HC3: Sensatie en perceptie - vormen van bewustzijn
Zimbardo, H3
§3.1: Hoe verandert stimulatie in sensatie?
Sensatie is het proces waarbij de receptoren in bijvoorbeeld je ogen of oren worden
gestimuleerd, waardoor neurale impulsen worden waargenomen in de hersenen. Perceptie
is het proces waarbij de prikkels worden
geregistreerd en worden omgezet in een
betekenisvol beeld.
Bij alle zintuigen hebben sensorische receptoren
de taak om informatie van een stimulus om te
zetten in elektrochemische impulsen. Het proces
waarbij fysieke energie (bijv. lichtgolven) wordt omgezet in neurale impulsen wordt
transductie genoemd. Wanneer een bepaalde sensatie lang aanhoudt, worden de zintuigen
minder gevoelig: sensorische adaptatie. Elke verandering in de sensatie zal daarentegen
je aandacht trekken. Dit wordt gedaan om te zorgen dat je hersenen niet overspoeld raken
door alle prikkels in je omgeving.
De absolute drempel is de minimumhoeveelheid fysische energie die nodig is om te leiden
tot gewaarwording. De verschildrempel ( = het Juist Waarneembare Verschil (JWV)) is
een minimale verandering in de intensiteit van een prikkel die iemand in ca. 50% van de
gevallen als verschil kan opmerken. De wet van Weber zegt dat als het JWV groot is als de
intensiteit van de stimulus groot is.
⤷ Als de TV heel hard staat, zal je ‘m veel zachter moeten zetten om verandering te horen. Als
de TV al zacht stond, zal je bij het zachter zetten van het geluid veel sneller een verandering
horen.
De signaaldetectietheorie zegt dat verschillende factoren (sterkte van het signaal, maar
ook de mentale toestand van de persoon) invloed hebben op onze beslissingen om een
bepaald signaal te detecteren of te negeren - voor iedereen kan deze op elk moment
verschillen.
Er zijn lichtgolven die de mens niet kan zien, maar andere organismen wel. De mens heeft
niet alle lichtgolven nodig om te overleven. We krijgen alleen binnen (zowel kleuren als
geluiden) wat we nodig hebben om te overleven.
§3.2: Waarin lijken zintuigen op elkaar? Waarin verschillen ze?
Het gezichtsvermogen
Het oog vangt licht op met de lens. Het licht wordt
door deze kens scherpgesteld voordat deze op
het netvlies valt. Op het netvlies wordt het beeld
omgekeerd en ondersteboven geprojecteerd. De
transductie naar neurale impulsen gebeurt in de
retina ( = netvlies). De fotoreceptoren in de retina
, vangen de lichtenergie op en zetten deze om in impulsen. De retina heeft twee soorten
fotoreceptoren:
Staafjes Kegeltjes
- Neemt bewegingen en grijze kleuren - Neemt kleur en details weer, maar
weer geen zwak licht
- Heeft een lage drempelwaarde - Heeft een hoge drempelwaarde
- Ligt buiten de fovea ( = gele vlek) - Ligt in de fovea ( = gele vlek)
De staafjes en kegeltjes liggen allebei op een andere plek; de ene ligt in de fovea ( = de
gele vlek), met dit punt achterin je oog kijk je het scherpst.
In het retina liggen ook nog andere soorten cellen: Bipolaire cellen verzamelen de impulsen
van de fotoreceptoren en sturen ze door naar de ganglioncellen. De ganglioncellen
vervoeren impulsen naar de hersenen. Alle axonen van de ganglioncellen samen vormen de
oogzenuw. De oogzenuw verlaat het oog in de blinde vlek, hier zitten geen fotoreceptoren.
Vanuit de blinde vlek gaan de impulsen naar de visuele cortex, die datgene wat je ziet kleur,
vorm en omtrek geeft en er emoties / herinneringen aan koppelt.
Je ogen maken voortdurend onwillekeurige kleine bewegingen: microsaccaden.
Experimenten wijzen uit dat deze microsaccaden ervoor zorgen dat je bepaalde bewegingen
kan waarnemen die er niet zijn (optische illusies).
De sensatie van helderheid wordt beïnvloed door de intensiteit van het licht. Je ziet kleur
doordat het licht dat we waarnemen in het elektromagnetische spectrum (van zichtbaar
licht) zit. Verschillende golflengten zenden verschillende kleuren uit. De kleuren worden
‘gemaakt’ in een gebied in de occipitale cortex.
Er zijn twee verklaringen voor het zien van kleur:
● De trichromatische theorie: Kleuren worden waargenomen door drie verschillende
typen kegeltjes die gevoelig zijn voor licht in rode, blauwe en groene golflengten.
● De opponent-procestheorie: Cellen in het visuele systeem verwerken kleuren in
tegengestelde paren (bijv. geel en blauw) en verklaart hiermee negatieve
nabeelden. Deze theorie verklaart kleurwaarneming vanaf de bipolaire cellen -> er is
één soort kegeltje.
Wat we wel kunnen zien, interpreteren we niet altijd correct. Of zien we nauwelijks, omdat
onze hersenen het niet belangrijk vinden. Niet iedereen neemt hetzelfde waar:
- Stereoblindness: Neemt diepte niet goed waar
- Akinetopsia: Moeilijk bewegingen kunnen zien (vergelijking frames in oude films)
- Daltonisme: (Kleurenblindheid) Sommige kleuren moeilijk van elkaar kunnen
onderscheiden.
Tegenwoordig kun je met eye-trackers zien waar iemand naar kijkt. Dit is handig in de
pedagogiek, omdat je zo kunt zien waar kinderen die goed zijn in bijvoorbeeld begrijpend
lezen naar kijken tijdens het lezen en zo andere kinderen kan helpen die moeite hebben met
begrijpend lezen.
Zimbardo, H3
§3.1: Hoe verandert stimulatie in sensatie?
Sensatie is het proces waarbij de receptoren in bijvoorbeeld je ogen of oren worden
gestimuleerd, waardoor neurale impulsen worden waargenomen in de hersenen. Perceptie
is het proces waarbij de prikkels worden
geregistreerd en worden omgezet in een
betekenisvol beeld.
Bij alle zintuigen hebben sensorische receptoren
de taak om informatie van een stimulus om te
zetten in elektrochemische impulsen. Het proces
waarbij fysieke energie (bijv. lichtgolven) wordt omgezet in neurale impulsen wordt
transductie genoemd. Wanneer een bepaalde sensatie lang aanhoudt, worden de zintuigen
minder gevoelig: sensorische adaptatie. Elke verandering in de sensatie zal daarentegen
je aandacht trekken. Dit wordt gedaan om te zorgen dat je hersenen niet overspoeld raken
door alle prikkels in je omgeving.
De absolute drempel is de minimumhoeveelheid fysische energie die nodig is om te leiden
tot gewaarwording. De verschildrempel ( = het Juist Waarneembare Verschil (JWV)) is
een minimale verandering in de intensiteit van een prikkel die iemand in ca. 50% van de
gevallen als verschil kan opmerken. De wet van Weber zegt dat als het JWV groot is als de
intensiteit van de stimulus groot is.
⤷ Als de TV heel hard staat, zal je ‘m veel zachter moeten zetten om verandering te horen. Als
de TV al zacht stond, zal je bij het zachter zetten van het geluid veel sneller een verandering
horen.
De signaaldetectietheorie zegt dat verschillende factoren (sterkte van het signaal, maar
ook de mentale toestand van de persoon) invloed hebben op onze beslissingen om een
bepaald signaal te detecteren of te negeren - voor iedereen kan deze op elk moment
verschillen.
Er zijn lichtgolven die de mens niet kan zien, maar andere organismen wel. De mens heeft
niet alle lichtgolven nodig om te overleven. We krijgen alleen binnen (zowel kleuren als
geluiden) wat we nodig hebben om te overleven.
§3.2: Waarin lijken zintuigen op elkaar? Waarin verschillen ze?
Het gezichtsvermogen
Het oog vangt licht op met de lens. Het licht wordt
door deze kens scherpgesteld voordat deze op
het netvlies valt. Op het netvlies wordt het beeld
omgekeerd en ondersteboven geprojecteerd. De
transductie naar neurale impulsen gebeurt in de
retina ( = netvlies). De fotoreceptoren in de retina
, vangen de lichtenergie op en zetten deze om in impulsen. De retina heeft twee soorten
fotoreceptoren:
Staafjes Kegeltjes
- Neemt bewegingen en grijze kleuren - Neemt kleur en details weer, maar
weer geen zwak licht
- Heeft een lage drempelwaarde - Heeft een hoge drempelwaarde
- Ligt buiten de fovea ( = gele vlek) - Ligt in de fovea ( = gele vlek)
De staafjes en kegeltjes liggen allebei op een andere plek; de ene ligt in de fovea ( = de
gele vlek), met dit punt achterin je oog kijk je het scherpst.
In het retina liggen ook nog andere soorten cellen: Bipolaire cellen verzamelen de impulsen
van de fotoreceptoren en sturen ze door naar de ganglioncellen. De ganglioncellen
vervoeren impulsen naar de hersenen. Alle axonen van de ganglioncellen samen vormen de
oogzenuw. De oogzenuw verlaat het oog in de blinde vlek, hier zitten geen fotoreceptoren.
Vanuit de blinde vlek gaan de impulsen naar de visuele cortex, die datgene wat je ziet kleur,
vorm en omtrek geeft en er emoties / herinneringen aan koppelt.
Je ogen maken voortdurend onwillekeurige kleine bewegingen: microsaccaden.
Experimenten wijzen uit dat deze microsaccaden ervoor zorgen dat je bepaalde bewegingen
kan waarnemen die er niet zijn (optische illusies).
De sensatie van helderheid wordt beïnvloed door de intensiteit van het licht. Je ziet kleur
doordat het licht dat we waarnemen in het elektromagnetische spectrum (van zichtbaar
licht) zit. Verschillende golflengten zenden verschillende kleuren uit. De kleuren worden
‘gemaakt’ in een gebied in de occipitale cortex.
Er zijn twee verklaringen voor het zien van kleur:
● De trichromatische theorie: Kleuren worden waargenomen door drie verschillende
typen kegeltjes die gevoelig zijn voor licht in rode, blauwe en groene golflengten.
● De opponent-procestheorie: Cellen in het visuele systeem verwerken kleuren in
tegengestelde paren (bijv. geel en blauw) en verklaart hiermee negatieve
nabeelden. Deze theorie verklaart kleurwaarneming vanaf de bipolaire cellen -> er is
één soort kegeltje.
Wat we wel kunnen zien, interpreteren we niet altijd correct. Of zien we nauwelijks, omdat
onze hersenen het niet belangrijk vinden. Niet iedereen neemt hetzelfde waar:
- Stereoblindness: Neemt diepte niet goed waar
- Akinetopsia: Moeilijk bewegingen kunnen zien (vergelijking frames in oude films)
- Daltonisme: (Kleurenblindheid) Sommige kleuren moeilijk van elkaar kunnen
onderscheiden.
Tegenwoordig kun je met eye-trackers zien waar iemand naar kijkt. Dit is handig in de
pedagogiek, omdat je zo kunt zien waar kinderen die goed zijn in bijvoorbeeld begrijpend
lezen naar kijken tijdens het lezen en zo andere kinderen kan helpen die moeite hebben met
begrijpend lezen.
