Wat is ontwikkelingspsychologie?
Ontwikkeling =
- Proces van groei en verandering dat wordt bepaald door de interactie tussen erfelijkheid en
omgeving
- Gaat een leven lang door..
- De meeste aandacht gaat uit naar de kindertijd en adolescentie
Psychologie =
- Wetenschap van gedrag en mentale processen
Ontwikkelingspsychologie =
- Bestudeert de psychologische veranderingen bij toenemende leeftijd.
Wat is pedagogiek?
Pedagogiek =
- De wetenschap van het opvoeden
- letterlijk: kinderleiding (Oud Grieks: Paidagoogia)
Opvoeden =
- Het process waarin een kind wordt gevormd naar de normen en waarden van de opvoeders
en de samenleving.
Psychosociaal functioneren
Psyche = geest - ons denken, voelen en gedrag
Sociaal = onze interactie met andere mensen
Hoe functioneer je in relatie tot anderen, vrienden, familie en buren? Welke rol neem je in binnen
het gezin, school of werk? Hoe zie jij je plek in de samenleving?
Opgroeien en ouder worden betekent je steeds opnieuw aanpassen aan veranderende vermogens en
verwachtingen van anderen.
Psychosociale ontwikkeling volgens Erikson (1963)
Mensen doorlopen 8 levensfasen, van babytijd tot ouderdom
Iedere fase wordt afgesloten met een crisis, een ontwikkelingstaak die typisch is voor díe fase.
- Als die taak onopgelost blijft of negatief afgesloten, loopt de ontwikkeling vast.
Waarom moet je deze kennis hebben als sociaal werker?
- Je krijgt in je werk te maken met mensen van verschillende leeftijden
- Zij zijn volgens Erikson allemaal met hun eigen specifieke ontwikkelingstaak bezig
- Het helpt om de kwetsbaarheid of problematiek van je cliënten te plaatsen in het perspectief
van hun levensloop
,Babytijd (0 – 1,5 jaar)
- Vertrouwen versus wantrouwen
- Veiligheid, geborgenheid vinden
- Geknuffeld, gevoed en verschoond worden
Peutertijd (1,5 – 3 jaar):
- autonomie versus schaamte en twijfel
- + : ontwikkeling van zelfstandigheid, de wereld verkennen, dingen ‘zelf doen’ = autonomie
- - : te veel kritiek of bescherming leidt tot twijfel aan zichzelf
- Leren lopen en spreken
- Durft de wereld te verkennen
- ‘’zelf doen’’
Kleutertijd (3 – 6 jaar)
- Initiatief versus schuldgevoel
- + : ontwikkeling van geweten, eigen initiatieven ontplooien, zelf dingen in gang zetten
- - : schuldgevoel
o door te hoge eisen en of correcties
- Zelf kiezen welke kleren hij/zij aantrekt, wat hij/zij eet en met wei en hoe hij speelt.
Schoolkindtijd (6 jaar tot ‘’puberteit’’ +/- 12 jaar)
- vlijt versus minderwaardigheid
- + : gevoelens van competentie en zelfvertrouwen (vlijt)
o door successen en aanmoediging van anderen
- - : laag zelfbeeld, minderwaardig voelen door mislukkingen, te veel kritiek of te hoge eisen.
- Leert lezen, schrijven, rekenen
- Leert aftespreken met vreindjes en oefenen om te gaan met conflicten
Adolescentie (+/- 12 jaar ‘’puberteit’’ tot…)
- Identiteit versus rolverwarring
- Een antwoord vinden op de vraag ‘Wie ben ik?’
- Lichaam rijpt, seksuele gevoelens en leert abstract denken
- Losmaken van ouders
- Verschillende soorten werken en verschillende alternatieve levensstijlen verkennen
Identiteit = een doorleefd ik-gevoel dat eenheid aanbrengt in alle belevingen
Jong-volwassenheid
- Intimiteit versus isolement
- + : aangaan van een intieme relatie
o trouwen/samenwonen of hechte vriendschap
o Jezelf open stellen voor anderen, kwetsbaar durven zijn
- - : eenzaamheid, isolement
- Het aangaan en in stand houden van een langdurige, hechte relatie.
,Middelbare leeftijd
- Generativiteit versus egocentrisme
- + : zorg dragen voor anderen, bijdragen aan de maatschappi j= generativiteit
o Gezin stichten
o Carrière maken/nieuwe ideeën voortbrengen
o Vrijwilligerswerk
- : verveling, gebrek aan toekomst visie en frustratie = stagnatie/egocentrisme
- Betrokken voelen bij de rest van de wereld
- Bijdrage leveren aan de maatschappij
- Levensdoelen waarmaken
Ouderdom
- Ik-integriteit versus wanhoop
- + : terugkijken op het leven met tevredenheid = ik-integriteit
- - : Spijt, opnieuw willen beginnen = wanhoop
Kritiek op Erikson:
Sommige psychologen vragen zich af of iedereen de acht levensfasen wel in zo’n vaste volgorde
doorploopt en of het wel perse nodig is dat je een ontwikkelingstaak helemaal afsluit. Zo beweerde
Erikson dat je pas een intieme relatie aan kunt gaan nadat je een stabiele indentiteit hebt gevormd in
je adolescentie. Carol Gilligan, een feminiscische professor aan de universiteit van Harvard, is het
daar niet mee eens. Zij denkt dat dit voor jongens wel opgaat, maar dat vrouwen zichzelf juist vaak
leren kennen dóór een intieme relatie of vriendengroep.
3 krachten van ontwikkeling
Nature = Factoren die AANGEBOREN zijn (door aanleg/genen)
“Het aard van het beestje”
Nurture = Factoren die AANGELEERD zijn (door sociale omgeving, opvoeding)
“De mens is maakbaar”
Rijping = Veranderingen die voor een groot deel genetisch geregeld worden en waarop
omgevingsinvloeden een kleine invloed hebben.
Verloopt ontwikkeling via een continu of een discontinue proces?
Continue verandering = geleidelijke ontwikkeling waarbij prestaties op een bepaald niveau
voortvloeien uit die van de vorige niveaus. Continue verandering is kwantitatief.
Discontinue verandering = ontwikkeling in aparte stappen of stadia. Elk stadium levert gedrag op dat
kwalitatief anders is dan gedrag in eerdere stadia.
In de continue benadering vinden we dat wetenschappers de verschillen tussen kind en volwassene
enkel beschrijven in een verschil in complexiteit. De continue ontwikkeling is dus gewoon een
uitbreiding van dezelfde soort vaardigheden die er in het begin al waren. In de discontinue
benadering wordt er gezegd dat kinderen een unieke manier van denken, voelen en gedragen
hebben, die erg verschilt van hoe dit bij volwassenen gebeurt. Dit zou dus betekenen dat zich in de
ontwikkeling nieuwe manieren van reageren in specifieke periodes manifesteren
, Adolescentie
Adolescentie is de overgang in de ontwikkeling tussen de jeugd en volledige volwassenheid, hetgeen
een periode representeert waarin een persoon biologisch, maar niet emotioneel volgroeid is.
- Puberteit = onderdeel van adolescentie
- Puberteit = biologisch
- Adolescentie = sociaal-cultureel
Biologische veranderingen: puberteit
- Hormonale turbulentie
- Groeispurt, lichameljike processen die leiden tot vruchtbaarheid
- Uiterlijk als bron van onzekerheid
- Omgaan met seksuele verlangens en verliefdheid
Rites de passage (volwassen worden in andere culturen)
Een overgangsritueel of rite de passage is een ritueel dat de verandering in sociale of seksuele status
van iemand markeert. Overgangsrituelen worden vaak gehouden rond belangrijke gebeurtenissen
zoals: geboortes, puberteit, huwelijken, menopauze, begrafenissen enz
Voorbeelden van kenmerkende rites de passage zijn die waarbij jongeren in het regenwoud van
Brazilië, of bij de Mwiri in Uganda de overgang van kind naar volwassene maken. De jongeren gaan
vaak dagen bloot het oerwoud in. Zo scheiden zij zich af van hun moeders en het dorp. In het
oerwoud ondergaan ze allerlei proeven.
Identificatie en experimenteren tijdens de adolescentie
De adolescent blijft met name experimenteren met gedrag en uiterlijk. Dit is een belangrijke stap op
weg naar een eigen identiteit. Als voorbeelden, als identificatiefiguren, kiest de adolescent echter
geen popsterren of topsporters meer, maar mensen die dichter bij hen staan
Bijna de helft van de Nederlandse pubers (46%) schaamt zich regelmatig voor het gedrag van hun
ouders
Top 4 tenenkrommers:
1. Dansende ouders
2. Een zoen krijgen van je ouders
3. Ouders die elkaar zoenen
4. Praten met klasgenoten
Losmaken van de vertrouwde binding
- Meer gelijkwaardigheid
- De-idealiatie: de ouder valt van zijn voetstuk
- Onderhandeling over regels
Leeftijdsgenoten en vrienden worden belangrijk
- Hecht vriendschap -> biedt steun
- Vriendengroep -> biedt sociale oefening en veiligheid (lijkt op een familie)
Ontwikkeling =
- Proces van groei en verandering dat wordt bepaald door de interactie tussen erfelijkheid en
omgeving
- Gaat een leven lang door..
- De meeste aandacht gaat uit naar de kindertijd en adolescentie
Psychologie =
- Wetenschap van gedrag en mentale processen
Ontwikkelingspsychologie =
- Bestudeert de psychologische veranderingen bij toenemende leeftijd.
Wat is pedagogiek?
Pedagogiek =
- De wetenschap van het opvoeden
- letterlijk: kinderleiding (Oud Grieks: Paidagoogia)
Opvoeden =
- Het process waarin een kind wordt gevormd naar de normen en waarden van de opvoeders
en de samenleving.
Psychosociaal functioneren
Psyche = geest - ons denken, voelen en gedrag
Sociaal = onze interactie met andere mensen
Hoe functioneer je in relatie tot anderen, vrienden, familie en buren? Welke rol neem je in binnen
het gezin, school of werk? Hoe zie jij je plek in de samenleving?
Opgroeien en ouder worden betekent je steeds opnieuw aanpassen aan veranderende vermogens en
verwachtingen van anderen.
Psychosociale ontwikkeling volgens Erikson (1963)
Mensen doorlopen 8 levensfasen, van babytijd tot ouderdom
Iedere fase wordt afgesloten met een crisis, een ontwikkelingstaak die typisch is voor díe fase.
- Als die taak onopgelost blijft of negatief afgesloten, loopt de ontwikkeling vast.
Waarom moet je deze kennis hebben als sociaal werker?
- Je krijgt in je werk te maken met mensen van verschillende leeftijden
- Zij zijn volgens Erikson allemaal met hun eigen specifieke ontwikkelingstaak bezig
- Het helpt om de kwetsbaarheid of problematiek van je cliënten te plaatsen in het perspectief
van hun levensloop
,Babytijd (0 – 1,5 jaar)
- Vertrouwen versus wantrouwen
- Veiligheid, geborgenheid vinden
- Geknuffeld, gevoed en verschoond worden
Peutertijd (1,5 – 3 jaar):
- autonomie versus schaamte en twijfel
- + : ontwikkeling van zelfstandigheid, de wereld verkennen, dingen ‘zelf doen’ = autonomie
- - : te veel kritiek of bescherming leidt tot twijfel aan zichzelf
- Leren lopen en spreken
- Durft de wereld te verkennen
- ‘’zelf doen’’
Kleutertijd (3 – 6 jaar)
- Initiatief versus schuldgevoel
- + : ontwikkeling van geweten, eigen initiatieven ontplooien, zelf dingen in gang zetten
- - : schuldgevoel
o door te hoge eisen en of correcties
- Zelf kiezen welke kleren hij/zij aantrekt, wat hij/zij eet en met wei en hoe hij speelt.
Schoolkindtijd (6 jaar tot ‘’puberteit’’ +/- 12 jaar)
- vlijt versus minderwaardigheid
- + : gevoelens van competentie en zelfvertrouwen (vlijt)
o door successen en aanmoediging van anderen
- - : laag zelfbeeld, minderwaardig voelen door mislukkingen, te veel kritiek of te hoge eisen.
- Leert lezen, schrijven, rekenen
- Leert aftespreken met vreindjes en oefenen om te gaan met conflicten
Adolescentie (+/- 12 jaar ‘’puberteit’’ tot…)
- Identiteit versus rolverwarring
- Een antwoord vinden op de vraag ‘Wie ben ik?’
- Lichaam rijpt, seksuele gevoelens en leert abstract denken
- Losmaken van ouders
- Verschillende soorten werken en verschillende alternatieve levensstijlen verkennen
Identiteit = een doorleefd ik-gevoel dat eenheid aanbrengt in alle belevingen
Jong-volwassenheid
- Intimiteit versus isolement
- + : aangaan van een intieme relatie
o trouwen/samenwonen of hechte vriendschap
o Jezelf open stellen voor anderen, kwetsbaar durven zijn
- - : eenzaamheid, isolement
- Het aangaan en in stand houden van een langdurige, hechte relatie.
,Middelbare leeftijd
- Generativiteit versus egocentrisme
- + : zorg dragen voor anderen, bijdragen aan de maatschappi j= generativiteit
o Gezin stichten
o Carrière maken/nieuwe ideeën voortbrengen
o Vrijwilligerswerk
- : verveling, gebrek aan toekomst visie en frustratie = stagnatie/egocentrisme
- Betrokken voelen bij de rest van de wereld
- Bijdrage leveren aan de maatschappij
- Levensdoelen waarmaken
Ouderdom
- Ik-integriteit versus wanhoop
- + : terugkijken op het leven met tevredenheid = ik-integriteit
- - : Spijt, opnieuw willen beginnen = wanhoop
Kritiek op Erikson:
Sommige psychologen vragen zich af of iedereen de acht levensfasen wel in zo’n vaste volgorde
doorploopt en of het wel perse nodig is dat je een ontwikkelingstaak helemaal afsluit. Zo beweerde
Erikson dat je pas een intieme relatie aan kunt gaan nadat je een stabiele indentiteit hebt gevormd in
je adolescentie. Carol Gilligan, een feminiscische professor aan de universiteit van Harvard, is het
daar niet mee eens. Zij denkt dat dit voor jongens wel opgaat, maar dat vrouwen zichzelf juist vaak
leren kennen dóór een intieme relatie of vriendengroep.
3 krachten van ontwikkeling
Nature = Factoren die AANGEBOREN zijn (door aanleg/genen)
“Het aard van het beestje”
Nurture = Factoren die AANGELEERD zijn (door sociale omgeving, opvoeding)
“De mens is maakbaar”
Rijping = Veranderingen die voor een groot deel genetisch geregeld worden en waarop
omgevingsinvloeden een kleine invloed hebben.
Verloopt ontwikkeling via een continu of een discontinue proces?
Continue verandering = geleidelijke ontwikkeling waarbij prestaties op een bepaald niveau
voortvloeien uit die van de vorige niveaus. Continue verandering is kwantitatief.
Discontinue verandering = ontwikkeling in aparte stappen of stadia. Elk stadium levert gedrag op dat
kwalitatief anders is dan gedrag in eerdere stadia.
In de continue benadering vinden we dat wetenschappers de verschillen tussen kind en volwassene
enkel beschrijven in een verschil in complexiteit. De continue ontwikkeling is dus gewoon een
uitbreiding van dezelfde soort vaardigheden die er in het begin al waren. In de discontinue
benadering wordt er gezegd dat kinderen een unieke manier van denken, voelen en gedragen
hebben, die erg verschilt van hoe dit bij volwassenen gebeurt. Dit zou dus betekenen dat zich in de
ontwikkeling nieuwe manieren van reageren in specifieke periodes manifesteren
, Adolescentie
Adolescentie is de overgang in de ontwikkeling tussen de jeugd en volledige volwassenheid, hetgeen
een periode representeert waarin een persoon biologisch, maar niet emotioneel volgroeid is.
- Puberteit = onderdeel van adolescentie
- Puberteit = biologisch
- Adolescentie = sociaal-cultureel
Biologische veranderingen: puberteit
- Hormonale turbulentie
- Groeispurt, lichameljike processen die leiden tot vruchtbaarheid
- Uiterlijk als bron van onzekerheid
- Omgaan met seksuele verlangens en verliefdheid
Rites de passage (volwassen worden in andere culturen)
Een overgangsritueel of rite de passage is een ritueel dat de verandering in sociale of seksuele status
van iemand markeert. Overgangsrituelen worden vaak gehouden rond belangrijke gebeurtenissen
zoals: geboortes, puberteit, huwelijken, menopauze, begrafenissen enz
Voorbeelden van kenmerkende rites de passage zijn die waarbij jongeren in het regenwoud van
Brazilië, of bij de Mwiri in Uganda de overgang van kind naar volwassene maken. De jongeren gaan
vaak dagen bloot het oerwoud in. Zo scheiden zij zich af van hun moeders en het dorp. In het
oerwoud ondergaan ze allerlei proeven.
Identificatie en experimenteren tijdens de adolescentie
De adolescent blijft met name experimenteren met gedrag en uiterlijk. Dit is een belangrijke stap op
weg naar een eigen identiteit. Als voorbeelden, als identificatiefiguren, kiest de adolescent echter
geen popsterren of topsporters meer, maar mensen die dichter bij hen staan
Bijna de helft van de Nederlandse pubers (46%) schaamt zich regelmatig voor het gedrag van hun
ouders
Top 4 tenenkrommers:
1. Dansende ouders
2. Een zoen krijgen van je ouders
3. Ouders die elkaar zoenen
4. Praten met klasgenoten
Losmaken van de vertrouwde binding
- Meer gelijkwaardigheid
- De-idealiatie: de ouder valt van zijn voetstuk
- Onderhandeling over regels
Leeftijdsgenoten en vrienden worden belangrijk
- Hecht vriendschap -> biedt steun
- Vriendengroep -> biedt sociale oefening en veiligheid (lijkt op een familie)
