zijn te typeren als beïnvloedingswanen. Ze kunnen zich ook slecht
afsluiten voor nevengeluiden. Hij wordt daar dol van, omdat hij alle geluiden even hard op zich af hoort
komen. Ook is iemand met schizofrenie niet altijd in staat zijn eigen gedachten te onderscheiden van
en te beschermen tegen invloeden van buitenaf.
Het omgekeerde kan ook vorkomen. Zo kan iemand denken dat hij op de een of andere manier door
zijn gedachten gebeurtenissen in de buitenwereld kan beïnvloeden, zoals het verloop van een oorlog.
Daarnaast voelt iemand met schizofrenie zich nogal eens aangetrokken tot spirituele of religieuze
aspecten waarin hij zichzelf een rol toedicht (bv. Jezus of verschijningen). Deze vorm van denken
heeft een magisch karakter. Bij schizofrenie komen wanen met een paranoïde karakter veel voor.
Daarbij voelt de zorgvrager zich bedreigd of achtervolgd. Niemand is meer te vertrouwen. Dit wordt als
zeer beangstigend ervaren en het is ook niet verwonderlijk dat zo iemand vaak overgaat tot handelen
naar aanleiding van zijn wanen. Hij gaat andere mijden, wordt wantrouwend etc. Soms kunnen deze
waangedachten tot agressie leiden.
, Formele denkstoornissen
Naast de genoemde inhoudelijke denkstoornissen, is er tijdens een psychotische periode ook vaak
sprake van formele denkstoornissen. Hierbij is de organisatie van het denkproces verstoord. Dit kan
chaotisch, te snel of te langzaam verlopen. Bij een chaotische denkproces praat men
onsamenhangend en verward en wordt een verhaal verteld dat niet goed te volgen is. Soms is er
sprake van vreemde associaties en onlogische verbanden of gaat het verband tussen gedachten zelfs
helemaal verloren. Ook maakte men soms gebruik van zelfverzonnen woorden (neologismen),
waarvan de betekenis alleen voor hemzelf duidelijk is. Hierdoor is het vaak moeilijk te begrijpen wat
iemand die psychotisch is, bedoelt. Op zijn beurt heeft hij weer moeite om anderen te begrijpen. Dor
komt doordat hij zich niet goed kan concentreren en problemen heeft met onthouden. Daarbij komt
nog dat het hem moeite kan kosten om het gedrag van de ander op juiste manier te interpreteren en
een plaats te geven in de communicatie. Bij een te langzaam of te snel verlopend denkproces is er
vaak sprake van een niet-concrete, vage en wijdlopige verhalen en heeft de psychotische zorgvrager
moeite de draad van het verhaal vast te houden.
Als er iemand hallucinaties heeft, is er sprake van een stoornis in de waarneming. Bij iemand met
schizofrenie kunnen deze stoornissen in alle zintuigen voorkomen. De meest voorkomende
hallucinaties bestaan echter uit het horen van stemmen. Vaak zijn ze kritisch en denigrerend van aard.
Sommige stemmen geven opdrachten en dwingen de persoon iets te doen. Dit kan soms leiden tot
impulsieve handelingen en kan gevaarlijk zijn als de stemmen aanzetten tot agressieve handelingen
of tot suïcide.
De belangrijkste psychotische of positieve symptomen op een rij
denkbeelden (vaak bizar) die net op de werkelijkheid berusten, maar die de persoon zelf
absoluut als realiteit ervaart. Deze zijn niet te corrigeren (wanen)
chaotisch denken
vreemde associaties en onlogische verbanden
gebruik van zelfverzonnen woorden (neologismen)
waarnemingen die er niet zijn, zoals geuren of stemmen die bevelen geven, maar die de
persoon als absoluut aanwezig ervaart. Deze zijn niet te corrigeren (hallucinaties)
weinig of niet meer slapen
sterke verandering van het sociaal gedrag, wat opvalt bij de dagelijkse contacten met
anderen.
Negatieve symptomen
De psychotische symptomen kunnen nog lang doorwerken, ook al lijken ze niet meer aanwezig.
Wanneer de psychotische symptomen minder worden, treden de negatieve symptomen meer op de
voorgrond of nemen de overhand. Dit betekend niet dat positieve en negatieve symptomen niet naast
elkaar aanwezig kunnen zijn. De psychotische symptomen bij schizofrenie worden negatief genoemd,
omdat er als gevolg van de ziekte gedrag ontbreekt. Dit gedrag is normaal wel bij een mens aanwezig.
Er gaat dus als het ware iets ‘af’ wat er wel zou moeten zijn om goed te kunnen functioneren. Zoals;
de behoefte hebben om zichzelf te verzorgen
iets leuks willen doen
initiatief nemen
contacten leggen
activiteiten ontplooien
gevoelens ergens bij hebben en de bijbehorende emoties tonen (emotionele vervlakking)
De ernst van de negatieve symptomen bepaalt, veel meer dan de psychose, hoe het de zorgvrager
zal vergaan. Negatieve symptomen zijn moeilijk te behandelen. Bv gebrek aan initiatief. De zorgvrager
heeft weinig energie en komt nauwelijks tot activiteiten. De zorgvrager trekt zich terug om alleen te
zijn. Dit kan leiden tot sociale isolement. Het meest karakteristieke negatieve symptoom is de
affectieve vervlakking. De emotionele reacties van de zorgvrager zijn verminderd of nagenoeg
verdwenen. Hij moeilijk aangeven wat hijzelf beleeft of aanvoelen wat er in de ander omgaat.
De belangrijkste negatieve symptomen op een rij:
minder heftige, juist vlakke emoties (emotionele vervlakking)
somber en uitgeblust zijn (neerslachtige buien)
zich afzonderen, sterke behoefte hebben om alleen te zijn (sociaal isolement)
