Kennisclip 1 techniekfilosofie
Technologische innovaties ontwikkelen zich snel in de zorg. Veel van die innovaties zijn
gelinkt aan hooggespannen verwachtingen. We verwachten dat innovaties een grote impact
gaan hebben op de zorg, maar we verwachten ook dat de zorg beter gaat worden. De zorg
sector gaat in de toekomst verweven worden met technologie. Er wordt echter ook nog
gebruik gemaakt van alledaagse technologie binnen de zorg; weegschalen, spreadsheets,
papieren dossiers. Het is zo vanzelfsprekend geworden dat we deze technologie als normaal
zien.
Er zijn vaak veel optimistische verhalen over technologie
Aannames van technologie:
Gelinkt aan vooruitgang
‘Oplossingsdenken’ (technologische fix): technologie kan onze problemen oplossen.
Determinisme (we moeten meegaan): technologie ontwikkelt zich toch wel, we
hebben als optie om mee te gaan met de ontwikkelingen.
Enerzijds zijn we optimistisch: we verwachten veel van technologie. Zoals:
- het transhumanisme; een internationale filosofische beweging, die ernaar streeft
nieuwe technologie in te zetten om fundamentele menselijke beperkingen te
overwinnen om de mens beter te maken. Een specifieke belofte die we in de zorg
veel zien, is de belofte van precision medicine: het idee dat we door de combinatie
van nieuwe data technologie en genetisch onderzoek in staat zijn de zorg op het
individu af te stemmen. Hierbij zijn medische beslissingen en handelingen op maat
gemaakt voor het individu.
Maar er zijn vaak zorgen/vragen of dilemma’s binnen de zorg over techniek, distopisch
denken
Technologie kan het verlies zijn van menselijke identiteit: kunstmatige intelligentie.
Technologie en massacultuur of conformiteit: gestandaardiseerde samenleving.
Technologie en nieuwe en onvoorziene risico’s: technologie kan de wereld onveilig
maken, want het leidt tot risico’s die we moeilijk kunnen beheersen.
Sinds de industriële revolutie, maken wetenschappers en filosofen zich zorgen om nieuwe
technologieën. Er bestaat dus al langer een negatief beeld over technologie.
De rol van techniekfilosofie
De techniek filosofie is de discipline die onderzoek doet naar de aard en betekenis van
techniek en de verhouding van techniek mens en samenleving. Het stelt vragen over de rol
van technologie in onze samenleving. Het stelt de meest fundamentele vragen over
technologie.
Het stellen van specifiek type vragen:
Vragen die niet direct gaan over implementatie, effectiviteit en design. Het zijn abstracte,
fundamentele vragen. Wat is technologie eigenlijk? Het gaat om de onderliggende
kenmerken achterhalen. Wat is de aard van technologie, wat is het onderscheidende
kenmerk van technologie?
Vraagt om specifieke houding van student
- Kritische analyse: wat zijn onderliggende aannames? Wat vinden we van technologische
ontwikkelingen? Wie profiteert ervan en wie niet? In welke mate zijn ontwikkelingen
wenselijk?
- Out of the box- denken: welke alternatieven kun je bedenken? Er moet een reflectieve
houding ontwikkeld worden, waarmee nieuwe technologische ontwikkelingen kritisch
geanalyseerd kunnen worden.
, Bijdrage I: Relevantie
Relevante vragen stellen. Vragen die alleen breder zijn dan de vraag. Willen we deze
technologie wel? Wat zijn ethische dilemma’s die kunnen ontstaan?
- In hoeverre is het wenselijk veranderingen in de genoom sequentie aan te brengen?
- In China ontwikkelingen van controversiële sociale kredietsysteem. (Wenselijkheid, ethiek,
legitimiteit, menselijke identiteit)
Bijdrage II: Reflectie
Ontwikkelingen moeten geëvalueerd worden in juridische, ethische en maatschappelijke
termen.
Bijdrage III: Bijsturen
Er kan bijgestuurd worden op technologie, op bijvoorbeeld het beleid.
Kennisclip 2 techniekfilosofie
De ontwikkeling van techniekfilosofie: De Klassieke techniekfilosofie
1. Martin Heidegger (1889-1976)
Hij hield zich bezig met het abstracte thema’s: ontologie: De leer over hoe de dingen in de
wereld zijn. Buiten waarnemingen om
“Overal blijven we aan de techniek geketend, of wij haar nu hartstochtelijk beamen of
afwijzen. Het ergste zijn we aan de techniek overgeleverd, als we haar als iets neutraals
beschouwen” (Heidegger, M, 1962. p. 29).
We zijn als mens gebonden aan technologie, we kunnen ons niet loskoppelen. Het probleem
wordt groter als we denken dat technologie neutraal is, een passief instrument.
Centrale begrippen Heidegger:
Techniek is een middel tot een doel, of techniek is een product van het menselijk handelen.
Het wezen van de techniek wordt niet blootgelegd, hij gaat op zoek naar het wezen van
techniek. Het gaat om de zijns wijze van techniek, de specifieke manier, waarop techniek is.
De techniek is een wijze van ontbergen. (enframing)
Moderne techniek moet gezien worden als een wijze van werkelijkheidsontsluiting de
specifieke blik die door technologieën verondersteld wordt. Het is een specifieke manier van
het zichtbaar maken van de werkelijkheid: beheersend tegemoet treden van de
werkelijkheid. De werkelijkheid vanuit de blik van de techniek alleen verschijnt als grondstof
om te manipuleren ontbergen: door techniek wordt de wereld op een bepaalde manier
tevoorschijn gehaald.
Het thema vervreemding spreekt voort uit het werk van Heidegger.
• Ontologische benadering: op zoek naar het wezen (‘zijnswijze’) van techniek
• De techniek als wijze van ‘ontbergen’ (enframing)
• Specifieke wijze van ‘werkelijkheidsontsluiting’ : specifieke blik die door technologien
veronderstelt word.
• ‘Beheersend tegemoet treden’: werkelijkheid als grondstof om te manipuleren
• Fundamenteel verschil tussen traditionele en moderne technologie:
• ‘Traditioneel ontbergen’ (tevoorschijn brengen) premoderne techniek
• ‘Opvorderend ontbergen’ (tevoorschijn dwingen) hedendaagse moderne techniek
Moderne techniek leidt tot vervreemding
• Verlies van betekenis door nadruk op maakbaarheid en beheersbaarheid: betekenisgeving
en zingeving worden onderdrukt, wat tot vervreemding leidt. De relatie tussen mens en
wereld wordt door techniek ingericht, de werkelijkheid wordt gezien als een door de mens
gedomineerde grondstoffenleverancier. De mens krijgt ontzegging van der toegang van een
, betekenisvolle werkelijkheid. Voor de mens ontsluit de techniek de werkelijkheid op één
manier. De wereld kan door techniek alleen nog maar als grondstof worden gezien.
• Heidegger zoekt naar andere, vrije verhouding tot de techniek: mogelijkheid creëren om op
een andere manier om te gaan met techniek, mens moet zich openstellen voor wezen van
techniek. Mens heeft behoefte aan een andere denkwijze.
• Technische denken (controle, efficiency, activiteit) tegenover het ‘bezinnende denken’
(authenticiteit, beleving)
Toepassing: de technische wijze van ‘ontberging’ in klimaat- en
gezondheidsvraagstukken.
- Ecologie: klimaatakkoorden en vleesindustrie.
- Gezondheidsdata: apps en smartwatches.
2. Jacques Ellul (1912-1994): socioloog en theoloog
“Niets in de cultuur blijft intact waar techniek doordringt”
Ellul ziet de techniek als de alles bepalende factor van de huidige tijd.
Centrale begrippen Ellul:
• Techniek als autonome kracht (sinds Industriële Revolutie) De techniek ontwikkelt zich als
een autonoom systeem.: mens geen sturing meer
• Techniek is breder dan technologie: “het op rationele en efficiënte wijze gebruikmaken van
middelen om bepaalde doelen te bereiken” (rationalisme en efficiency-denken)
• Techniek als systeem
• Omvat ook politieke, economische en sociale (mens)technieken: universum acceptabel
maken.
• Vormen samen een geheel: natuur, samenleving en geest worden ‘gekoloniseerd’
• Technische systeem breidt zichzelf voortdurend uit (VB: de auto als techniek)
• Systeem houdt de mens in wurggreep
• Problemen worden aangepakt met nog meer organisatie en techniek
• Mens staat tegenover macht die hij niet meer kan beheersen (eigen wetmatigheid van
techniek)
• Mens en wereld voegen zich naar technische eisen: de wereld organiseert zich in dienst
va techniek (marxistische invloeden)
• Niet tegen technische vernieuwing maar tegen technicisme (technische efficiëntie wordt
eigen norm). Mens is altijd een technisch wezen geweest. Ellul is tegen het feit wanneer
middelen ons doel worden. De mens heeft een verleden
• Kritiek dat efficiëntie enige waarde is die techniek lijkt te erkennen.
• Ondanks wurggreep technische systeem geloofde Ellul in hogere vrijheid die nooit door
Techniek opgeslokt kan worden.
Mens moet weer subject worden, in plaats van object: zelf kunnen oordelen.
Conclusie deel 1: klassieke techniekfilosofie
- Technologie met hoofdletter T: essentie en functie in de wereld van technologie
- Nadruk op essentie van technologie
- Zeer pessimistisch
Verschil Heidegger en Ellul: Heidegger concludeert dat techniek een specifieke manier
van werkelijkheidsontduiking is, terwijl Ellul juist stelt dat technologie een alomvattend
systeem bevat.
Overeenkomst: beiden bekritiseren de efficiency denkwijze die ten grondslag ligt van de
technologie.
Toepassing: techniek als zichzelf uitbreidend autonoom systeem
- Militaire technologie
Technologische innovaties ontwikkelen zich snel in de zorg. Veel van die innovaties zijn
gelinkt aan hooggespannen verwachtingen. We verwachten dat innovaties een grote impact
gaan hebben op de zorg, maar we verwachten ook dat de zorg beter gaat worden. De zorg
sector gaat in de toekomst verweven worden met technologie. Er wordt echter ook nog
gebruik gemaakt van alledaagse technologie binnen de zorg; weegschalen, spreadsheets,
papieren dossiers. Het is zo vanzelfsprekend geworden dat we deze technologie als normaal
zien.
Er zijn vaak veel optimistische verhalen over technologie
Aannames van technologie:
Gelinkt aan vooruitgang
‘Oplossingsdenken’ (technologische fix): technologie kan onze problemen oplossen.
Determinisme (we moeten meegaan): technologie ontwikkelt zich toch wel, we
hebben als optie om mee te gaan met de ontwikkelingen.
Enerzijds zijn we optimistisch: we verwachten veel van technologie. Zoals:
- het transhumanisme; een internationale filosofische beweging, die ernaar streeft
nieuwe technologie in te zetten om fundamentele menselijke beperkingen te
overwinnen om de mens beter te maken. Een specifieke belofte die we in de zorg
veel zien, is de belofte van precision medicine: het idee dat we door de combinatie
van nieuwe data technologie en genetisch onderzoek in staat zijn de zorg op het
individu af te stemmen. Hierbij zijn medische beslissingen en handelingen op maat
gemaakt voor het individu.
Maar er zijn vaak zorgen/vragen of dilemma’s binnen de zorg over techniek, distopisch
denken
Technologie kan het verlies zijn van menselijke identiteit: kunstmatige intelligentie.
Technologie en massacultuur of conformiteit: gestandaardiseerde samenleving.
Technologie en nieuwe en onvoorziene risico’s: technologie kan de wereld onveilig
maken, want het leidt tot risico’s die we moeilijk kunnen beheersen.
Sinds de industriële revolutie, maken wetenschappers en filosofen zich zorgen om nieuwe
technologieën. Er bestaat dus al langer een negatief beeld over technologie.
De rol van techniekfilosofie
De techniek filosofie is de discipline die onderzoek doet naar de aard en betekenis van
techniek en de verhouding van techniek mens en samenleving. Het stelt vragen over de rol
van technologie in onze samenleving. Het stelt de meest fundamentele vragen over
technologie.
Het stellen van specifiek type vragen:
Vragen die niet direct gaan over implementatie, effectiviteit en design. Het zijn abstracte,
fundamentele vragen. Wat is technologie eigenlijk? Het gaat om de onderliggende
kenmerken achterhalen. Wat is de aard van technologie, wat is het onderscheidende
kenmerk van technologie?
Vraagt om specifieke houding van student
- Kritische analyse: wat zijn onderliggende aannames? Wat vinden we van technologische
ontwikkelingen? Wie profiteert ervan en wie niet? In welke mate zijn ontwikkelingen
wenselijk?
- Out of the box- denken: welke alternatieven kun je bedenken? Er moet een reflectieve
houding ontwikkeld worden, waarmee nieuwe technologische ontwikkelingen kritisch
geanalyseerd kunnen worden.
, Bijdrage I: Relevantie
Relevante vragen stellen. Vragen die alleen breder zijn dan de vraag. Willen we deze
technologie wel? Wat zijn ethische dilemma’s die kunnen ontstaan?
- In hoeverre is het wenselijk veranderingen in de genoom sequentie aan te brengen?
- In China ontwikkelingen van controversiële sociale kredietsysteem. (Wenselijkheid, ethiek,
legitimiteit, menselijke identiteit)
Bijdrage II: Reflectie
Ontwikkelingen moeten geëvalueerd worden in juridische, ethische en maatschappelijke
termen.
Bijdrage III: Bijsturen
Er kan bijgestuurd worden op technologie, op bijvoorbeeld het beleid.
Kennisclip 2 techniekfilosofie
De ontwikkeling van techniekfilosofie: De Klassieke techniekfilosofie
1. Martin Heidegger (1889-1976)
Hij hield zich bezig met het abstracte thema’s: ontologie: De leer over hoe de dingen in de
wereld zijn. Buiten waarnemingen om
“Overal blijven we aan de techniek geketend, of wij haar nu hartstochtelijk beamen of
afwijzen. Het ergste zijn we aan de techniek overgeleverd, als we haar als iets neutraals
beschouwen” (Heidegger, M, 1962. p. 29).
We zijn als mens gebonden aan technologie, we kunnen ons niet loskoppelen. Het probleem
wordt groter als we denken dat technologie neutraal is, een passief instrument.
Centrale begrippen Heidegger:
Techniek is een middel tot een doel, of techniek is een product van het menselijk handelen.
Het wezen van de techniek wordt niet blootgelegd, hij gaat op zoek naar het wezen van
techniek. Het gaat om de zijns wijze van techniek, de specifieke manier, waarop techniek is.
De techniek is een wijze van ontbergen. (enframing)
Moderne techniek moet gezien worden als een wijze van werkelijkheidsontsluiting de
specifieke blik die door technologieën verondersteld wordt. Het is een specifieke manier van
het zichtbaar maken van de werkelijkheid: beheersend tegemoet treden van de
werkelijkheid. De werkelijkheid vanuit de blik van de techniek alleen verschijnt als grondstof
om te manipuleren ontbergen: door techniek wordt de wereld op een bepaalde manier
tevoorschijn gehaald.
Het thema vervreemding spreekt voort uit het werk van Heidegger.
• Ontologische benadering: op zoek naar het wezen (‘zijnswijze’) van techniek
• De techniek als wijze van ‘ontbergen’ (enframing)
• Specifieke wijze van ‘werkelijkheidsontsluiting’ : specifieke blik die door technologien
veronderstelt word.
• ‘Beheersend tegemoet treden’: werkelijkheid als grondstof om te manipuleren
• Fundamenteel verschil tussen traditionele en moderne technologie:
• ‘Traditioneel ontbergen’ (tevoorschijn brengen) premoderne techniek
• ‘Opvorderend ontbergen’ (tevoorschijn dwingen) hedendaagse moderne techniek
Moderne techniek leidt tot vervreemding
• Verlies van betekenis door nadruk op maakbaarheid en beheersbaarheid: betekenisgeving
en zingeving worden onderdrukt, wat tot vervreemding leidt. De relatie tussen mens en
wereld wordt door techniek ingericht, de werkelijkheid wordt gezien als een door de mens
gedomineerde grondstoffenleverancier. De mens krijgt ontzegging van der toegang van een
, betekenisvolle werkelijkheid. Voor de mens ontsluit de techniek de werkelijkheid op één
manier. De wereld kan door techniek alleen nog maar als grondstof worden gezien.
• Heidegger zoekt naar andere, vrije verhouding tot de techniek: mogelijkheid creëren om op
een andere manier om te gaan met techniek, mens moet zich openstellen voor wezen van
techniek. Mens heeft behoefte aan een andere denkwijze.
• Technische denken (controle, efficiency, activiteit) tegenover het ‘bezinnende denken’
(authenticiteit, beleving)
Toepassing: de technische wijze van ‘ontberging’ in klimaat- en
gezondheidsvraagstukken.
- Ecologie: klimaatakkoorden en vleesindustrie.
- Gezondheidsdata: apps en smartwatches.
2. Jacques Ellul (1912-1994): socioloog en theoloog
“Niets in de cultuur blijft intact waar techniek doordringt”
Ellul ziet de techniek als de alles bepalende factor van de huidige tijd.
Centrale begrippen Ellul:
• Techniek als autonome kracht (sinds Industriële Revolutie) De techniek ontwikkelt zich als
een autonoom systeem.: mens geen sturing meer
• Techniek is breder dan technologie: “het op rationele en efficiënte wijze gebruikmaken van
middelen om bepaalde doelen te bereiken” (rationalisme en efficiency-denken)
• Techniek als systeem
• Omvat ook politieke, economische en sociale (mens)technieken: universum acceptabel
maken.
• Vormen samen een geheel: natuur, samenleving en geest worden ‘gekoloniseerd’
• Technische systeem breidt zichzelf voortdurend uit (VB: de auto als techniek)
• Systeem houdt de mens in wurggreep
• Problemen worden aangepakt met nog meer organisatie en techniek
• Mens staat tegenover macht die hij niet meer kan beheersen (eigen wetmatigheid van
techniek)
• Mens en wereld voegen zich naar technische eisen: de wereld organiseert zich in dienst
va techniek (marxistische invloeden)
• Niet tegen technische vernieuwing maar tegen technicisme (technische efficiëntie wordt
eigen norm). Mens is altijd een technisch wezen geweest. Ellul is tegen het feit wanneer
middelen ons doel worden. De mens heeft een verleden
• Kritiek dat efficiëntie enige waarde is die techniek lijkt te erkennen.
• Ondanks wurggreep technische systeem geloofde Ellul in hogere vrijheid die nooit door
Techniek opgeslokt kan worden.
Mens moet weer subject worden, in plaats van object: zelf kunnen oordelen.
Conclusie deel 1: klassieke techniekfilosofie
- Technologie met hoofdletter T: essentie en functie in de wereld van technologie
- Nadruk op essentie van technologie
- Zeer pessimistisch
Verschil Heidegger en Ellul: Heidegger concludeert dat techniek een specifieke manier
van werkelijkheidsontduiking is, terwijl Ellul juist stelt dat technologie een alomvattend
systeem bevat.
Overeenkomst: beiden bekritiseren de efficiency denkwijze die ten grondslag ligt van de
technologie.
Toepassing: techniek als zichzelf uitbreidend autonoom systeem
- Militaire technologie
