Sociale psychologie – 2023-2024
1. Kennismaking met de sociale psychologie Correlationele methode
1.1 Studieobject van de sociale psychologie Bij een groep individuen verschillende soorten gegevens verzamelen en zien of er
1.1.1 Gebiedsomschrijving bepaalde correlaties naar voren komen
Correlatie = hoe de veranderingen in de ene variabele samenhangen met de
Definitie sociale psychologie van Gordon Allport:
veranderingen in de andere
Sociale psychologie = de wetenschappelijke studie van de manier waarop de gedachten, Indien geen verband: nulcorrelatie
gevoelens en handelingen van de mensen beïnvloed worden door de feitelijke, Berekenen hoe groot de eventuele samenhang is tss de onderzochte variabelen
voorgestelde of geïmpliceerde aanwezigheid van andere mensen. Mensen waarbij een eigenschap aanwezig is vergelijken met mensen waarbij deze
niet aanwezig is
Enkele aspecten van de definitie uitgelegd: Toont geen oorzakelijk verband aan
“Een wetenschappelijke studie…”
<-> intuïtieve kennis of gezond verstand Experimentele methode
Beweringen die empirisch getoetst kunnen worden
Maakt het mogelijk om te onderzoeken of een bepaalde variabele invloed heeft op
3 onderzoeksmethodes: een andere
De begrijpende methode 2 soorten variabelen
De correlationele methode o Afhankelijke variabele: te meten variabele
De experimentele methode Eigenschap of gebeurtenis waarvan we willen weten waardoor ze
beïnvloed wordt
Begrijpende methode o Onafhankelijke variabele: variabele die gemanipuleert wordt of verandert
Kwalitatief: geen gebruik van cijfermateriaal, maar beperkt zich tot verbale Eigenschap of gebeurtenis waarvan we vermoeden dat ze invloed
beschrijvingen heeft op de afhankelijke variabele
Gevalsstudie o Door de onafhankelijke variabele te veranderen, hoop je verschillen te zien
Nauwgezetter en systematischer dan de intuïtieve benadering in de afhankelijke variabele
o Niet tevreden met de eerste verklaring Storende variabelen worden uitgeschakeld of geneutraliseerd:
-> onderzoek naar alle mogelijke factoren die in het vizier komen, dan pas 2 ‘identieke’ proefgroepen
een gefundeerde keuze o Experimentele groep: groep waar je iets gaat veranderen
Beperking: subjectiviteit o Controlegroep: groep waar niets mee gebeurt
o Onderzoeker is degene die kiest wat hij/zij als meest waarschijnlijke Causale of oorzakelijke relatie aantonen
verklaring ziet
o Positief: op die manier soms een nieuwe hypothese die inspirerend kan zijn
voor verder onderzoek
1
, Sociale psychologie – 2023-2024
De empirische cyclus: “…de gedachten, gevoelens en handelingen van mensen”
= er mogen niet onmiddellijk vaststaande conclusies getrokken worden uit de dingen die SP houdt zich niet enkel bezig met het zichtbare gedrag, maar ook met wat mensen
onderzoekers waarnemen, deze zijn slechts een aanleiding om een of enkele mogelijke denken en voelen
verklaringen of hypothesen te formuleren A-B-C-model
o Affectieve component – gevoelens
o Behavior – het manifeste gedrag
o Cognitieve aspecten – waarneming, geheugen en denken
Sociaal-psychologisch onderzoek heeft te maken met opinies en attitudes
Om wetenschappelijk te zijn: innerlijke gedragsaspecten objectief observeerbaar
maken
o Directe weg: kijken naar wat iemand doet – een feitelijke keuze laten maken
o Indirecte weg: vragen wat iemand doet – het laten beoordelen van
uitspraken
“…beïnvloed worden door feitelijke, voorgestelde of geïmpliceerde aanwezigheid
van anderen”
SP gaat over het onderzoek naar beïnvloeding van gedachten, gevoelens en
De hypothesen moeten herhaaldelijk getoetst worden voor ze worden gezien als handelingen
‘wetenschappelijke verklaring’ Indirecte beïnvloeding: beïnvloeding die gebeurt door een voorgestelde of
Eerst concrete voorspellingen uit afleiden en die vervolgens op de proef stellen door impliciete/verborgen aanwezigheid van anderen
ze te confronteren met objectieve, nieuwe waarnemingen o Beïnvloeding hoeft dus niet noodzakelijk te gebeuren in de feitelijke of
directe aanwezigheid van de beïnvloedende personen
Soorten aanwezigheid
Feitelijke of directe aanwezigheid
Voorgestelde aanwezigheid
Impliciete aanwezigheid
Voorgestelde aanwezigheid: het gedrag wordt beïnvloed door hoe je denkt dat
anderen zullen reageren op je keuze
Impliciete aanwezigheid: gedrag wordt meegestuurd door onzichtbare instanties bv.
regels
2
, Sociale psychologie – 2023-2024
Enkele aanvulling op definitie van Allport Ontwikkelingspsychologie
Nagaan hoe het gedrag in zijn verschillende aspecten evolueert over de
Gaat niet enkele om de manier waarop mensen beïnvloed worden door anderen,
verschillende levensfasen
maar ook hoe ze actief inspelen op die anderen
Beschrijven van de complexer wordende sociale interacties, zonder in te gaan op
Beïnvloeding gebeurt niet altijd bewust of intentioneel
de algemene wetmatigheden
SP beperkt zich niet tot een apart soort – sociale – gedragingen
Persoonlijkheidspsychologie
Conclusie:
Vooral oog voor innerlijke factoren om gedrag van de mens te verklaren
Het gaat niet om een specifiek gedrag, elk gedrag kan sociaal zijn. Het gaat om de wijze (de aan- of afwezigheid van bepaalde persoonlijkheidseigenschappen)
waarop naar het gedrag wordt gekeken. Disposities
Andere wijze van verklaringen dan de sociale psychologie, vaak voor dezelfde
fenomenen
1.1.2 De eigen invalshoed van de sociale psychologie Gedrag verklaren aan de hand van 1 bron: de aanleg van de persoon
Sociale psychologie bevindt zich op het snijpunt tss sociologie en psychologie
Sociale psychologie
Onderscheidt met sociologie Zoeken verklaringen in externe factoren
Situationisme: hoe werken situaties in op het gedrag van mensen, ook al
Sociologie: aandacht voor de meer globale groepskenmerken van het gedrag – kijkt
verschillen die mensen in hun persoonlijkheid?
naar gedrag van groepen op zich – maatschappelijke of groepsgebonden kenmerken
Interactionisme: mensen kunnen zich anders gedragen afhankelijk van situaties &
Psychologie: aandacht voor het individu
ook door hun persoonlijkheid anders reageren op een situatie
Sociale psychologie: kijkt naar het gedrag van een individu binnen een groep – gedrag
van individuen zover het gericht is op of beïnvloed wordt door het gedrag van
Belang van een multidisciplinaire aanpak:
anderen – het individu en zijn onmiddellijke omgeving
Onderzoek gebeurt vandaag niet meer door individuele wetenschappers die de
werkelijkheid enkel vanuit hun eigen discipline benaderen, maar door onderzoeks-
Eigen plaats binnen de psychologie groepen waarin verschillende disciplines bij elkaar komen.
Algemene psychologie
Bestuderen van basisprocessen van het gedrag: waarneming, geheugen, emoties
Aandacht voor de algemene wetmatigheden, zonder oog te hebben voor de
specifieke sociale factoren
3
, Sociale psychologie – 2023-2024
o MAAR mensen werden soms blootgesteld aan ethisch betwistbare
handelingen (bv. toedienen elektroshocks)
1.2 Enkele belangrijke evoluties Internationaal werd een deontologische code opgesteld (duidelijk waaraan
1.2.1 Kenmerken van bij het ontstaan onderzoekers zich moeten houden):
o Informeren van de deelnemer
Een sterke experimentele traditie
o Schriftelijke bevestiging van deelname
Experimentele methode: op een eenvoudige manier aantonen welke factoren invloed o Na het experiment informeren (indien in het kader van de proef iets
hebben op fenomenen die onderzoekers in kaart willen brengen noodzakelijk was om te verzwijgen)
Storende variabelen kunnen onder controle worden gehouden
Eerste sociaal-psychologische experimenten dateren van eind 19e eeuw Culturele verscheidenheid
o Eerst gepubliceerde: experiment van Norman Triplett Soms vragen over de veralgemeenbaarheid van sommige conclusies – vaak
onderzoek met studenten
Belang van replicatieonderzoek:
Nieuwe band tussen theorie en praktijk
o Onderzoekers moeten nauwkeurig aangeven wat precies onderzocht werd,
Invloed van WOII bij welk soort mensen & hoe ze concreet te werk zijn gegaan
Praktische problemen die opgelost moesten worden: o Mogelijkheid om hetzelfde experiment op een identieke wijze (of met enige
o Hoe het moreel van de troepen op peil houden? variatie bv. ander land) opnieuw te doen en te zien of de resultaten
o Hoe de burgerbevolking mobiliseren? bevestigd worden
o Hoe de burgerbevolking aanzetten om zuinig om te springen met voedsel en Crossculturele psychologie = wetenschap die specifiek onderzoek doet naar manier
grondstoffen? waarop diverse gedragsaspecten beïnvloed worden door de cultuur
Kurt Lewin o Geert Hofstede: onderscheid tss individualistische en collectivistische
o Wetenschapper die een prominente rol speelde – vader van de sociale culturen
psychologie Individualistische cultuur: hechten belang aan onafhankelijkheid,
o Veldtheorie: gedrag van mensen is afhankelijk van hun persoonlijkheid of individuele prestatie en eigen opinie
karakter en de omgeving of situatie waarin ze zich bevinden Collectivistische cultuur: hechten belang aan gemeenschap,
Vanaf 1950: explosie van zeer uiteenlopende sociaal-psychologische theorieën inspanningen die de groep ten goede komen en bewaren van
→ Vormden aanleiding voor nieuw onderzoek om de theorie te toetsen sociale harmonie
Veel van de klassieke theorieën stammen uit de jaren ‘50 en ‘60 Het belang van biologische factoren
Vroeger: gedacht dat gedrag biologisch gestuurd zou worden -> te deterministisch
1.2.2 Latere aandachtspunten
o Te weinig ruimte voor beïnvloeding vanuit de persoon zelf of vanuit zijn
Ethische aandachtspunten omgeving
Evolutionaire psychologie: toenemende interesse in de evolutionaire betekenis van
Onderzoekers: enthousiast om duistere kanten van menselijk gedrag te bestuderen
sommige gedragingen
4
1. Kennismaking met de sociale psychologie Correlationele methode
1.1 Studieobject van de sociale psychologie Bij een groep individuen verschillende soorten gegevens verzamelen en zien of er
1.1.1 Gebiedsomschrijving bepaalde correlaties naar voren komen
Correlatie = hoe de veranderingen in de ene variabele samenhangen met de
Definitie sociale psychologie van Gordon Allport:
veranderingen in de andere
Sociale psychologie = de wetenschappelijke studie van de manier waarop de gedachten, Indien geen verband: nulcorrelatie
gevoelens en handelingen van de mensen beïnvloed worden door de feitelijke, Berekenen hoe groot de eventuele samenhang is tss de onderzochte variabelen
voorgestelde of geïmpliceerde aanwezigheid van andere mensen. Mensen waarbij een eigenschap aanwezig is vergelijken met mensen waarbij deze
niet aanwezig is
Enkele aspecten van de definitie uitgelegd: Toont geen oorzakelijk verband aan
“Een wetenschappelijke studie…”
<-> intuïtieve kennis of gezond verstand Experimentele methode
Beweringen die empirisch getoetst kunnen worden
Maakt het mogelijk om te onderzoeken of een bepaalde variabele invloed heeft op
3 onderzoeksmethodes: een andere
De begrijpende methode 2 soorten variabelen
De correlationele methode o Afhankelijke variabele: te meten variabele
De experimentele methode Eigenschap of gebeurtenis waarvan we willen weten waardoor ze
beïnvloed wordt
Begrijpende methode o Onafhankelijke variabele: variabele die gemanipuleert wordt of verandert
Kwalitatief: geen gebruik van cijfermateriaal, maar beperkt zich tot verbale Eigenschap of gebeurtenis waarvan we vermoeden dat ze invloed
beschrijvingen heeft op de afhankelijke variabele
Gevalsstudie o Door de onafhankelijke variabele te veranderen, hoop je verschillen te zien
Nauwgezetter en systematischer dan de intuïtieve benadering in de afhankelijke variabele
o Niet tevreden met de eerste verklaring Storende variabelen worden uitgeschakeld of geneutraliseerd:
-> onderzoek naar alle mogelijke factoren die in het vizier komen, dan pas 2 ‘identieke’ proefgroepen
een gefundeerde keuze o Experimentele groep: groep waar je iets gaat veranderen
Beperking: subjectiviteit o Controlegroep: groep waar niets mee gebeurt
o Onderzoeker is degene die kiest wat hij/zij als meest waarschijnlijke Causale of oorzakelijke relatie aantonen
verklaring ziet
o Positief: op die manier soms een nieuwe hypothese die inspirerend kan zijn
voor verder onderzoek
1
, Sociale psychologie – 2023-2024
De empirische cyclus: “…de gedachten, gevoelens en handelingen van mensen”
= er mogen niet onmiddellijk vaststaande conclusies getrokken worden uit de dingen die SP houdt zich niet enkel bezig met het zichtbare gedrag, maar ook met wat mensen
onderzoekers waarnemen, deze zijn slechts een aanleiding om een of enkele mogelijke denken en voelen
verklaringen of hypothesen te formuleren A-B-C-model
o Affectieve component – gevoelens
o Behavior – het manifeste gedrag
o Cognitieve aspecten – waarneming, geheugen en denken
Sociaal-psychologisch onderzoek heeft te maken met opinies en attitudes
Om wetenschappelijk te zijn: innerlijke gedragsaspecten objectief observeerbaar
maken
o Directe weg: kijken naar wat iemand doet – een feitelijke keuze laten maken
o Indirecte weg: vragen wat iemand doet – het laten beoordelen van
uitspraken
“…beïnvloed worden door feitelijke, voorgestelde of geïmpliceerde aanwezigheid
van anderen”
SP gaat over het onderzoek naar beïnvloeding van gedachten, gevoelens en
De hypothesen moeten herhaaldelijk getoetst worden voor ze worden gezien als handelingen
‘wetenschappelijke verklaring’ Indirecte beïnvloeding: beïnvloeding die gebeurt door een voorgestelde of
Eerst concrete voorspellingen uit afleiden en die vervolgens op de proef stellen door impliciete/verborgen aanwezigheid van anderen
ze te confronteren met objectieve, nieuwe waarnemingen o Beïnvloeding hoeft dus niet noodzakelijk te gebeuren in de feitelijke of
directe aanwezigheid van de beïnvloedende personen
Soorten aanwezigheid
Feitelijke of directe aanwezigheid
Voorgestelde aanwezigheid
Impliciete aanwezigheid
Voorgestelde aanwezigheid: het gedrag wordt beïnvloed door hoe je denkt dat
anderen zullen reageren op je keuze
Impliciete aanwezigheid: gedrag wordt meegestuurd door onzichtbare instanties bv.
regels
2
, Sociale psychologie – 2023-2024
Enkele aanvulling op definitie van Allport Ontwikkelingspsychologie
Nagaan hoe het gedrag in zijn verschillende aspecten evolueert over de
Gaat niet enkele om de manier waarop mensen beïnvloed worden door anderen,
verschillende levensfasen
maar ook hoe ze actief inspelen op die anderen
Beschrijven van de complexer wordende sociale interacties, zonder in te gaan op
Beïnvloeding gebeurt niet altijd bewust of intentioneel
de algemene wetmatigheden
SP beperkt zich niet tot een apart soort – sociale – gedragingen
Persoonlijkheidspsychologie
Conclusie:
Vooral oog voor innerlijke factoren om gedrag van de mens te verklaren
Het gaat niet om een specifiek gedrag, elk gedrag kan sociaal zijn. Het gaat om de wijze (de aan- of afwezigheid van bepaalde persoonlijkheidseigenschappen)
waarop naar het gedrag wordt gekeken. Disposities
Andere wijze van verklaringen dan de sociale psychologie, vaak voor dezelfde
fenomenen
1.1.2 De eigen invalshoed van de sociale psychologie Gedrag verklaren aan de hand van 1 bron: de aanleg van de persoon
Sociale psychologie bevindt zich op het snijpunt tss sociologie en psychologie
Sociale psychologie
Onderscheidt met sociologie Zoeken verklaringen in externe factoren
Situationisme: hoe werken situaties in op het gedrag van mensen, ook al
Sociologie: aandacht voor de meer globale groepskenmerken van het gedrag – kijkt
verschillen die mensen in hun persoonlijkheid?
naar gedrag van groepen op zich – maatschappelijke of groepsgebonden kenmerken
Interactionisme: mensen kunnen zich anders gedragen afhankelijk van situaties &
Psychologie: aandacht voor het individu
ook door hun persoonlijkheid anders reageren op een situatie
Sociale psychologie: kijkt naar het gedrag van een individu binnen een groep – gedrag
van individuen zover het gericht is op of beïnvloed wordt door het gedrag van
Belang van een multidisciplinaire aanpak:
anderen – het individu en zijn onmiddellijke omgeving
Onderzoek gebeurt vandaag niet meer door individuele wetenschappers die de
werkelijkheid enkel vanuit hun eigen discipline benaderen, maar door onderzoeks-
Eigen plaats binnen de psychologie groepen waarin verschillende disciplines bij elkaar komen.
Algemene psychologie
Bestuderen van basisprocessen van het gedrag: waarneming, geheugen, emoties
Aandacht voor de algemene wetmatigheden, zonder oog te hebben voor de
specifieke sociale factoren
3
, Sociale psychologie – 2023-2024
o MAAR mensen werden soms blootgesteld aan ethisch betwistbare
handelingen (bv. toedienen elektroshocks)
1.2 Enkele belangrijke evoluties Internationaal werd een deontologische code opgesteld (duidelijk waaraan
1.2.1 Kenmerken van bij het ontstaan onderzoekers zich moeten houden):
o Informeren van de deelnemer
Een sterke experimentele traditie
o Schriftelijke bevestiging van deelname
Experimentele methode: op een eenvoudige manier aantonen welke factoren invloed o Na het experiment informeren (indien in het kader van de proef iets
hebben op fenomenen die onderzoekers in kaart willen brengen noodzakelijk was om te verzwijgen)
Storende variabelen kunnen onder controle worden gehouden
Eerste sociaal-psychologische experimenten dateren van eind 19e eeuw Culturele verscheidenheid
o Eerst gepubliceerde: experiment van Norman Triplett Soms vragen over de veralgemeenbaarheid van sommige conclusies – vaak
onderzoek met studenten
Belang van replicatieonderzoek:
Nieuwe band tussen theorie en praktijk
o Onderzoekers moeten nauwkeurig aangeven wat precies onderzocht werd,
Invloed van WOII bij welk soort mensen & hoe ze concreet te werk zijn gegaan
Praktische problemen die opgelost moesten worden: o Mogelijkheid om hetzelfde experiment op een identieke wijze (of met enige
o Hoe het moreel van de troepen op peil houden? variatie bv. ander land) opnieuw te doen en te zien of de resultaten
o Hoe de burgerbevolking mobiliseren? bevestigd worden
o Hoe de burgerbevolking aanzetten om zuinig om te springen met voedsel en Crossculturele psychologie = wetenschap die specifiek onderzoek doet naar manier
grondstoffen? waarop diverse gedragsaspecten beïnvloed worden door de cultuur
Kurt Lewin o Geert Hofstede: onderscheid tss individualistische en collectivistische
o Wetenschapper die een prominente rol speelde – vader van de sociale culturen
psychologie Individualistische cultuur: hechten belang aan onafhankelijkheid,
o Veldtheorie: gedrag van mensen is afhankelijk van hun persoonlijkheid of individuele prestatie en eigen opinie
karakter en de omgeving of situatie waarin ze zich bevinden Collectivistische cultuur: hechten belang aan gemeenschap,
Vanaf 1950: explosie van zeer uiteenlopende sociaal-psychologische theorieën inspanningen die de groep ten goede komen en bewaren van
→ Vormden aanleiding voor nieuw onderzoek om de theorie te toetsen sociale harmonie
Veel van de klassieke theorieën stammen uit de jaren ‘50 en ‘60 Het belang van biologische factoren
Vroeger: gedacht dat gedrag biologisch gestuurd zou worden -> te deterministisch
1.2.2 Latere aandachtspunten
o Te weinig ruimte voor beïnvloeding vanuit de persoon zelf of vanuit zijn
Ethische aandachtspunten omgeving
Evolutionaire psychologie: toenemende interesse in de evolutionaire betekenis van
Onderzoekers: enthousiast om duistere kanten van menselijk gedrag te bestuderen
sommige gedragingen
4
