PSBK - Samenvatting
Pedagogische wetenschappen houdt zich bezig met de wetenschappelijke bestudering van
de ontwikkeling en opvoeding van en het onderwijs aan kinderen en jongeren.
1. Introductie PSBK
Wat is opvoeding?
● Vroeger was een pedagoog (= uit het Grieks: pedagogos) een slaaf die in het huis
van zijn of haar meester op kinderen lette en iemand naar school bracht.
● Opvoeding = het aanleren/onderwijzen van vaardigheden, gedrag, normen en
waarden + stimuleren van interesses opdat kinderen competent kunnen functioneren
binnen cultuur + maatschappij waarin zij opgroeien → verbonden met de term
socialisatie = proces waardoor individuen kennis, vaardigheden en kenmerken
verkrijgen zodat ze effectief kunnen participeren in de samenleving.
○ Gesocialiseerd binnen bepaalde context, een bepaalde cultuur → hier gelden
bepaalde normen en waarden → cultuur sensitiviteit = bewustzijn dat eigen
normen, waarden + behoeften niet voor iedereen gelden.
○ WEIRD = context waaruit grotendeels (95%) van het huidige onderzoek wordt
gedaan, terwijl dit eigenlijk maar slaat op 5% van de huidige wereld. Want
onderzoek is dus gekleurd door onze Westerse bril.
- Western, Educated, Industrialized, Rich & Democratic
Stromingen binnen de pedagogische wetenschappen
1. Geesteswetenschappelijke stroming = pedagogen moeten zich richten op de
belevingswereld en gevoelens van ieder kind → een kind moet kind zijn, opvoeders
zijn gidsen en begeleiders (normatieve stroming).
- Sterke linken met de filosofie + sterk normatief karakter. (Denk aan de vraag:
“Wat is nou eigenlijk goed en waar gaat dit heen?”)
- Onderzoek: bijv. Anti-pestprojecten; hoe beleeft het kind dit?
- Onderwijs: vrije scholen, Montessori onderwijs (veel meer aandacht voor de
individuele ontwikkeling)
- Belangrijke pedagoog: Langeveld.
2. Empirisch analytische stroming = focust zich op het gedrag en de omgeving van
de kinderen → hierbij is bewijs en meetbaarheid belangrijk; gedrag is goed meetbaar
→ richt zich niet op ieder individueel kind, maar vooral op verschillende kinderen →
zorgt voor voorspelbaarheid → daaruit komen (opvoed)theorieën voort.
- Veel kritiek op geesteswetenschappelijke stroming (soort tegenhanger),
kwam op tijdens en na geesteswetenschappelijke stroming.
- Link met natuurwetenschappelijk onderzoek.
- Onderzoek: Empirisch, kwantitatief onderzoek met statische onderbouwing en
hypotheses.
- Onderwijs: Cito-toetsen.
- Belangrijke pedagoog: Adriaan D. de Groot (grondlegger van cito-toetsen).
1
, 3. Kritische emancipatorische stroming = vond dat beide eerdere stromingen voor-
en nadelen hebben → combineert ze + voegt toe: de verdieping.
- Commentaar / focus:
- Beide voorgaande stromingen hebben meer verdieping nodig, eerste
stroming focust zich te veel op individu, en tweede focust zich te veel
op grote groepen, wordt haast een soort opvoed-psychologie → waar
is de maatschappij in dit hele verhaal? Waar doen we dit voor?
- Maatschappelijk engagement! Betere algemene omstandigheden voor
kinderen!
- Onderzoek: Hoe gaan we onderwijsachterstanden verkleinen? + Wat kunnen
we leren van de schoolsluiting door Covid-19?
- Onderwijs: Inclusief onderwijs, bijv. alle talen welkom op school, anti-racisme
campagnes.
Micha de Winter - pedagoog van Hoop
● “Jonge mensen hebben hoop en optimisme nodig …” → laat kinderen meedenken en
laat ze weten dat ze ertoe doen, zo creëer je motivatie om mee te werken aan doelen
en te willen leren en te willen ontwikkelen.
● Eerst andere invalshoeken:
○ Deficit Thinking: denkwijze docenten/ professionals: sommige studenten
hebben bepaalde gebreken of tekorten die achterstanden verklaren
○ Medical Model: vaak binnen sociaal of passend onderwijs → focus ligt op de
stoornis of handicap, niet op de behoeften van het kind.
● Nu: Positive Youth Development
○ Positieve blik op ontwikkeling → focus op diverse behoeftes van kinderen,
hun mogelijkheden en potenties.
○ Uitgangspunt: alle kinderen en jongeren zouden optimaal moeten kunnen
participeren in de samenleving → hoe kunnen we dit voor elkaar krijgen?
○ Micha de Winter:
○ Niet richten op problemen, richten op groei → = Hoopgevende
Sociale Pedagogiek
○ Grote nadruk op initiatief en participatie van kinderen en jongeren zelf
→ programma ontwikkelt: De Vreedzame School: programma voor
sociale en competentie en democratisch burgerschap.
- Bijv. kinderen gestimuleerd zelf tot oplossingen te komen door
ze zelf “mediatoren” te noemen → zo helpen kinderen elkaar
zelf om conflicten met elkaar op te lossen zonder dat de
onderwijzers zich hiermee gaan bemoeien → twee kinderen
worden bestempeld als “mediatoren”, soort pleinwacht, zo
helpen ze zelf elkaar.
○ Ontwikkelt in 1999, inmiddels over 1000 basisscholen + nu ook:
Vreedzame Wijk.
2
,Artikel Pedagogiek over Hoop - Micha de Winter
● Kinderen van jongs af aan mee geven dat zij ertoe doen + dat de samenleving ook
op hen zit te wachten → zo motivatie aanwakkeren om te willen inspannen, te willen
leren, ontwikkelen en te werken aan doelen.
● Tegenwoordig : gecompliceerdere samenleving → kinderen meer sociale
vaardigheden nodig → neurodiversiteit: alle hersenen en dus neurologische en
cognitieve ontwikkeling verlopen anders hierdoor zijn er ook verschillen in de
verwerking van sociale, linguïstische (taalkunde) en zintuiglijke informatie.
○ Dit kan bijvoorbeeld zijn als iemand ADHD of de ziekte van Asperger heeft.
● Pedagogiek over de tijd steeds meer gaan focussen op individuele problemen +
stoornissen → pessimistisch → moet veranderen: richting hoopgevende sociale
pedagogiek.
○ Hoop = verwachtingen die mensen hebben dat bepaalde gebeurtenissen
zullen plaatsvinden of dat gewenste verandering gaat optreden.
○ Volgens John Dewey (Amerikaans filosoof + onderwijshervormer) is hoop
een instinctieve impuls tot groei → gaandeweg leren kinderen om die impuls
te verbinden met het gebruik van gezond verstand, bijv. als ze bepaalde
belangrijke doelen willen bereiken (= ‘living in hope’).
● Optimisme = algemene verwachtingen die mensen hebben over toekomstige
uitkomsten → eigen invloed speelt hierbij eigenlijk geen rol (wat bij hoop wel zo is)
● HOOP:
1. Handelingsperspectieven cultiveren: focus op het ontwikkelen van
actiegerichtheid bij opvoeders en kinderen → doel: om kinderen actief bij te
laten dragen aan hun omgeving, zoals gezien bij de Vreedzame School →
leerlingen leren problemen gezamenlijk op te lossen.
2. Onderbreken van impulsieve oordelen en verlangens: benadrukt het
belang van reflectie en nadenken voordat je handelt → opvoeders moeten
kinderen helpen na te denken over hun acties = cruciaal voor ontwikkeling.
3. Optimisme voorleven: optimisme bevordert geluk en veerkracht →
belangrijk dat opvoeders een positieve kijk op de toekomst uitstralen, wat
kinderen aanmoedigt ook hoopvol te blijven, zelfs in uitdagende situaties.
4. Participatie bevorderen: actieve deelname aan de samenleving is zowel
een doel als een middel → kinderen moeten de kans krijgen om hun stem te
laten horen en betrokken te zijn bij beslissingen, wat hun gevoel van
gemeenschappelijkheid versterkt.
Handelingsperspectieven
● Pedagogiek is volgens Winter een wetenschap die het handelen van opvoeders
bestudeert en hen ook daadwerkelijk handelingsperspectieven verschaft →
opvoeders moeten m.b.v. sociaal georiënteerde en hoopgevende pedagogiek
kinderen + jongeren zelf laten handeln; intelligent, creatief en met elkaar.
● Sociale pedagogiek moet zich richten op het perspectief van het gemeenschappelijk
handelen: ‘shared agency’ → want, als mensen het gevoel hebben dat ze geen
enkele invloed hebben op hun omgeving en hun stem niet wordt gehoord, leidt dat tot
pessimisme, moedeloosheid of woede.
● Kinderen een onderzoekende en nieuwsgierige houding aanleren → hierdoor zullen
ze de wereld hoopvol en optimistisch tegemoet te treden terwijl ze overspoeld
3
, worden door politieke ruzies, gescheld in sociale media en angstaanjagende
berichten over aanslagen en vluchtelingenstromen.
Onderzoeken optimisme
● Philippe Meirieu (Franse pedagoog)
○ Onderbreken van impulsieve oordelen en verlangens van kinderen → volgens
Meirieu is de verleiding voor kinderen heel groot om in het eigen
egocentrische verlangen te blijven hangen → opvoeder (ouder of docent)
moet dit proces letterlijk onderbreken: ‘stop, neem even de tijd om na te
denken over wat je doet’.
● Martin Seligman (VS)
○ Ontwikkelde een 'psychologisch immunisatieprogramma' tegen pessimisme
en depressie bij jongeren → aanleiding hiervoor: door de sterke focus op
individualisme in de samenleving is iedereen persoonlijk verantwoordelijk
voor eigen successen en mislukkingen.
○ Oplossing volgens Seligman: niet individualisme bestrijden, maar leren
optimistisch denken over tegenslagen → zo kunnen jongeren hier
constructiever mee omgaan.
● Marc Elchardus (Vlaamse socioloog):
○ Onderzoek met conclusie: jongvolwassenen zijn optimistisch over hun
persoonlijke toekomst (werk, gezondheid, gezin), maar pessimistischer over
collectieve onderwerpen zoals welvaart en veiligheid.
○ Oplossing volgens Elchardus: niet focussen op psychologische oplossingen,
maar politieke veranderingen nastreven.
● Pedagogische Civil Society:
○ Doel: verantwoordelijkheid voor opvoeding breder maken, niet enkel bij
ouders laten.
○ Focus: het versterken van sociale netwerken rondom kinderen en gezinnen
→ verlichten van opvoedtaken en minder onnodige doorverwijzingen naar
specialistische zorg.
Participatie bevorderen
● Actieve participatie = belangrijk pedagogisch instrument → je leert door mee te
doen. Participatie gaat over het actief meedoen in de samenleving → de kansen
hierop zijn echter niet gelijk verdeeld.
● In de huidige samenleving willen wij kinderen en jongeren te veel pacificeren
(bevredigen, tot vrede brengen) bijvoorbeeld met allerlei preventieve
gedragsinterventies of met medicatie. Maar boze kinderen zijn niet per direct zieke
kinderen. Volgens Hans Achterhuis en Nico Koning moeten we deze jonge mensen
leren om vreedzaam te vechten voor hun idealen en belangen.
4
Pedagogische wetenschappen houdt zich bezig met de wetenschappelijke bestudering van
de ontwikkeling en opvoeding van en het onderwijs aan kinderen en jongeren.
1. Introductie PSBK
Wat is opvoeding?
● Vroeger was een pedagoog (= uit het Grieks: pedagogos) een slaaf die in het huis
van zijn of haar meester op kinderen lette en iemand naar school bracht.
● Opvoeding = het aanleren/onderwijzen van vaardigheden, gedrag, normen en
waarden + stimuleren van interesses opdat kinderen competent kunnen functioneren
binnen cultuur + maatschappij waarin zij opgroeien → verbonden met de term
socialisatie = proces waardoor individuen kennis, vaardigheden en kenmerken
verkrijgen zodat ze effectief kunnen participeren in de samenleving.
○ Gesocialiseerd binnen bepaalde context, een bepaalde cultuur → hier gelden
bepaalde normen en waarden → cultuur sensitiviteit = bewustzijn dat eigen
normen, waarden + behoeften niet voor iedereen gelden.
○ WEIRD = context waaruit grotendeels (95%) van het huidige onderzoek wordt
gedaan, terwijl dit eigenlijk maar slaat op 5% van de huidige wereld. Want
onderzoek is dus gekleurd door onze Westerse bril.
- Western, Educated, Industrialized, Rich & Democratic
Stromingen binnen de pedagogische wetenschappen
1. Geesteswetenschappelijke stroming = pedagogen moeten zich richten op de
belevingswereld en gevoelens van ieder kind → een kind moet kind zijn, opvoeders
zijn gidsen en begeleiders (normatieve stroming).
- Sterke linken met de filosofie + sterk normatief karakter. (Denk aan de vraag:
“Wat is nou eigenlijk goed en waar gaat dit heen?”)
- Onderzoek: bijv. Anti-pestprojecten; hoe beleeft het kind dit?
- Onderwijs: vrije scholen, Montessori onderwijs (veel meer aandacht voor de
individuele ontwikkeling)
- Belangrijke pedagoog: Langeveld.
2. Empirisch analytische stroming = focust zich op het gedrag en de omgeving van
de kinderen → hierbij is bewijs en meetbaarheid belangrijk; gedrag is goed meetbaar
→ richt zich niet op ieder individueel kind, maar vooral op verschillende kinderen →
zorgt voor voorspelbaarheid → daaruit komen (opvoed)theorieën voort.
- Veel kritiek op geesteswetenschappelijke stroming (soort tegenhanger),
kwam op tijdens en na geesteswetenschappelijke stroming.
- Link met natuurwetenschappelijk onderzoek.
- Onderzoek: Empirisch, kwantitatief onderzoek met statische onderbouwing en
hypotheses.
- Onderwijs: Cito-toetsen.
- Belangrijke pedagoog: Adriaan D. de Groot (grondlegger van cito-toetsen).
1
, 3. Kritische emancipatorische stroming = vond dat beide eerdere stromingen voor-
en nadelen hebben → combineert ze + voegt toe: de verdieping.
- Commentaar / focus:
- Beide voorgaande stromingen hebben meer verdieping nodig, eerste
stroming focust zich te veel op individu, en tweede focust zich te veel
op grote groepen, wordt haast een soort opvoed-psychologie → waar
is de maatschappij in dit hele verhaal? Waar doen we dit voor?
- Maatschappelijk engagement! Betere algemene omstandigheden voor
kinderen!
- Onderzoek: Hoe gaan we onderwijsachterstanden verkleinen? + Wat kunnen
we leren van de schoolsluiting door Covid-19?
- Onderwijs: Inclusief onderwijs, bijv. alle talen welkom op school, anti-racisme
campagnes.
Micha de Winter - pedagoog van Hoop
● “Jonge mensen hebben hoop en optimisme nodig …” → laat kinderen meedenken en
laat ze weten dat ze ertoe doen, zo creëer je motivatie om mee te werken aan doelen
en te willen leren en te willen ontwikkelen.
● Eerst andere invalshoeken:
○ Deficit Thinking: denkwijze docenten/ professionals: sommige studenten
hebben bepaalde gebreken of tekorten die achterstanden verklaren
○ Medical Model: vaak binnen sociaal of passend onderwijs → focus ligt op de
stoornis of handicap, niet op de behoeften van het kind.
● Nu: Positive Youth Development
○ Positieve blik op ontwikkeling → focus op diverse behoeftes van kinderen,
hun mogelijkheden en potenties.
○ Uitgangspunt: alle kinderen en jongeren zouden optimaal moeten kunnen
participeren in de samenleving → hoe kunnen we dit voor elkaar krijgen?
○ Micha de Winter:
○ Niet richten op problemen, richten op groei → = Hoopgevende
Sociale Pedagogiek
○ Grote nadruk op initiatief en participatie van kinderen en jongeren zelf
→ programma ontwikkelt: De Vreedzame School: programma voor
sociale en competentie en democratisch burgerschap.
- Bijv. kinderen gestimuleerd zelf tot oplossingen te komen door
ze zelf “mediatoren” te noemen → zo helpen kinderen elkaar
zelf om conflicten met elkaar op te lossen zonder dat de
onderwijzers zich hiermee gaan bemoeien → twee kinderen
worden bestempeld als “mediatoren”, soort pleinwacht, zo
helpen ze zelf elkaar.
○ Ontwikkelt in 1999, inmiddels over 1000 basisscholen + nu ook:
Vreedzame Wijk.
2
,Artikel Pedagogiek over Hoop - Micha de Winter
● Kinderen van jongs af aan mee geven dat zij ertoe doen + dat de samenleving ook
op hen zit te wachten → zo motivatie aanwakkeren om te willen inspannen, te willen
leren, ontwikkelen en te werken aan doelen.
● Tegenwoordig : gecompliceerdere samenleving → kinderen meer sociale
vaardigheden nodig → neurodiversiteit: alle hersenen en dus neurologische en
cognitieve ontwikkeling verlopen anders hierdoor zijn er ook verschillen in de
verwerking van sociale, linguïstische (taalkunde) en zintuiglijke informatie.
○ Dit kan bijvoorbeeld zijn als iemand ADHD of de ziekte van Asperger heeft.
● Pedagogiek over de tijd steeds meer gaan focussen op individuele problemen +
stoornissen → pessimistisch → moet veranderen: richting hoopgevende sociale
pedagogiek.
○ Hoop = verwachtingen die mensen hebben dat bepaalde gebeurtenissen
zullen plaatsvinden of dat gewenste verandering gaat optreden.
○ Volgens John Dewey (Amerikaans filosoof + onderwijshervormer) is hoop
een instinctieve impuls tot groei → gaandeweg leren kinderen om die impuls
te verbinden met het gebruik van gezond verstand, bijv. als ze bepaalde
belangrijke doelen willen bereiken (= ‘living in hope’).
● Optimisme = algemene verwachtingen die mensen hebben over toekomstige
uitkomsten → eigen invloed speelt hierbij eigenlijk geen rol (wat bij hoop wel zo is)
● HOOP:
1. Handelingsperspectieven cultiveren: focus op het ontwikkelen van
actiegerichtheid bij opvoeders en kinderen → doel: om kinderen actief bij te
laten dragen aan hun omgeving, zoals gezien bij de Vreedzame School →
leerlingen leren problemen gezamenlijk op te lossen.
2. Onderbreken van impulsieve oordelen en verlangens: benadrukt het
belang van reflectie en nadenken voordat je handelt → opvoeders moeten
kinderen helpen na te denken over hun acties = cruciaal voor ontwikkeling.
3. Optimisme voorleven: optimisme bevordert geluk en veerkracht →
belangrijk dat opvoeders een positieve kijk op de toekomst uitstralen, wat
kinderen aanmoedigt ook hoopvol te blijven, zelfs in uitdagende situaties.
4. Participatie bevorderen: actieve deelname aan de samenleving is zowel
een doel als een middel → kinderen moeten de kans krijgen om hun stem te
laten horen en betrokken te zijn bij beslissingen, wat hun gevoel van
gemeenschappelijkheid versterkt.
Handelingsperspectieven
● Pedagogiek is volgens Winter een wetenschap die het handelen van opvoeders
bestudeert en hen ook daadwerkelijk handelingsperspectieven verschaft →
opvoeders moeten m.b.v. sociaal georiënteerde en hoopgevende pedagogiek
kinderen + jongeren zelf laten handeln; intelligent, creatief en met elkaar.
● Sociale pedagogiek moet zich richten op het perspectief van het gemeenschappelijk
handelen: ‘shared agency’ → want, als mensen het gevoel hebben dat ze geen
enkele invloed hebben op hun omgeving en hun stem niet wordt gehoord, leidt dat tot
pessimisme, moedeloosheid of woede.
● Kinderen een onderzoekende en nieuwsgierige houding aanleren → hierdoor zullen
ze de wereld hoopvol en optimistisch tegemoet te treden terwijl ze overspoeld
3
, worden door politieke ruzies, gescheld in sociale media en angstaanjagende
berichten over aanslagen en vluchtelingenstromen.
Onderzoeken optimisme
● Philippe Meirieu (Franse pedagoog)
○ Onderbreken van impulsieve oordelen en verlangens van kinderen → volgens
Meirieu is de verleiding voor kinderen heel groot om in het eigen
egocentrische verlangen te blijven hangen → opvoeder (ouder of docent)
moet dit proces letterlijk onderbreken: ‘stop, neem even de tijd om na te
denken over wat je doet’.
● Martin Seligman (VS)
○ Ontwikkelde een 'psychologisch immunisatieprogramma' tegen pessimisme
en depressie bij jongeren → aanleiding hiervoor: door de sterke focus op
individualisme in de samenleving is iedereen persoonlijk verantwoordelijk
voor eigen successen en mislukkingen.
○ Oplossing volgens Seligman: niet individualisme bestrijden, maar leren
optimistisch denken over tegenslagen → zo kunnen jongeren hier
constructiever mee omgaan.
● Marc Elchardus (Vlaamse socioloog):
○ Onderzoek met conclusie: jongvolwassenen zijn optimistisch over hun
persoonlijke toekomst (werk, gezondheid, gezin), maar pessimistischer over
collectieve onderwerpen zoals welvaart en veiligheid.
○ Oplossing volgens Elchardus: niet focussen op psychologische oplossingen,
maar politieke veranderingen nastreven.
● Pedagogische Civil Society:
○ Doel: verantwoordelijkheid voor opvoeding breder maken, niet enkel bij
ouders laten.
○ Focus: het versterken van sociale netwerken rondom kinderen en gezinnen
→ verlichten van opvoedtaken en minder onnodige doorverwijzingen naar
specialistische zorg.
Participatie bevorderen
● Actieve participatie = belangrijk pedagogisch instrument → je leert door mee te
doen. Participatie gaat over het actief meedoen in de samenleving → de kansen
hierop zijn echter niet gelijk verdeeld.
● In de huidige samenleving willen wij kinderen en jongeren te veel pacificeren
(bevredigen, tot vrede brengen) bijvoorbeeld met allerlei preventieve
gedragsinterventies of met medicatie. Maar boze kinderen zijn niet per direct zieke
kinderen. Volgens Hans Achterhuis en Nico Koning moeten we deze jonge mensen
leren om vreedzaam te vechten voor hun idealen en belangen.
4
