ONTWIKKELINGSPSYCHOPATHOLOGIE
Hoofdstuk 1 introduction
Hoe worden psychologische stoornissen gedefinieerd en geïdentificeerd?
Verschillende termen: abnormal behavior, emotional disorder, psychopathology, maladaptive
behavior, developmental disorder. Er bestaan verschillende classificatiesystemen om
abnormaliteit te bepalen (zoals DSM-5). Belangrijk: er is zelden een objectieve marker voor
stoornis – beoordeling gebeurt meestal op basis van gedrag of uitspraken van een persoon.
Wat is abnormaal gedrag?
“Abnormaal” = afwijkend van het gemiddelde, maar niet elke afwijking is negatief (vb. hoge
intelligentie). Abnormaal gedrag moet atypisch én schadelijk zijn.
Definitie van de American Psychiatric Association (APA): ‘Een stoornis is een syndroom van
klinisch significante gedrags-, cognitieve of emotionele verstoringen, die disfunctie
weerspiegelen in onderliggende mentale processen, en gepaard gaan met lijden (distress) of
beperkingen (disability) in belangrijke levensdomeinen.’
Kernidee: stoornissen verstoren aanpassing (adaptation) aan de omgeving of
ontwikkelingstaken.
Twee perspectieven op psychopathologie
1. Binnen het individu – stoornis zit “in” de persoon.
2. Interactioneel – stoornis is een reactie op omstandigheden; gedrag hangt af van
sociale en omgevingsfactoren.
→ Dit tweede perspectief is moderner en breder aanvaard.
Ontwikkelingsnormen
Leeftijd is cruciaal bij beoordeling: gedrag dat normaal is voor een 3-jarige kan zorgwekkend
zijn bij een 10-jarige. Ontwikkelingsnormen beschrijven typische groeipatronen in taal,
motoriek, cognitie, emotie en sociale ontwikkeling. Afwijkingen kunnen kwantitatief of
kwalitatief zijn:
Type afwijking Uitleg Voorbeeld
Vertraagde ontwikkeling Kind haalt mijlpalen niet Niet praten op leeftijd
, 3
Regressie Terugval naar jonger gedrag Bedplassen na trauma
Atypische
Gedrag komt te vaak, te heftig of
frequentie/intensiteit/duu Buitensporige angst
te lang voor
r
Gedrag in ongeschikte
Gedrag past niet bij context Rennen in bibliotheek
situaties
Autisme: gebrek aan
Kwalitatieve verschillen Gedrag is anders van aard
oogcontact
→ Een kwalitatieve afwijking (zoals bij autisme) duidt vaak op een pervasieve
ontwikkelingsstoornis (POS): overkoepelende term voor stoornissen die diep ingrijpen op de
algemene ontwikkeling, zoals sociale vaardigheden, communicatie en fantasie
Gendernormen
Maatschappelijke verwachtingen beïnvloeden wat als probleemgedrag geldt:
o Jongens → geacht actief, assertief, avontuurlijk te zijn.
o Meisjes → verwacht rustig, gevoelig, afhankelijk te zijn.
Daardoor: dominante jongen wordt minder snel als afwijkend gezien dan dominant meisje.
Situationele normen
Gedrag wordt beoordeeld afhankelijk van de context:
o Rennen = normaal op speelplaats, niet in bibliotheek.
o Sociale regels zijn subtiel → verkeerde toon of context kan afwijkend lijken.
Kinderen melden zelden zelf hun problemen → anderen signaleren (ouders, leraren, artsen).
Diagnose hangt dus ook af van:
o Wie het gedrag beoordeelt,
o Hoe tolerant of gevoelig die persoon is,
o In welke context men het gedrag ziet.
→ Psychopathologie = oordeel dat gedrag, emoties of gedachten atypisch, disfunctioneel en
schadelijk zijn, rekening houdend met ontwikkeling, cultuur, sociale normen en de
beoordelaars.
Zijn stoornissen toegenomen door de tijd? (Seculiere trends)
Moeilijk eenduidig vast te stellen door verschillen in methoden en populaties.
Voorbeelden:
1. Sweeting et al. (2009, 2010) – Schotland
, a. Vergeleken 15-jarigen uit 1987, 1999, 2006.
b. Toename in psychologische stress, vooral bij meisjes.
c. Oorzaken: familieconflicten, ouderlijke ruzies, schoolproblemen.
2. Collishaw et al. (2010) – Engeland
a. Vergeleek 16–17-jarigen in 1986 vs. 2006.
b. Stijging in emotionele problemen bij meisjes; bij jongens lichte stijging.
c. Symptomen: zorgen, irritatie, vermoeidheid, slapeloosheid, paniek.
d. Oorzaak deels stijgende emotionele problemen bij moeders.
→ Sommige studies tonen stijgingen, andere niet. Trends verschillen per geslacht,
klasse, type probleem.
⅔ tot ¾ van jongeren met gediagnosticeerde stoornissen krijgen geen adequate behandeling.
Redenen: Tekort aan hulpdiensten, Weinig coördinatie tussen instellingen, Minder
beschikbaarheid in kwetsbare gemeenschappen
50% van alle volwassenen met psychische problemen → eerste symptomen vóór 14 jaar.
→ Vroege interventie = cruciaal.
Problemen bij jongeren beïnvloeden: Hun ontwikkeling, gezinnen en de maatschappij (kosten
gezondheidszorg, schooluitval, etc.)
Relatie tussen Ontwikkelingsniveau en Stoornis
Hoofdvraag: hoe hangt de ontwikkeling van een kind samen met het ontstaan van psychische
stoornissen?
- Ontwikkelingsniveau bepaalt welke stoornissen waarschijnlijk zijn. Voorbeeld:
spraakproblemen ontstaan tijdens taalverwerving.
- Leeftijd van aanvang (onset) verschilt per stoornis en geeft belangrijke aanwijzingen:
o Vroege onset → vaak genetisch of prenataal bepaald.
o Latere onset → beïnvloed door omgevings- en ontwikkelingsfactoren.
Vroege onset = meestal ernstiger beloop.
o Voorbeeld: drugsgebruik vóór adolescentie → grotere kans op afhankelijkheid
en latere psychische problemen.
Onset verschilt soms tussen jongens en meisjes.
Kennis van typische onset helpt bij:
o Inzicht in oorzaken (etiologie)
o Prognose-inschatting (hoe ernstig)
o Vroegtijdige herkenning door ouders/leerkrachten → preventie of vroegere
behandeling.
Relatie tussen Geslacht en Stoornis
Hoofdvraag: hoe beïnvloedt gender het ontstaan, verloop en type psychische stoornis?
Mannelijke jongeren → vaker getroffen door neurodevelopmental disorders (ADHD,
taalstoornissen, autisme). Meer externaliserende problemen (agressie, delinquentie)
, Vrouwelijke jongeren → vaker emotionele stoornissen (angst, depressie) & eetstoornissen,
vooral in de adolescentie. Meer internaliserende problemen (angst, somberheid)
Methodologische invloeden (mogelijke schijnverschillen)
1. Historische bias: lange tijd vooral jongens onderzocht → scheef beeld.
2. Rapportageverschil: meisjes praten sneller over emoties → lijkt alsof ze vaker
emotionele problemen hebben.
3. Verwijzingsbias: jongens worden sneller doorverwezen (door storend gedrag).
→ Gevolg: oververtegenwoordiging van jongens in klinische steekproeven.
4. Diagnostische bias: stoornissen beschreven op basis van jongens → meisjes
herkennen zich minder in symptomen (vb. ADHD bij meisjes → vaker onopvallend).
Werkelijke (biologische en psychosociale) verschillen
Biologische factoren:
o Seksechromosomen (X/Y), hormonen, hersenstructuren verschillen.
o Jongens rijpen biologisch trager.
o Verschillen in stress- en emotiereacties.
Psychosociale factoren:
o Jongens: meer risico op hersenletsel, fysiek slachtofferschap,
gedragsproblemen.
o Meisjes: vaker seksueel grensoverschrijdende ervaringen.
o Verschillen in socialisatie, verwachtingen en emotie-expressie.
o Gender beïnvloedt ook hoe men reageert op gezinsstress of chaotische
omgeving.
→ Deze verschillende risico’s en beschermende factoren leiden tot genderspecifieke
kwetsbaarheden.
Belang: inzicht in genderspecifieke patronen helpt bij oorzaak, preventie en behandeling.
In het verleden was er weinig aandacht voor kinderen (ze werden gezien als kleine
volwassenen). Er was hoger kindersterfte → minder ouderlijke investering. Vanaf 17e eeuw:
kind werd gezien als uniek wezen met specifieke noden (fysiek, psychologisch, educatief).
19e eeuw: ook adolescentie herkend als aparte ontwikkelingsfase met unieke uitdagingen.
19e Eeuw: Vooruitgang in Begrip van Stoornissen
Twee historische verklaringen voor geestesziekte:
1. Demonologie — abnormaal gedrag = bezeten door kwade geesten.
a. Mensen werden als slecht gezien.
b. Vooral religieus geïnspireerd.
2. Somatogenese — stoornis = lichamelijke oorzaak of onevenwicht.
Hoofdstuk 1 introduction
Hoe worden psychologische stoornissen gedefinieerd en geïdentificeerd?
Verschillende termen: abnormal behavior, emotional disorder, psychopathology, maladaptive
behavior, developmental disorder. Er bestaan verschillende classificatiesystemen om
abnormaliteit te bepalen (zoals DSM-5). Belangrijk: er is zelden een objectieve marker voor
stoornis – beoordeling gebeurt meestal op basis van gedrag of uitspraken van een persoon.
Wat is abnormaal gedrag?
“Abnormaal” = afwijkend van het gemiddelde, maar niet elke afwijking is negatief (vb. hoge
intelligentie). Abnormaal gedrag moet atypisch én schadelijk zijn.
Definitie van de American Psychiatric Association (APA): ‘Een stoornis is een syndroom van
klinisch significante gedrags-, cognitieve of emotionele verstoringen, die disfunctie
weerspiegelen in onderliggende mentale processen, en gepaard gaan met lijden (distress) of
beperkingen (disability) in belangrijke levensdomeinen.’
Kernidee: stoornissen verstoren aanpassing (adaptation) aan de omgeving of
ontwikkelingstaken.
Twee perspectieven op psychopathologie
1. Binnen het individu – stoornis zit “in” de persoon.
2. Interactioneel – stoornis is een reactie op omstandigheden; gedrag hangt af van
sociale en omgevingsfactoren.
→ Dit tweede perspectief is moderner en breder aanvaard.
Ontwikkelingsnormen
Leeftijd is cruciaal bij beoordeling: gedrag dat normaal is voor een 3-jarige kan zorgwekkend
zijn bij een 10-jarige. Ontwikkelingsnormen beschrijven typische groeipatronen in taal,
motoriek, cognitie, emotie en sociale ontwikkeling. Afwijkingen kunnen kwantitatief of
kwalitatief zijn:
Type afwijking Uitleg Voorbeeld
Vertraagde ontwikkeling Kind haalt mijlpalen niet Niet praten op leeftijd
, 3
Regressie Terugval naar jonger gedrag Bedplassen na trauma
Atypische
Gedrag komt te vaak, te heftig of
frequentie/intensiteit/duu Buitensporige angst
te lang voor
r
Gedrag in ongeschikte
Gedrag past niet bij context Rennen in bibliotheek
situaties
Autisme: gebrek aan
Kwalitatieve verschillen Gedrag is anders van aard
oogcontact
→ Een kwalitatieve afwijking (zoals bij autisme) duidt vaak op een pervasieve
ontwikkelingsstoornis (POS): overkoepelende term voor stoornissen die diep ingrijpen op de
algemene ontwikkeling, zoals sociale vaardigheden, communicatie en fantasie
Gendernormen
Maatschappelijke verwachtingen beïnvloeden wat als probleemgedrag geldt:
o Jongens → geacht actief, assertief, avontuurlijk te zijn.
o Meisjes → verwacht rustig, gevoelig, afhankelijk te zijn.
Daardoor: dominante jongen wordt minder snel als afwijkend gezien dan dominant meisje.
Situationele normen
Gedrag wordt beoordeeld afhankelijk van de context:
o Rennen = normaal op speelplaats, niet in bibliotheek.
o Sociale regels zijn subtiel → verkeerde toon of context kan afwijkend lijken.
Kinderen melden zelden zelf hun problemen → anderen signaleren (ouders, leraren, artsen).
Diagnose hangt dus ook af van:
o Wie het gedrag beoordeelt,
o Hoe tolerant of gevoelig die persoon is,
o In welke context men het gedrag ziet.
→ Psychopathologie = oordeel dat gedrag, emoties of gedachten atypisch, disfunctioneel en
schadelijk zijn, rekening houdend met ontwikkeling, cultuur, sociale normen en de
beoordelaars.
Zijn stoornissen toegenomen door de tijd? (Seculiere trends)
Moeilijk eenduidig vast te stellen door verschillen in methoden en populaties.
Voorbeelden:
1. Sweeting et al. (2009, 2010) – Schotland
, a. Vergeleken 15-jarigen uit 1987, 1999, 2006.
b. Toename in psychologische stress, vooral bij meisjes.
c. Oorzaken: familieconflicten, ouderlijke ruzies, schoolproblemen.
2. Collishaw et al. (2010) – Engeland
a. Vergeleek 16–17-jarigen in 1986 vs. 2006.
b. Stijging in emotionele problemen bij meisjes; bij jongens lichte stijging.
c. Symptomen: zorgen, irritatie, vermoeidheid, slapeloosheid, paniek.
d. Oorzaak deels stijgende emotionele problemen bij moeders.
→ Sommige studies tonen stijgingen, andere niet. Trends verschillen per geslacht,
klasse, type probleem.
⅔ tot ¾ van jongeren met gediagnosticeerde stoornissen krijgen geen adequate behandeling.
Redenen: Tekort aan hulpdiensten, Weinig coördinatie tussen instellingen, Minder
beschikbaarheid in kwetsbare gemeenschappen
50% van alle volwassenen met psychische problemen → eerste symptomen vóór 14 jaar.
→ Vroege interventie = cruciaal.
Problemen bij jongeren beïnvloeden: Hun ontwikkeling, gezinnen en de maatschappij (kosten
gezondheidszorg, schooluitval, etc.)
Relatie tussen Ontwikkelingsniveau en Stoornis
Hoofdvraag: hoe hangt de ontwikkeling van een kind samen met het ontstaan van psychische
stoornissen?
- Ontwikkelingsniveau bepaalt welke stoornissen waarschijnlijk zijn. Voorbeeld:
spraakproblemen ontstaan tijdens taalverwerving.
- Leeftijd van aanvang (onset) verschilt per stoornis en geeft belangrijke aanwijzingen:
o Vroege onset → vaak genetisch of prenataal bepaald.
o Latere onset → beïnvloed door omgevings- en ontwikkelingsfactoren.
Vroege onset = meestal ernstiger beloop.
o Voorbeeld: drugsgebruik vóór adolescentie → grotere kans op afhankelijkheid
en latere psychische problemen.
Onset verschilt soms tussen jongens en meisjes.
Kennis van typische onset helpt bij:
o Inzicht in oorzaken (etiologie)
o Prognose-inschatting (hoe ernstig)
o Vroegtijdige herkenning door ouders/leerkrachten → preventie of vroegere
behandeling.
Relatie tussen Geslacht en Stoornis
Hoofdvraag: hoe beïnvloedt gender het ontstaan, verloop en type psychische stoornis?
Mannelijke jongeren → vaker getroffen door neurodevelopmental disorders (ADHD,
taalstoornissen, autisme). Meer externaliserende problemen (agressie, delinquentie)
, Vrouwelijke jongeren → vaker emotionele stoornissen (angst, depressie) & eetstoornissen,
vooral in de adolescentie. Meer internaliserende problemen (angst, somberheid)
Methodologische invloeden (mogelijke schijnverschillen)
1. Historische bias: lange tijd vooral jongens onderzocht → scheef beeld.
2. Rapportageverschil: meisjes praten sneller over emoties → lijkt alsof ze vaker
emotionele problemen hebben.
3. Verwijzingsbias: jongens worden sneller doorverwezen (door storend gedrag).
→ Gevolg: oververtegenwoordiging van jongens in klinische steekproeven.
4. Diagnostische bias: stoornissen beschreven op basis van jongens → meisjes
herkennen zich minder in symptomen (vb. ADHD bij meisjes → vaker onopvallend).
Werkelijke (biologische en psychosociale) verschillen
Biologische factoren:
o Seksechromosomen (X/Y), hormonen, hersenstructuren verschillen.
o Jongens rijpen biologisch trager.
o Verschillen in stress- en emotiereacties.
Psychosociale factoren:
o Jongens: meer risico op hersenletsel, fysiek slachtofferschap,
gedragsproblemen.
o Meisjes: vaker seksueel grensoverschrijdende ervaringen.
o Verschillen in socialisatie, verwachtingen en emotie-expressie.
o Gender beïnvloedt ook hoe men reageert op gezinsstress of chaotische
omgeving.
→ Deze verschillende risico’s en beschermende factoren leiden tot genderspecifieke
kwetsbaarheden.
Belang: inzicht in genderspecifieke patronen helpt bij oorzaak, preventie en behandeling.
In het verleden was er weinig aandacht voor kinderen (ze werden gezien als kleine
volwassenen). Er was hoger kindersterfte → minder ouderlijke investering. Vanaf 17e eeuw:
kind werd gezien als uniek wezen met specifieke noden (fysiek, psychologisch, educatief).
19e eeuw: ook adolescentie herkend als aparte ontwikkelingsfase met unieke uitdagingen.
19e Eeuw: Vooruitgang in Begrip van Stoornissen
Twee historische verklaringen voor geestesziekte:
1. Demonologie — abnormaal gedrag = bezeten door kwade geesten.
a. Mensen werden als slecht gezien.
b. Vooral religieus geïnspireerd.
2. Somatogenese — stoornis = lichamelijke oorzaak of onevenwicht.
