Inhoud
College 1 het systeem van het bestuursrecht in beweging......................................................6
1. Cursusdoelen.................................................................................................................. 6
2. L. van den Berge, Bestuursrecht tussen autonomie en verhouding.................................6
3. L.M. Koenraad, recensie van L. van den Berge...............................................................8
4. J.C.A. de Poorter & K.J. de Graaf, Doel en functie van de bestuursrechtspraak: een blik
op de toekomst (het karakter van de bestuursrechtspraak; recente ontwikkelingen)...........8
4.1 Bestuursprocesrecht en het besluitprocesrecht..........................................................8
4.2 bestuursrecht in het pre-awb tijdperk.........................................................................9
4.3 Uitgangspunten en functies van het Awb-bestuursprocesrecht..................................9
4.4 recente ontwikkelingen...............................................................................................9
4.5 ontwikkelingen nader beschouw...............................................................................10
5. B.J. Schueler, Tussen te veel en te weinig. Subjectivering en finaliteit in de
bestuursrechtspraak.......................................................................................................... 10
5.1 De vragen die centraal staan zijn:............................................................................10
5.2 drie functies.............................................................................................................. 10
5.3 Subjectivering........................................................................................................... 11
5.4 Finaliteit....................................................................................................................11
6. Hoorcollege................................................................................................................... 11
6.1 een verkenning.........................................................................................................12
6.2 Welke consequenties worden aan die factoren verbonden?....................................12
6.3 Recours objectif => subjectif........................................................................................13
6.4 Rechtsverhouding tussen burger en bestuur............................................................13
6.5 Situatie geschetst in het objectieve recht en bij een subjectief recht........................14
6.6 Over recours objectif en recours subjectif in een Nederlandse context....................14
6.7 Gevolgen in de uitleg van het Awb-procesrecht.......................................................15
6.8 Tendensen snelheid....................................................................................................15
6.9 Tendensen: Finaliteit................................................................................................15
6.10 Tendensen: subjectivering.....................................................................................16
6.11 Staatsrechtelijke verhouding rechter – bestuur......................................................16
College 2 Toegang tot de bestuursrechter............................................................................17
1. Algemeen...................................................................................................................... 18
1.1 literatuur 1: Ontwikkelingen rond de toegang tot de rechter: een relativiteitsvereiste in
het bestuursprocesrecht....................................................................................................18
1.1.1 De wenselijkheid van een relativiteitseis...............................................................18
1.1.2 Hoe moet het relativiteitsvereiste worden uitgelegd..............................................19
1
, 1.1.3 Conclusie..............................................................................................................20
1.2 Literatuur 2: Het relativiteitsvereiste in het bestuursrecht: de ene relativiteitseis is de
andere niet......................................................................................................................... 23
1.2.1 Ontwikkeling jurisprudentie: Parallelle en tegengestelde belangen.......................23
1.2.2 Wat is het verschil tussen de relativiteitseis en de congruentieregel?...................24
1.3 Literatuur 3: Bovenindividuele belangenbehartiging.....................................................24
2. Belanghebbende............................................................................................................25
2.1 Literatuur 1 J.C.A. de Poorter e.a., Kroniek bestuursprocesrecht, NTB 2020/76, par.
3.2 (Kluwer Navigator).......................................................................................................25
2.2 Literatuur 2: J.C.A. de Poorter e.a., Kroniek bestuursprocesrecht, NTB 2020/10, par.
3.2 (Kluwer Navigator).......................................................................................................26
2.3 Literatuur 3: J.C.A. de Poorter e.a., Kroniek bestuursprocesrecht, NTB 2019/41, par.
3.2 (Kluwer Navigator).......................................................................................................28
2.4 Literatuur 4 J.C.A. de Poorter e.a., Kroniek bestuursprocesrecht, NTB 2019/17, par.
3.2 (Kluwer Navigator).......................................................................................................28
3. procesbelang (jurisprudentie)........................................................................................30
4. Relativiteit...................................................................................................................... 32
5. Hoorcollege..................................................................................................................35
5.1 De zelfstandige actie in het bestuursrecht................................................................35
5.2 De aard van het belang............................................................................................35
5.2.2 Belanghebbende...................................................................................................37
5.3 Rechtsbelang vs. procesbelang...............................................................................37
5.4 Rechtstreeks belang.................................................................................................38
5.5 Afgeleid belang – parallelle belangen.......................................................................38
5.6 Art. 1:2 lid 3 Awb: Belangenorganisaties..................................................................38
5.7 Relativiteitseis.............................................................................................................. 39
College 3 Het besluit.............................................................................................................45
1. Literatuur 1: Tot besluit, in: Het besluit voorbij, de Graaf...............................................45
2. Conclusie R.J.G.M. Widdershoven 16 januari 2019, ECLI:NL:RVS:2019:86.................48
3. Wetsvoorstel resultaatgericht beschikken (aanpassing Wmo).......................................48
4. ABRvS 1 april 2020, AB 2020/307, m.nt. L.M. Koenraad & C.N.J. Kortmann (Kluwer
Navigator).......................................................................................................................... 50
5. Hoorcollege................................................................................................................... 52
5.1 Rechtsbetrekking.....................................................................................................52
5.1.1 Bestuursrechtelijke betrekking...............................................................................53
5.2 Bevoegdheid bestuursrechter...................................................................................53
5.3 Intermezzo besluit....................................................................................................53
2
, 5.4 Wetgever..................................................................................................................... 53
5.5 Rechter........................................................................................................................ 55
5.6 Bestuur: ontwijken.......................................................................................................57
5.7 tot slot.......................................................................................................................... 57
College 4 Bestuurlijke voorprocedure....................................................................................59
1. Literatuur 1: bezwaarprocedure L.M. Koenraad, Volledig op grondslag van het bezwaar
.......................................................................................................................................... 59
2. Literatuur 1: bezwaarprocedure Tussen toen en nu. Het relevante tijdstip voor
besluitvorming in bezwaar en toetsing in beroep...............................................................62
3. Literatuur 1: bezwaarschriftprocedure ABRvS 15 maart 2017, AB 2018/69, m.nt. L.M.
Koenraad........................................................................................................................... 62
4. Literatuur 2 Uniforme openbare voorbereidingsprocedure L.M. Koenraad, Bestuurlijke
voorprocedures in het omgevingsrecht. Een pleidooi voor een duidelijke en weloverwogen
keuze tussen de reguliere en de uitgebreide procedure, TB 2017/55................................62
5. Literatuur 2 Uniforme openbare voorbereidingsprocedure ABRvS 30 december 2015,
AB 2016/142, m.nt. K.J. de Graaf & D.C.E. de Haas.........................................................62
6. Literatuur 2 Uniforme openbare voorbereidingsprocedure ABRvS 12 juni 2019, AB
2019/411, m.nt. H. Tolsma & L.M. Koenraad.....................................................................63
7. Literatuur 2 Uniforme openbare voorbereidingsprocedure ABRvS 23 oktober 2019, Gst.
2020/38, m.nt. L.M. Koenraad & M.S. Krikhaar..................................................................64
8. Literatuur 3: Duiding van boze brieven C.N.J. Kortmann, De toekomst van de formele
rechtskracht, NTB 2019/19................................................................................................64
9. Hoorcollege..................................................................................................................64
9.1 Inleiding....................................................................................................................65
9.2 vergunning van rechtswege VVR.............................................................................65
9.2 Casus A................................................................................................................... 66
9.3 Casus B..................................................................................................................67
9.4 Casus C................................................................................................................... 67
9.5 Prijsvraag................................................................................................................. 67
9.6 Reguliere en uitgebreide besluitvorming..................................................................68
9.7 Peilmoment.............................................................................................................. 68
9.8 Casus D................................................................................................................... 68
9.9 Reguliere en uitgebreide besluitvorming..................................................................69
9.10 Zienswijzen............................................................................................................70
College 5: Omvang van het geding.......................................................................................72
1. Literatuur 1 Algemeen................................................................................................72
2. Literatuur 2: Aspecten van openbare orde.................................................................73
3. Literatuur 3: Onderdelenfuik.......................................................................................73
3
, 4. Hoorcollege................................................................................................................ 74
4.1 Grondenstelsel als uitgangspunt..............................................................................74
4.2 Stappenplan rechter.................................................................................................76
4.2.1 Bevoegdheid van de rechter..................................................................................76
4.2.2 Ontvankelijk van het beroep..................................................................................77
4.2.3 Bevoegdheid van het bestuur................................................................................77
4.2.4. Ontvankelijkheid van het bezwaar........................................................................77
4.2.5. Omvang van het geding.......................................................................................78
4.3 De Bom van Bobek..................................................................................................78
College 6 Toetsing door de bestuursrechter II: morrelen aan de Trias Politica......................79
1. Literatuur 1: Finalisering................................................................................................79
2. Literatuur 2: Indringendheid rechterlijke toetsing...........................................................80
3. Hoorcollege................................................................................................................... 85
3.1 de rechterspraak onder druk?..................................................................................86
3.2 Een spanning in twee dimensies..............................................................................86
3.3 Rechterlijke toetsing vanuit het idee van legaliteit....................................................87
3.3.2 Beslissingruimte in de taakopvatting van de rechter..............................................88
3.4 De spanning tussen rechterlijke toetsing en het politieke domein............................89
3.5 Finale geschillenbeslechting....................................................................................89
3.5.1 In stand laten rechtsgevolgen................................................................................90
3.6 Toetsing van algemene verbindende voorschriften..................................................91
3.7 Verhouding rechter en politiek..................................................................................93
College 7 Bewijsrecht............................................................................................................ 94
1. Literatuur....................................................................................................................... 94
2. Hoorcollege Bewijsrecht................................................................................................97
2.1 vrij bewijsleer............................................................................................................ 97
2.2 150 Rv vertrekpunt...................................................................................................98
2.3 Verzenden van stukken (rechtshandelingen)...........................................................98
2.4 3:2 Awb Hoofdregel..................................................................................................98
2.5 4:2 uitzondering........................................................................................................99
2.6 van artikel 3:2 naar artikel 4:2................................................................................100
2.7 Bewijsvermoedens.................................................................................................100
2.8 Deskundige advisering...........................................................................................101
2.9 Advisering: rechterlijke fase....................................................................................101
College 8 Finalisering.......................................................................................................... 103
1. Literatuur 1: Omgaan met gebreken............................................................................103
4
College 1 het systeem van het bestuursrecht in beweging......................................................6
1. Cursusdoelen.................................................................................................................. 6
2. L. van den Berge, Bestuursrecht tussen autonomie en verhouding.................................6
3. L.M. Koenraad, recensie van L. van den Berge...............................................................8
4. J.C.A. de Poorter & K.J. de Graaf, Doel en functie van de bestuursrechtspraak: een blik
op de toekomst (het karakter van de bestuursrechtspraak; recente ontwikkelingen)...........8
4.1 Bestuursprocesrecht en het besluitprocesrecht..........................................................8
4.2 bestuursrecht in het pre-awb tijdperk.........................................................................9
4.3 Uitgangspunten en functies van het Awb-bestuursprocesrecht..................................9
4.4 recente ontwikkelingen...............................................................................................9
4.5 ontwikkelingen nader beschouw...............................................................................10
5. B.J. Schueler, Tussen te veel en te weinig. Subjectivering en finaliteit in de
bestuursrechtspraak.......................................................................................................... 10
5.1 De vragen die centraal staan zijn:............................................................................10
5.2 drie functies.............................................................................................................. 10
5.3 Subjectivering........................................................................................................... 11
5.4 Finaliteit....................................................................................................................11
6. Hoorcollege................................................................................................................... 11
6.1 een verkenning.........................................................................................................12
6.2 Welke consequenties worden aan die factoren verbonden?....................................12
6.3 Recours objectif => subjectif........................................................................................13
6.4 Rechtsverhouding tussen burger en bestuur............................................................13
6.5 Situatie geschetst in het objectieve recht en bij een subjectief recht........................14
6.6 Over recours objectif en recours subjectif in een Nederlandse context....................14
6.7 Gevolgen in de uitleg van het Awb-procesrecht.......................................................15
6.8 Tendensen snelheid....................................................................................................15
6.9 Tendensen: Finaliteit................................................................................................15
6.10 Tendensen: subjectivering.....................................................................................16
6.11 Staatsrechtelijke verhouding rechter – bestuur......................................................16
College 2 Toegang tot de bestuursrechter............................................................................17
1. Algemeen...................................................................................................................... 18
1.1 literatuur 1: Ontwikkelingen rond de toegang tot de rechter: een relativiteitsvereiste in
het bestuursprocesrecht....................................................................................................18
1.1.1 De wenselijkheid van een relativiteitseis...............................................................18
1.1.2 Hoe moet het relativiteitsvereiste worden uitgelegd..............................................19
1
, 1.1.3 Conclusie..............................................................................................................20
1.2 Literatuur 2: Het relativiteitsvereiste in het bestuursrecht: de ene relativiteitseis is de
andere niet......................................................................................................................... 23
1.2.1 Ontwikkeling jurisprudentie: Parallelle en tegengestelde belangen.......................23
1.2.2 Wat is het verschil tussen de relativiteitseis en de congruentieregel?...................24
1.3 Literatuur 3: Bovenindividuele belangenbehartiging.....................................................24
2. Belanghebbende............................................................................................................25
2.1 Literatuur 1 J.C.A. de Poorter e.a., Kroniek bestuursprocesrecht, NTB 2020/76, par.
3.2 (Kluwer Navigator).......................................................................................................25
2.2 Literatuur 2: J.C.A. de Poorter e.a., Kroniek bestuursprocesrecht, NTB 2020/10, par.
3.2 (Kluwer Navigator).......................................................................................................26
2.3 Literatuur 3: J.C.A. de Poorter e.a., Kroniek bestuursprocesrecht, NTB 2019/41, par.
3.2 (Kluwer Navigator).......................................................................................................28
2.4 Literatuur 4 J.C.A. de Poorter e.a., Kroniek bestuursprocesrecht, NTB 2019/17, par.
3.2 (Kluwer Navigator).......................................................................................................28
3. procesbelang (jurisprudentie)........................................................................................30
4. Relativiteit...................................................................................................................... 32
5. Hoorcollege..................................................................................................................35
5.1 De zelfstandige actie in het bestuursrecht................................................................35
5.2 De aard van het belang............................................................................................35
5.2.2 Belanghebbende...................................................................................................37
5.3 Rechtsbelang vs. procesbelang...............................................................................37
5.4 Rechtstreeks belang.................................................................................................38
5.5 Afgeleid belang – parallelle belangen.......................................................................38
5.6 Art. 1:2 lid 3 Awb: Belangenorganisaties..................................................................38
5.7 Relativiteitseis.............................................................................................................. 39
College 3 Het besluit.............................................................................................................45
1. Literatuur 1: Tot besluit, in: Het besluit voorbij, de Graaf...............................................45
2. Conclusie R.J.G.M. Widdershoven 16 januari 2019, ECLI:NL:RVS:2019:86.................48
3. Wetsvoorstel resultaatgericht beschikken (aanpassing Wmo).......................................48
4. ABRvS 1 april 2020, AB 2020/307, m.nt. L.M. Koenraad & C.N.J. Kortmann (Kluwer
Navigator).......................................................................................................................... 50
5. Hoorcollege................................................................................................................... 52
5.1 Rechtsbetrekking.....................................................................................................52
5.1.1 Bestuursrechtelijke betrekking...............................................................................53
5.2 Bevoegdheid bestuursrechter...................................................................................53
5.3 Intermezzo besluit....................................................................................................53
2
, 5.4 Wetgever..................................................................................................................... 53
5.5 Rechter........................................................................................................................ 55
5.6 Bestuur: ontwijken.......................................................................................................57
5.7 tot slot.......................................................................................................................... 57
College 4 Bestuurlijke voorprocedure....................................................................................59
1. Literatuur 1: bezwaarprocedure L.M. Koenraad, Volledig op grondslag van het bezwaar
.......................................................................................................................................... 59
2. Literatuur 1: bezwaarprocedure Tussen toen en nu. Het relevante tijdstip voor
besluitvorming in bezwaar en toetsing in beroep...............................................................62
3. Literatuur 1: bezwaarschriftprocedure ABRvS 15 maart 2017, AB 2018/69, m.nt. L.M.
Koenraad........................................................................................................................... 62
4. Literatuur 2 Uniforme openbare voorbereidingsprocedure L.M. Koenraad, Bestuurlijke
voorprocedures in het omgevingsrecht. Een pleidooi voor een duidelijke en weloverwogen
keuze tussen de reguliere en de uitgebreide procedure, TB 2017/55................................62
5. Literatuur 2 Uniforme openbare voorbereidingsprocedure ABRvS 30 december 2015,
AB 2016/142, m.nt. K.J. de Graaf & D.C.E. de Haas.........................................................62
6. Literatuur 2 Uniforme openbare voorbereidingsprocedure ABRvS 12 juni 2019, AB
2019/411, m.nt. H. Tolsma & L.M. Koenraad.....................................................................63
7. Literatuur 2 Uniforme openbare voorbereidingsprocedure ABRvS 23 oktober 2019, Gst.
2020/38, m.nt. L.M. Koenraad & M.S. Krikhaar..................................................................64
8. Literatuur 3: Duiding van boze brieven C.N.J. Kortmann, De toekomst van de formele
rechtskracht, NTB 2019/19................................................................................................64
9. Hoorcollege..................................................................................................................64
9.1 Inleiding....................................................................................................................65
9.2 vergunning van rechtswege VVR.............................................................................65
9.2 Casus A................................................................................................................... 66
9.3 Casus B..................................................................................................................67
9.4 Casus C................................................................................................................... 67
9.5 Prijsvraag................................................................................................................. 67
9.6 Reguliere en uitgebreide besluitvorming..................................................................68
9.7 Peilmoment.............................................................................................................. 68
9.8 Casus D................................................................................................................... 68
9.9 Reguliere en uitgebreide besluitvorming..................................................................69
9.10 Zienswijzen............................................................................................................70
College 5: Omvang van het geding.......................................................................................72
1. Literatuur 1 Algemeen................................................................................................72
2. Literatuur 2: Aspecten van openbare orde.................................................................73
3. Literatuur 3: Onderdelenfuik.......................................................................................73
3
, 4. Hoorcollege................................................................................................................ 74
4.1 Grondenstelsel als uitgangspunt..............................................................................74
4.2 Stappenplan rechter.................................................................................................76
4.2.1 Bevoegdheid van de rechter..................................................................................76
4.2.2 Ontvankelijk van het beroep..................................................................................77
4.2.3 Bevoegdheid van het bestuur................................................................................77
4.2.4. Ontvankelijkheid van het bezwaar........................................................................77
4.2.5. Omvang van het geding.......................................................................................78
4.3 De Bom van Bobek..................................................................................................78
College 6 Toetsing door de bestuursrechter II: morrelen aan de Trias Politica......................79
1. Literatuur 1: Finalisering................................................................................................79
2. Literatuur 2: Indringendheid rechterlijke toetsing...........................................................80
3. Hoorcollege................................................................................................................... 85
3.1 de rechterspraak onder druk?..................................................................................86
3.2 Een spanning in twee dimensies..............................................................................86
3.3 Rechterlijke toetsing vanuit het idee van legaliteit....................................................87
3.3.2 Beslissingruimte in de taakopvatting van de rechter..............................................88
3.4 De spanning tussen rechterlijke toetsing en het politieke domein............................89
3.5 Finale geschillenbeslechting....................................................................................89
3.5.1 In stand laten rechtsgevolgen................................................................................90
3.6 Toetsing van algemene verbindende voorschriften..................................................91
3.7 Verhouding rechter en politiek..................................................................................93
College 7 Bewijsrecht............................................................................................................ 94
1. Literatuur....................................................................................................................... 94
2. Hoorcollege Bewijsrecht................................................................................................97
2.1 vrij bewijsleer............................................................................................................ 97
2.2 150 Rv vertrekpunt...................................................................................................98
2.3 Verzenden van stukken (rechtshandelingen)...........................................................98
2.4 3:2 Awb Hoofdregel..................................................................................................98
2.5 4:2 uitzondering........................................................................................................99
2.6 van artikel 3:2 naar artikel 4:2................................................................................100
2.7 Bewijsvermoedens.................................................................................................100
2.8 Deskundige advisering...........................................................................................101
2.9 Advisering: rechterlijke fase....................................................................................101
College 8 Finalisering.......................................................................................................... 103
1. Literatuur 1: Omgaan met gebreken............................................................................103
4
