Week 1: Ontwikkelingen in het
gevangeniswezen en het
gevangenisbeleid
Literatuur
Visie Recht doen, kansen bieden. Naar een effectievere
tenuitvoerlegging van de gevangenisstraf, Ministerie van Justitie en
Veiligheid 2018
→ fundamentele herziening van de tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen met het oog op
versterking van vergelding en het verminderen van recidive.
Visie: gericht op de tenuitvoerlegging van gevangenisstraffen die aan volwassenen zijn
opgelegd.
Aanleiding tot de herziening: de huidige uitvoering kan niet altijd rekenen op maatschappelijk
draagvlak, met name omdat veroordeelde vaak vergaande vrijheden kregen voordat de straf
was uitgezeten, wat een afbreuk doet aan de geloofwaardigheid van de straf.
1. straf is straf: het moet genoegdoening bieden; de kern is ontneming van vrijheid, en
hieraan moet recht worden gedaan bij de uitvoering
2. gedrag telt: gedetineerden zijn zelf verantwoordelijk voor hun detentieverloop; goed
gedrag wordt beloond, slecht gedrag wordt bestraft
3. werken aan veilig terugkeer: de straf moet bijdragen aan een veilige terugkeer in de
samenleving om herhaling te voorkomen.
Straf is straf
Het kabinet wil de huidige v.i.-regeling aanpassen om de geloofwaardigheid van de straf te
vergroten.
1. van rechtswege naar individuele beslissing
= De v.i. moet niet langer via rechtswege worden verleend, maar wordt een op zichzelf
staand beslismoment waarbij per gedetineerde een specifieke afweging wordt gemaakt
● beslissingsinstantie: het Openbaar Ministerie beslist over de verlening en de
herroeping van de V.I. Het OM kan hierbij worden ondersteund door een
adviescollege van deskundigen (parole board)
● beslissingscriteria
○ gedrag: van de gedetineerde gedurende de gehele detentieperiode
○ risico’s: bij vrijlating
○ slachtofferbelangen: onder meer door het opleggen van locatie- of
contactverboden.
2. Het maximeren van de v.i.-periode
= de termijn van de v.i.-periode wordt gemaximeerd op twee jaar
, ● gevolgen: de maatregel heeft gevolgen voor gedetineerden met een gevangenisstraf
van zes jaar of meer, voor wie de v.i-periode onder het oude systeem kon oplopen tot
wel tien jaar.
● reden: lange v.i.-periodes tasten de geloofwaardigheid van de straf ana en
ondermijnen het rechtsgevoel, aangezien ze afdoen aan de kern van de
gevangenisstraf
● toezicht: een periode van twee jaar toezicht en begeleiding wordt als voldoende
beschouwd, mede gezien de regel
Gedrag telt
1. Actief detentieverloop en verantwoordelijkheid
● verdiende vrijheden: gedetineerden moeten hun v.i. en vrijheden in de
toekomst verdienen. De nadruk verschuift van het zich onthouden van
wangedrag, naar het tonen van inzet voor gedragsverandering.
● gedragseisen: van gedetineerden wordt verwacht dat zij de regels naleven,
zich inzetten tijdens activiteiten, meewerken aan screening, en bereid zijn deel
te nemen aan interventies.
● complexe doelgroep: rekening worden gehouden met de complexe
problematiek van veel gedetineerden, zoals verslaving, psychische problemen
etc.
● niet-meewerkende gedetineerden: gedetineerden die bewust niet meewerken,
komen niet in aanmerking voor extra activiteiten en hun vrijheden zijn beperkt.
2. Screening, planvorming en fasering
● snelle screening: bij binnenkomst vindt een snelle en volledige screening
plaats om de achtergrond en nodige interventies te bepalen, inclusief het
betrekken van relevante informatie van partners zoals de reclassering
● detentie- en re-integratieplan: dit plan wordt voor iedere gedetineerde
opgesteld en is scherper, concreter en activerender. Het bevat concrete
gedragsdoelen en afspraken over de vijf basisvoorwaarden voor re-integratie.
● promoveren en degraderen: dit systeem blijft gehandhaafd. Goed gedrag
(inzet om de doelen van het D&R-plan te behalen) kan leiden tot promotie naar
het plusprogramma, dat meer activiteiten en gerichter verlof biedt. Bij slecht
gedrag volgt degradatie of verlies van vrijheden.
3. Nieuwe verlofstelsel
● doelgericht verlof: verlof moet voortaan altijd gekoppeld zijn aan een concreet
re-integratiedoel
● Beperkt Beveiligde Afdeling (BBA): gedetineerden aan wie verlof voor werk
buiten de gevangenismuren is toegekend, worden geplaatst in een BBA. Er
wordt een dekkend netwerk van BBA’s opgezet, met ten minste één per regio.
● regionale plaatsing: plaatsing is dicht bij de woonplaats, dit bevordert de
samenwerking met lokale partners en de continuïteit van het zorgtraject.
Werken aan veilige terugkeer
Ruim 45 % van de ex-gedetineerde recidiveert, extra inzet op randvoorwaarden is nodig voor
een veilige terugkeer en betere samenwerking met partners.
, 1. Basisvoorwaarden: vanaf het begin actief werken aan het op orde krijgen van de
volgende fundamentele zaken, die de kans op succesvolle re-integratie vergroten.
a. Wonen
b. Werk
c. Schulden
d. Identiteitsbewijs
e. Zorg en zorgverzekering
2. Versterking van de samenwerking
● gemeenten: er komt een wettelijke grondslag om de gegevensuitwisseling te
verbeteren, standaard geïnformeerd over de datum van begin en einde
detentie van hun ingezetenen.
● Reclassering: fysieke aanwezigheid van reclasseringswerkers in de PI’s wordt
verhoogt om de samenwerking met casemanagers te verbeteren en
vroegtijdig kansen voor resocialisatie in beeld te brengen
● Forensische zorg: zorg tijdens de detentie, moet zo nodig na detentie worden
voortgezet
Organisatie en personeel op orde
1. veiligheid en bestrijding van “contrabande”
● Fysieke scheiding: intramuraal verblijvende gedetineerden worden strikt fysiek
gescheiden van gedetineerden die buiten de muren arbeid verrichten om
vermenging en toename van contrabande tegen te gaan.
● Contrabande maatregelen: het binnenbrengen van contrabande door bezoek
en personeel wordt strafbaar gesteld.
● Technologische controle: er worden meer innovatieve middelen ingezet,
waaronder een proef met een ‘GSM-paraplu’ om ongewenste
telefoonverbindingen in de gevangenis tegen te gaan.
● Telefoon uitlezen: DJI-medewerkers worden opgeleid als buitengewoon
opsporingsambtenaar om telefoons uit te lezen, met het oog op orde en
veiligheid in de inrichting.
2. Personeelsbeleid en vakmanschap
● Investering: er wordt 100 miljoen euro vrijgemaakt over vier jaar om de
werkdruk te verlichten, de veiligheid te vergroten en het vakmanschap te
bevorderen.
● Opleidingen: er wordt extra geïnvesteerd in het vakmanschap van
medewerkers, onder andere door extra vaardigheden te ontwikkelen op het
gebied van
○ Het tegengaan van contrabande
○ Omgaan met licht verstandelijk beperkten
○ Tegengaan van radicalisering
● Personeelsbezetting: het roosterproces wordt verbeterd en de financiering
van inrichtingen wordt beter afgestemd op de feitelijke inzetbaarheid van het
personeel om bezettingsknelpunten op te lossen.
, Verscherpt toetsingskader promoveren en degraderen gedetineerden
→ fundamentele wijzigingen in het promoveren en degraderen - toetsingskader dat per 1
oktober 2020 in werking trad. Kritiek op wijzigingen omdat de rechtspositie van
gedetineerden verder wordt uitgehold en ten koste gaat van het resocialisatiebeginsel.
1. doelstelling en oorspronkelijke kritiek op het P&D-systeem (2014)
Het oude toetsingskader werd bedoeld om goed gedrag op gestandaardiseerde wijze te
belonen en verkeerd gedrag te corrigeren.
→ responsabliseringsgedachte: van gedetineerden wordt verwacht dat zij eigen inzet en
verantwoordelijkheid tonen voor hun detentieverloop en terugkeer, waardoor zij interne
vrijheden en re-integratieactiviteiten kunnen verdienen.
Oude programma’s en toetsingskader (stoplichtmodel)
● Basisprogramma: elke gedetineerde start met dit programma, dat 43 uur aan
activiteiten per week omvat.
● Plusprogramma: na zes weken positief gedrag konden gedetineerden promoveren
naar dit programma, dat 48 uur aan activiteiten biedt, met meer op de persoon
toegesneden re-integratieactiviteiten.
● Stoplichtmodel (oud): gedrag werd beoordeeld in drie kleuren: groen (gewenst),
oranje (kan beter/waarschuwing) en rood (ongewenst).
Eerdere kritiek op het P&D-systeem:
● Uitholling resocialisatiebeginsel: het systeem miskent de beperkingen van de
gedetineerdenpopulatie. Het risico bestaat dat gedetineerden die niet in staat zijn om
de gewenste eigen verantwoordelijkheid te tonen, worden uitgesloten van
resocialisatie. Naar schatting heeft 45% van de gedetineerdenbevolking een
verstandelijke beperking, wat het uitgangspunt van de rationele mens ondermijnt.
● Beoordelingskwaliteit: de kwaliteit van de beoordeling van gedrag door PIW’ers is niet
altijd even goed. Ze hebben te weinig zicht op het gedrag van gedetineerden door
lange celtijden, en vermijden soms confrontaties door gedrag als ‘groen’ te
beoordelen.
● Gebrek aan evaluatie: de nieuwe wijziging is ingevoerd zonder dat de werking van het
bestaande systeem aan een kenbare gedegen evaluatie is onderworpen, ondanks
eerdere kritiek.
2. de aanscherping van het toetsingskader (per 1 oktober 2020)
→ de wijziging van de RSPOG zijn met name gericht op het verscherpen van de sanctie bij
ongewenst gedrag.
A. Vereenvoudiging van categorieën
1. Verblijf en leefbaarheid
2. Re-integratie en resocialisatie
● Promotievereiste: een gedetineerde komt in aanmerking voor
promotie als hij gedurende zes weken na aanvang detentie gewenst
gedrag heeft laten zien in beide nieuwe categorieën.
gevangeniswezen en het
gevangenisbeleid
Literatuur
Visie Recht doen, kansen bieden. Naar een effectievere
tenuitvoerlegging van de gevangenisstraf, Ministerie van Justitie en
Veiligheid 2018
→ fundamentele herziening van de tenuitvoerlegging van vrijheidsstraffen met het oog op
versterking van vergelding en het verminderen van recidive.
Visie: gericht op de tenuitvoerlegging van gevangenisstraffen die aan volwassenen zijn
opgelegd.
Aanleiding tot de herziening: de huidige uitvoering kan niet altijd rekenen op maatschappelijk
draagvlak, met name omdat veroordeelde vaak vergaande vrijheden kregen voordat de straf
was uitgezeten, wat een afbreuk doet aan de geloofwaardigheid van de straf.
1. straf is straf: het moet genoegdoening bieden; de kern is ontneming van vrijheid, en
hieraan moet recht worden gedaan bij de uitvoering
2. gedrag telt: gedetineerden zijn zelf verantwoordelijk voor hun detentieverloop; goed
gedrag wordt beloond, slecht gedrag wordt bestraft
3. werken aan veilig terugkeer: de straf moet bijdragen aan een veilige terugkeer in de
samenleving om herhaling te voorkomen.
Straf is straf
Het kabinet wil de huidige v.i.-regeling aanpassen om de geloofwaardigheid van de straf te
vergroten.
1. van rechtswege naar individuele beslissing
= De v.i. moet niet langer via rechtswege worden verleend, maar wordt een op zichzelf
staand beslismoment waarbij per gedetineerde een specifieke afweging wordt gemaakt
● beslissingsinstantie: het Openbaar Ministerie beslist over de verlening en de
herroeping van de V.I. Het OM kan hierbij worden ondersteund door een
adviescollege van deskundigen (parole board)
● beslissingscriteria
○ gedrag: van de gedetineerde gedurende de gehele detentieperiode
○ risico’s: bij vrijlating
○ slachtofferbelangen: onder meer door het opleggen van locatie- of
contactverboden.
2. Het maximeren van de v.i.-periode
= de termijn van de v.i.-periode wordt gemaximeerd op twee jaar
, ● gevolgen: de maatregel heeft gevolgen voor gedetineerden met een gevangenisstraf
van zes jaar of meer, voor wie de v.i-periode onder het oude systeem kon oplopen tot
wel tien jaar.
● reden: lange v.i.-periodes tasten de geloofwaardigheid van de straf ana en
ondermijnen het rechtsgevoel, aangezien ze afdoen aan de kern van de
gevangenisstraf
● toezicht: een periode van twee jaar toezicht en begeleiding wordt als voldoende
beschouwd, mede gezien de regel
Gedrag telt
1. Actief detentieverloop en verantwoordelijkheid
● verdiende vrijheden: gedetineerden moeten hun v.i. en vrijheden in de
toekomst verdienen. De nadruk verschuift van het zich onthouden van
wangedrag, naar het tonen van inzet voor gedragsverandering.
● gedragseisen: van gedetineerden wordt verwacht dat zij de regels naleven,
zich inzetten tijdens activiteiten, meewerken aan screening, en bereid zijn deel
te nemen aan interventies.
● complexe doelgroep: rekening worden gehouden met de complexe
problematiek van veel gedetineerden, zoals verslaving, psychische problemen
etc.
● niet-meewerkende gedetineerden: gedetineerden die bewust niet meewerken,
komen niet in aanmerking voor extra activiteiten en hun vrijheden zijn beperkt.
2. Screening, planvorming en fasering
● snelle screening: bij binnenkomst vindt een snelle en volledige screening
plaats om de achtergrond en nodige interventies te bepalen, inclusief het
betrekken van relevante informatie van partners zoals de reclassering
● detentie- en re-integratieplan: dit plan wordt voor iedere gedetineerde
opgesteld en is scherper, concreter en activerender. Het bevat concrete
gedragsdoelen en afspraken over de vijf basisvoorwaarden voor re-integratie.
● promoveren en degraderen: dit systeem blijft gehandhaafd. Goed gedrag
(inzet om de doelen van het D&R-plan te behalen) kan leiden tot promotie naar
het plusprogramma, dat meer activiteiten en gerichter verlof biedt. Bij slecht
gedrag volgt degradatie of verlies van vrijheden.
3. Nieuwe verlofstelsel
● doelgericht verlof: verlof moet voortaan altijd gekoppeld zijn aan een concreet
re-integratiedoel
● Beperkt Beveiligde Afdeling (BBA): gedetineerden aan wie verlof voor werk
buiten de gevangenismuren is toegekend, worden geplaatst in een BBA. Er
wordt een dekkend netwerk van BBA’s opgezet, met ten minste één per regio.
● regionale plaatsing: plaatsing is dicht bij de woonplaats, dit bevordert de
samenwerking met lokale partners en de continuïteit van het zorgtraject.
Werken aan veilige terugkeer
Ruim 45 % van de ex-gedetineerde recidiveert, extra inzet op randvoorwaarden is nodig voor
een veilige terugkeer en betere samenwerking met partners.
, 1. Basisvoorwaarden: vanaf het begin actief werken aan het op orde krijgen van de
volgende fundamentele zaken, die de kans op succesvolle re-integratie vergroten.
a. Wonen
b. Werk
c. Schulden
d. Identiteitsbewijs
e. Zorg en zorgverzekering
2. Versterking van de samenwerking
● gemeenten: er komt een wettelijke grondslag om de gegevensuitwisseling te
verbeteren, standaard geïnformeerd over de datum van begin en einde
detentie van hun ingezetenen.
● Reclassering: fysieke aanwezigheid van reclasseringswerkers in de PI’s wordt
verhoogt om de samenwerking met casemanagers te verbeteren en
vroegtijdig kansen voor resocialisatie in beeld te brengen
● Forensische zorg: zorg tijdens de detentie, moet zo nodig na detentie worden
voortgezet
Organisatie en personeel op orde
1. veiligheid en bestrijding van “contrabande”
● Fysieke scheiding: intramuraal verblijvende gedetineerden worden strikt fysiek
gescheiden van gedetineerden die buiten de muren arbeid verrichten om
vermenging en toename van contrabande tegen te gaan.
● Contrabande maatregelen: het binnenbrengen van contrabande door bezoek
en personeel wordt strafbaar gesteld.
● Technologische controle: er worden meer innovatieve middelen ingezet,
waaronder een proef met een ‘GSM-paraplu’ om ongewenste
telefoonverbindingen in de gevangenis tegen te gaan.
● Telefoon uitlezen: DJI-medewerkers worden opgeleid als buitengewoon
opsporingsambtenaar om telefoons uit te lezen, met het oog op orde en
veiligheid in de inrichting.
2. Personeelsbeleid en vakmanschap
● Investering: er wordt 100 miljoen euro vrijgemaakt over vier jaar om de
werkdruk te verlichten, de veiligheid te vergroten en het vakmanschap te
bevorderen.
● Opleidingen: er wordt extra geïnvesteerd in het vakmanschap van
medewerkers, onder andere door extra vaardigheden te ontwikkelen op het
gebied van
○ Het tegengaan van contrabande
○ Omgaan met licht verstandelijk beperkten
○ Tegengaan van radicalisering
● Personeelsbezetting: het roosterproces wordt verbeterd en de financiering
van inrichtingen wordt beter afgestemd op de feitelijke inzetbaarheid van het
personeel om bezettingsknelpunten op te lossen.
, Verscherpt toetsingskader promoveren en degraderen gedetineerden
→ fundamentele wijzigingen in het promoveren en degraderen - toetsingskader dat per 1
oktober 2020 in werking trad. Kritiek op wijzigingen omdat de rechtspositie van
gedetineerden verder wordt uitgehold en ten koste gaat van het resocialisatiebeginsel.
1. doelstelling en oorspronkelijke kritiek op het P&D-systeem (2014)
Het oude toetsingskader werd bedoeld om goed gedrag op gestandaardiseerde wijze te
belonen en verkeerd gedrag te corrigeren.
→ responsabliseringsgedachte: van gedetineerden wordt verwacht dat zij eigen inzet en
verantwoordelijkheid tonen voor hun detentieverloop en terugkeer, waardoor zij interne
vrijheden en re-integratieactiviteiten kunnen verdienen.
Oude programma’s en toetsingskader (stoplichtmodel)
● Basisprogramma: elke gedetineerde start met dit programma, dat 43 uur aan
activiteiten per week omvat.
● Plusprogramma: na zes weken positief gedrag konden gedetineerden promoveren
naar dit programma, dat 48 uur aan activiteiten biedt, met meer op de persoon
toegesneden re-integratieactiviteiten.
● Stoplichtmodel (oud): gedrag werd beoordeeld in drie kleuren: groen (gewenst),
oranje (kan beter/waarschuwing) en rood (ongewenst).
Eerdere kritiek op het P&D-systeem:
● Uitholling resocialisatiebeginsel: het systeem miskent de beperkingen van de
gedetineerdenpopulatie. Het risico bestaat dat gedetineerden die niet in staat zijn om
de gewenste eigen verantwoordelijkheid te tonen, worden uitgesloten van
resocialisatie. Naar schatting heeft 45% van de gedetineerdenbevolking een
verstandelijke beperking, wat het uitgangspunt van de rationele mens ondermijnt.
● Beoordelingskwaliteit: de kwaliteit van de beoordeling van gedrag door PIW’ers is niet
altijd even goed. Ze hebben te weinig zicht op het gedrag van gedetineerden door
lange celtijden, en vermijden soms confrontaties door gedrag als ‘groen’ te
beoordelen.
● Gebrek aan evaluatie: de nieuwe wijziging is ingevoerd zonder dat de werking van het
bestaande systeem aan een kenbare gedegen evaluatie is onderworpen, ondanks
eerdere kritiek.
2. de aanscherping van het toetsingskader (per 1 oktober 2020)
→ de wijziging van de RSPOG zijn met name gericht op het verscherpen van de sanctie bij
ongewenst gedrag.
A. Vereenvoudiging van categorieën
1. Verblijf en leefbaarheid
2. Re-integratie en resocialisatie
● Promotievereiste: een gedetineerde komt in aanmerking voor
promotie als hij gedurende zes weken na aanvang detentie gewenst
gedrag heeft laten zien in beide nieuwe categorieën.
