Samenvatting voedingsleer periode 2
Thema Natrium & Kalium
Bronnen
Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen. Den
Haag: Gezondheidsraad, 2018; publicatienr. 2018/19. Te downloaden via
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2018/09/18/gezondheidsraad-
herzietvoedingsnormen-voor-volwassenen
o Hoofdstuk 4: De nieuwe Nederlandse voedingsnormen en hun betekenis: alleen de
informatie over kalium
Health Council of the Netherlands. An evaluation of the EFSA’s dietary reference values
(DRVs), Part 1. Dietary reference values for vitamins and minerals for adults. Background
document to Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen. The Hague:
Health Council of the Netherlands, 2018; publication no. 2018/19A. Te downloaden via
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2018/09/18/gezondheidsraad-
herzietvoedingsnormen-voor-volwassenen
o Chapter 26: Potassium
Whitney, E. & Rolfes, S.R. (2013 of 2016). Understanding Nutrition. (13e of 14e druk).
Belmont, CA: Wadsworth Cengage Learning
o De informatie over natrium, kalium en het mediteranean dieet.
Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2015. Den Haag: Gezondheidsraad, 2015;
publicatie nr. 2015/24
o De informatie keukenzout (natrium en kalium)
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (z.d.). Voedselconsumptiepeiling. Wat eet en
drinkt Nederland? Resultaten van de voedselconsumptiepeiling 2012-2016. Te raadplegen
via
https://www.wateetnederland.nl/
o De gegevens over natrium en kalium
Thimister, E (2014). Natrium, kalium en fytochemicaliën [pdf hoorcollege]. Te verkrijgen bij
bronnen op #OnderwijsOnline
o Alleen de delen over het mediterraan voedingspatroon, natrium/zout en kalium (de overige
delen gelden als voorbereiding voor twee lessen verder (fytochemicaliën)).
Bron: Richtlijnen Goede Voeding
Keukenzout (natriumchloride) komt in veel voedingsmiddelen voor en wordt ook aan veel
voedingsmiddelen toegevoegd. Naar schatting is het huishoudelijke zoutgebruik (kookzout +
tafelzout) verantwoordelijk voor ongeveer 20 procent van de natriuminname en wordt 80 procent
van de hoeveelheid geconsumeerd keukenzout in voedingsmiddelen verwerkt, zoals brood, worst,
kaas, hartige snacks en kant-en-klaarproducten. Eén gram natrium komt overeen met ongeveer 2,5
gram keukenzout
De commissie concludeert dat het overtuigend is aangetoond dat een vermindering van de
natriuminname de bloeddruk, een causale risicofactor voor hart- en vaatziekten, verlaagt. Het
beschermende effect van een lage inname van natrium is sterker bij mensen met een hoge
bloeddruk dan bij mensen met een normale bloeddruk.
Beperk de inname van keukenzout tot maximaal 6 gram per dag (AB = 6 gram keukenzout (NaCl) =
2,4 gram natrium)
Naast natrium bevatten veel voedingsmiddelen ook andere mineralen, zoals kalium. Kalium komt
zowel in dierlijke als in plantaardige voedingsmiddelen voor. Kaliumrijke producten zijn bijvoorbeeld
1
,groenten, fruit, aardappelen, volkorenproducten, vlees en zuivel.
De commissie concludeert dat het overtuigend is aangetoond dat een hoge kaliuminname het risico
op beroerte verkleint. Kalium verlaagt namelijk de bloeddruk van mensen met hypertensie (hoge
bloeddruk) en hangt samen met een lager risico op beroerte.
De stofwisseling van natrium en kalium hangen nauw samen. Het effect van het verlagen van de
natriuminname en het verhogen van de kaliuminname is vastgesteld bij mensen met een hoge
bloeddruk. Voor deze groep is het dan ook van belang dat ze niet alleen hun natriuminname verlagen
maar ook hun kaliuminname verhogen. De dagelijkse inname van kalium ligt in Nederland gemiddeld
rond de 3 gram bij vrouwen en 4 gram bij mannen. Als de richtlijnen voor groente en fruit,
peulvruchten, noten en volkorenproducten worden opgevolgd, gaat de inname van kalium verder
omhoog. Daarom is het niet nodig om extra kalium te adviseren aan de algemene bevolking en is ook
een richtlijn voor kalium niet zinvol.
Bron: health council of the Netherlands H26
De gunstige effecten van kalium lijken voornamelijk te komen van de vormen van kalium die van
nature voorkomen in voedingsmiddelen zoals groenten en fruit.
IOM: “volwassenen moeten ten minste 4,7 gram kalium per dag consumeren om de bloeddruk te
verlagen, de effecten van zout af te zwakken en het risico op nierstenen en botverlies te verkleinen”
Kalium speelt een belangrijke rol bij de verdeling van water binnen en buiten de cellen, het helpt
reguleren van het zuur-base-evenwicht en draagt bij tot het tot stand brengen van een
membraanpotentiaal dat de elektrische activiteit in zenuwvezels en spiercellen ondersteunt. Kalium
speelt een rol bij het cel metabolisme en neemt deel aan de energietransductie (transductie=
omvorming en doorgifte van signalen), hormoonsecretie en de regulatie van de eiwit- en
glycogeensynthese.
Kalium (K)
Functies:
Vocht-en electrolytenbalans(wisselwerking met Na)
Celintegriteit
Zenuwgeleiding en spiercontractie (samen met Na)
Van belang voor gezond hartritme
Kaliumtekort: hypokaliëmie, wordt gedefinieerd als serumkalium. Bij een concentratie lager dan 3,5
mmol/L.
Kan worden veroorzaakt door kaliumverlies bij diarree, braken, brandwonden of overmatig
nierverlies. Het kan ook optreden als het totale kaliumgehalte in het lichaam normaal is in het geval
van intracellulaire kaliumverschuiving. Hiervan zijn de belangrijkste oorzaken o.m. alkalose, overmaat
van insuline, overmaat aan catecholamine en de genetische ziekte die familiaire periodieke
verlamming wordt genoemd.
Hypokaliëmie als gevolg van onvoldoende inname via voeding is zeldzaam. Hypokaliëmie gaat over
het algemeen gepaard met een verhoogde morbiditeit en mortaliteit, vooral door
hartritmestoornissen of plotselinge hartdood.
Het risico op atriumfibrilleren is hoger bij personen met een hypokaliëmie dan bij de algemene
bevolking. Andere nadelige gevolgen zijn polyurie, spierzwakte, verminderde peristaltiek, mogelijk
leidend tot intestinale ileus, mentale depressie en ademhalingsverlamming in ernstige gevallen.
2
,Bron: voedselconsumptiepeiling, wat eet Nederland?
Kalium
Natrium
Bron: Understanding nutrition
Natrium
Zout (natriumchloride): de meeste mensen vinden de smaak van nature aantrekkelijker
Is het belangrijkste kation (positieve ion) van de extracellulaire vloeistof en de primaire regulator
van zijn volume.
Helpt ook om de zuur-base balans te behouden
Is essentieel voor zenuwimpuls overdracht en spiercontractie
Is gemakkelijk geabsorbeerd door het darmkanaal en reist vrij in het bloed totdat het de nieren
bereikt, die alle natrium uit het bloed filteren. Dan geven de nieren de precieze hoeveelheid natrium
die het lichaam nodig heeft terug aan het bloed.
o De hoeveelheid uitgescheiden is ongeveer gelijk aan de hoeveelheid ingenomen op een
dag.
o Wanneer het natriumgehalte in het bloed stijgt (wanneer een persoon gezout voedsel eet)
signaleert dorst de persoon om te drinken totdat de juiste natrium-naar-water concentratie
is hersteld.
Dan scheiden de nieren zowel het teveel aan water en het teveel aan natrium samen uit.
Voeding heeft zelden een gebrek aan natrium, en zelfs wanneer inname laag is past het lichaam zich
aan door het verminderen van natriumverlies in urine en zweet waardoor deficiënties
onwaarschijnlijk zijn. Hoge natrium-inname correleert met hoge bloeddruk.
Als men de UL overschrijdt ontwikkelen de meeste volwassenen hypertensie op een bepaald
moment in hun leven.
Natrium en hypertensie
Men dacht vaak dat natrium de primaire factor was die verantwoordelijk was voor hoge bloeddruk
maar het is zout (natriumchloride) die de boosdoener is. Zout heeft een groter effect op bloeddruk
dan natrium of chloride alleen of in combinatie met andere ionen. De verhoging in bloeddruk in
reactie op een hoge zout-inname kan onmiddellijk zijn en is omkeerbaar met zout-beperking. De
verhoogde bloeddruk in reactie op een zoutrijke voeding over de jaren is progressief en de schade
veroorzaakt aan de bloedvaten is onomkeerbaar.
Zoutgevoeligheid komt duidelijk voor in 25% van degene met normale bloeddruk en in 50% voor
degene met hoge bloeddruk.
3
, Voor hun correleert een hoge zout-inname sterk met hartziekte en zoutbeperking helpt om de
bloeddruk te verlagen
Een zout-beperkende voeding verlaagt bloeddruk en verbetert bloedvatenverwijding ook in mensen
zonder hypertensie. 1 eetpatroon is effectief in het verlagen van de bloeddruk: DASH
(dieetbenaderingen die hypertensie stoppen).
Het vermindert chronische ziekten.
In combinatie met een verminderde natriuminname, is DASH nog effectiever in het
verlagen van de bloeddruk dan een strategie alleen.
Natrium en botverlies (osteoporose)
Een hoge zout-inname wordt ook geassocieerd met een verhoogde calciumuitscheiding, maar zijn
invloed op botverlies is minder duidelijk. Kalium kan de calciumuitscheiding voorkomen die
veroorzaakt wordt door een zoutrijke voeding.
Om deze redenen, komt voedingsadvies om botverlies te voorkomen overeen met die
gesuggereerd voor hypertensie (een DASH eetpatroon die laag is in natrium en overvloedig in kalium-
rijk fruit en groeten en calciumrijk vetarme melk).
Natrium in voedsel
Verwerkt voedsel heeft het meeste natrium, terwijl onverwerkt voedsel het minste heeft (verse
groenten en fruit).
75% van natrium in de voeding van mensen komt voor uit zout toegevoegd aan voedsel
door fabrikanten
15% zout toegevoegd tijdens het koken en op tafel
10% uit de natuurlijke inhoud van voedsel
Omdat verwerkt voedsel natrium kan bevatten zonder chloride, smaken ze niet altijd naar zout.
Pindanoten smaken meer naar zout omdat het zout op de hele oppervlakte is, waar de
smaakreceptoren van de tong deze onmiddellijk oppikken.
Verwerkt voedsel bevat meer natrium maar heeft ook minder kalium.
Lage kalium kan significant zijn als hoge natrium wanneer het aankomt op bloeddrukregulatie
Natriumdeficiëntie
Natriumdeficiëntie ontwikkelt zich niet uit een inadequate voeding. Het lichaam heeft zo weinig
nodig en de voeding levert voldoende. Natriumgehalte in het bloed kan dalen met overgeven,
diarree of hevig zweten en in deze gevallen moet natrium en water aangevuld worden. Onder
normale omstandigheden van zweten als gevolg van fysieke activiteit kan zoutverlies gemakkelijk
later op de dag vervangen worden met voedsel. Zouttabletten zijn niet aanbevolen omdat te veel
zout (vooral als die ingenomen wordt met weinig water) uitdroging kan induceren. Tijdens intense
activiteiten kunnen atleten zoveel natrium verliezen en zoveel water drinken dat ze hyponatriemie
kunnen ontwikkelen (de gevaarlijke conditie van het hebben van te weinig natrium in het bloed).
Hyponatriemie wordt veroorzaakt door teveel natriumverlies (niet van een inadequate
natrium-inname)
Natrium toxiciteit en overmatige inname
De onmiddellijke symptomen van acute natriumtoxiciteit zijn oedeem en hoge bloeddruk.
Langdurende overmatige natrium-inname kan ook bijdragen aan hypertensie in sommige mensen.
Deficiëntie uit voeding is onwaarschijnlijk en teveel laat de bloeddruk stijgen in veel mensen. Om
deze reden adviseren zorgverleners een voeding matig in zout en natrium.
4
Thema Natrium & Kalium
Bronnen
Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen. Den
Haag: Gezondheidsraad, 2018; publicatienr. 2018/19. Te downloaden via
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2018/09/18/gezondheidsraad-
herzietvoedingsnormen-voor-volwassenen
o Hoofdstuk 4: De nieuwe Nederlandse voedingsnormen en hun betekenis: alleen de
informatie over kalium
Health Council of the Netherlands. An evaluation of the EFSA’s dietary reference values
(DRVs), Part 1. Dietary reference values for vitamins and minerals for adults. Background
document to Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen. The Hague:
Health Council of the Netherlands, 2018; publication no. 2018/19A. Te downloaden via
https://www.gezondheidsraad.nl/documenten/adviezen/2018/09/18/gezondheidsraad-
herzietvoedingsnormen-voor-volwassenen
o Chapter 26: Potassium
Whitney, E. & Rolfes, S.R. (2013 of 2016). Understanding Nutrition. (13e of 14e druk).
Belmont, CA: Wadsworth Cengage Learning
o De informatie over natrium, kalium en het mediteranean dieet.
Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding 2015. Den Haag: Gezondheidsraad, 2015;
publicatie nr. 2015/24
o De informatie keukenzout (natrium en kalium)
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (z.d.). Voedselconsumptiepeiling. Wat eet en
drinkt Nederland? Resultaten van de voedselconsumptiepeiling 2012-2016. Te raadplegen
via
https://www.wateetnederland.nl/
o De gegevens over natrium en kalium
Thimister, E (2014). Natrium, kalium en fytochemicaliën [pdf hoorcollege]. Te verkrijgen bij
bronnen op #OnderwijsOnline
o Alleen de delen over het mediterraan voedingspatroon, natrium/zout en kalium (de overige
delen gelden als voorbereiding voor twee lessen verder (fytochemicaliën)).
Bron: Richtlijnen Goede Voeding
Keukenzout (natriumchloride) komt in veel voedingsmiddelen voor en wordt ook aan veel
voedingsmiddelen toegevoegd. Naar schatting is het huishoudelijke zoutgebruik (kookzout +
tafelzout) verantwoordelijk voor ongeveer 20 procent van de natriuminname en wordt 80 procent
van de hoeveelheid geconsumeerd keukenzout in voedingsmiddelen verwerkt, zoals brood, worst,
kaas, hartige snacks en kant-en-klaarproducten. Eén gram natrium komt overeen met ongeveer 2,5
gram keukenzout
De commissie concludeert dat het overtuigend is aangetoond dat een vermindering van de
natriuminname de bloeddruk, een causale risicofactor voor hart- en vaatziekten, verlaagt. Het
beschermende effect van een lage inname van natrium is sterker bij mensen met een hoge
bloeddruk dan bij mensen met een normale bloeddruk.
Beperk de inname van keukenzout tot maximaal 6 gram per dag (AB = 6 gram keukenzout (NaCl) =
2,4 gram natrium)
Naast natrium bevatten veel voedingsmiddelen ook andere mineralen, zoals kalium. Kalium komt
zowel in dierlijke als in plantaardige voedingsmiddelen voor. Kaliumrijke producten zijn bijvoorbeeld
1
,groenten, fruit, aardappelen, volkorenproducten, vlees en zuivel.
De commissie concludeert dat het overtuigend is aangetoond dat een hoge kaliuminname het risico
op beroerte verkleint. Kalium verlaagt namelijk de bloeddruk van mensen met hypertensie (hoge
bloeddruk) en hangt samen met een lager risico op beroerte.
De stofwisseling van natrium en kalium hangen nauw samen. Het effect van het verlagen van de
natriuminname en het verhogen van de kaliuminname is vastgesteld bij mensen met een hoge
bloeddruk. Voor deze groep is het dan ook van belang dat ze niet alleen hun natriuminname verlagen
maar ook hun kaliuminname verhogen. De dagelijkse inname van kalium ligt in Nederland gemiddeld
rond de 3 gram bij vrouwen en 4 gram bij mannen. Als de richtlijnen voor groente en fruit,
peulvruchten, noten en volkorenproducten worden opgevolgd, gaat de inname van kalium verder
omhoog. Daarom is het niet nodig om extra kalium te adviseren aan de algemene bevolking en is ook
een richtlijn voor kalium niet zinvol.
Bron: health council of the Netherlands H26
De gunstige effecten van kalium lijken voornamelijk te komen van de vormen van kalium die van
nature voorkomen in voedingsmiddelen zoals groenten en fruit.
IOM: “volwassenen moeten ten minste 4,7 gram kalium per dag consumeren om de bloeddruk te
verlagen, de effecten van zout af te zwakken en het risico op nierstenen en botverlies te verkleinen”
Kalium speelt een belangrijke rol bij de verdeling van water binnen en buiten de cellen, het helpt
reguleren van het zuur-base-evenwicht en draagt bij tot het tot stand brengen van een
membraanpotentiaal dat de elektrische activiteit in zenuwvezels en spiercellen ondersteunt. Kalium
speelt een rol bij het cel metabolisme en neemt deel aan de energietransductie (transductie=
omvorming en doorgifte van signalen), hormoonsecretie en de regulatie van de eiwit- en
glycogeensynthese.
Kalium (K)
Functies:
Vocht-en electrolytenbalans(wisselwerking met Na)
Celintegriteit
Zenuwgeleiding en spiercontractie (samen met Na)
Van belang voor gezond hartritme
Kaliumtekort: hypokaliëmie, wordt gedefinieerd als serumkalium. Bij een concentratie lager dan 3,5
mmol/L.
Kan worden veroorzaakt door kaliumverlies bij diarree, braken, brandwonden of overmatig
nierverlies. Het kan ook optreden als het totale kaliumgehalte in het lichaam normaal is in het geval
van intracellulaire kaliumverschuiving. Hiervan zijn de belangrijkste oorzaken o.m. alkalose, overmaat
van insuline, overmaat aan catecholamine en de genetische ziekte die familiaire periodieke
verlamming wordt genoemd.
Hypokaliëmie als gevolg van onvoldoende inname via voeding is zeldzaam. Hypokaliëmie gaat over
het algemeen gepaard met een verhoogde morbiditeit en mortaliteit, vooral door
hartritmestoornissen of plotselinge hartdood.
Het risico op atriumfibrilleren is hoger bij personen met een hypokaliëmie dan bij de algemene
bevolking. Andere nadelige gevolgen zijn polyurie, spierzwakte, verminderde peristaltiek, mogelijk
leidend tot intestinale ileus, mentale depressie en ademhalingsverlamming in ernstige gevallen.
2
,Bron: voedselconsumptiepeiling, wat eet Nederland?
Kalium
Natrium
Bron: Understanding nutrition
Natrium
Zout (natriumchloride): de meeste mensen vinden de smaak van nature aantrekkelijker
Is het belangrijkste kation (positieve ion) van de extracellulaire vloeistof en de primaire regulator
van zijn volume.
Helpt ook om de zuur-base balans te behouden
Is essentieel voor zenuwimpuls overdracht en spiercontractie
Is gemakkelijk geabsorbeerd door het darmkanaal en reist vrij in het bloed totdat het de nieren
bereikt, die alle natrium uit het bloed filteren. Dan geven de nieren de precieze hoeveelheid natrium
die het lichaam nodig heeft terug aan het bloed.
o De hoeveelheid uitgescheiden is ongeveer gelijk aan de hoeveelheid ingenomen op een
dag.
o Wanneer het natriumgehalte in het bloed stijgt (wanneer een persoon gezout voedsel eet)
signaleert dorst de persoon om te drinken totdat de juiste natrium-naar-water concentratie
is hersteld.
Dan scheiden de nieren zowel het teveel aan water en het teveel aan natrium samen uit.
Voeding heeft zelden een gebrek aan natrium, en zelfs wanneer inname laag is past het lichaam zich
aan door het verminderen van natriumverlies in urine en zweet waardoor deficiënties
onwaarschijnlijk zijn. Hoge natrium-inname correleert met hoge bloeddruk.
Als men de UL overschrijdt ontwikkelen de meeste volwassenen hypertensie op een bepaald
moment in hun leven.
Natrium en hypertensie
Men dacht vaak dat natrium de primaire factor was die verantwoordelijk was voor hoge bloeddruk
maar het is zout (natriumchloride) die de boosdoener is. Zout heeft een groter effect op bloeddruk
dan natrium of chloride alleen of in combinatie met andere ionen. De verhoging in bloeddruk in
reactie op een hoge zout-inname kan onmiddellijk zijn en is omkeerbaar met zout-beperking. De
verhoogde bloeddruk in reactie op een zoutrijke voeding over de jaren is progressief en de schade
veroorzaakt aan de bloedvaten is onomkeerbaar.
Zoutgevoeligheid komt duidelijk voor in 25% van degene met normale bloeddruk en in 50% voor
degene met hoge bloeddruk.
3
, Voor hun correleert een hoge zout-inname sterk met hartziekte en zoutbeperking helpt om de
bloeddruk te verlagen
Een zout-beperkende voeding verlaagt bloeddruk en verbetert bloedvatenverwijding ook in mensen
zonder hypertensie. 1 eetpatroon is effectief in het verlagen van de bloeddruk: DASH
(dieetbenaderingen die hypertensie stoppen).
Het vermindert chronische ziekten.
In combinatie met een verminderde natriuminname, is DASH nog effectiever in het
verlagen van de bloeddruk dan een strategie alleen.
Natrium en botverlies (osteoporose)
Een hoge zout-inname wordt ook geassocieerd met een verhoogde calciumuitscheiding, maar zijn
invloed op botverlies is minder duidelijk. Kalium kan de calciumuitscheiding voorkomen die
veroorzaakt wordt door een zoutrijke voeding.
Om deze redenen, komt voedingsadvies om botverlies te voorkomen overeen met die
gesuggereerd voor hypertensie (een DASH eetpatroon die laag is in natrium en overvloedig in kalium-
rijk fruit en groeten en calciumrijk vetarme melk).
Natrium in voedsel
Verwerkt voedsel heeft het meeste natrium, terwijl onverwerkt voedsel het minste heeft (verse
groenten en fruit).
75% van natrium in de voeding van mensen komt voor uit zout toegevoegd aan voedsel
door fabrikanten
15% zout toegevoegd tijdens het koken en op tafel
10% uit de natuurlijke inhoud van voedsel
Omdat verwerkt voedsel natrium kan bevatten zonder chloride, smaken ze niet altijd naar zout.
Pindanoten smaken meer naar zout omdat het zout op de hele oppervlakte is, waar de
smaakreceptoren van de tong deze onmiddellijk oppikken.
Verwerkt voedsel bevat meer natrium maar heeft ook minder kalium.
Lage kalium kan significant zijn als hoge natrium wanneer het aankomt op bloeddrukregulatie
Natriumdeficiëntie
Natriumdeficiëntie ontwikkelt zich niet uit een inadequate voeding. Het lichaam heeft zo weinig
nodig en de voeding levert voldoende. Natriumgehalte in het bloed kan dalen met overgeven,
diarree of hevig zweten en in deze gevallen moet natrium en water aangevuld worden. Onder
normale omstandigheden van zweten als gevolg van fysieke activiteit kan zoutverlies gemakkelijk
later op de dag vervangen worden met voedsel. Zouttabletten zijn niet aanbevolen omdat te veel
zout (vooral als die ingenomen wordt met weinig water) uitdroging kan induceren. Tijdens intense
activiteiten kunnen atleten zoveel natrium verliezen en zoveel water drinken dat ze hyponatriemie
kunnen ontwikkelen (de gevaarlijke conditie van het hebben van te weinig natrium in het bloed).
Hyponatriemie wordt veroorzaakt door teveel natriumverlies (niet van een inadequate
natrium-inname)
Natrium toxiciteit en overmatige inname
De onmiddellijke symptomen van acute natriumtoxiciteit zijn oedeem en hoge bloeddruk.
Langdurende overmatige natrium-inname kan ook bijdragen aan hypertensie in sommige mensen.
Deficiëntie uit voeding is onwaarschijnlijk en teveel laat de bloeddruk stijgen in veel mensen. Om
deze reden adviseren zorgverleners een voeding matig in zout en natrium.
4
