Internationaal Privaatrecht
Literatuur
Week 1 – Inleiding en internationale bevoegdheid
Strikwerda, ‘Inleiding tot het Nederlandse Internationaal Privaatrecht’, H.1 (nrs. 2 t/m 7, 9 t/m
14 en 26) en H.2 (nrs. 28 t/m 37, 39 t/m 45, 54 t/m 61 en 76 t/m 77).
Hoofdstuk 1: Inleiding
1.1 Begrip en functie van het internationaal privaatrecht
Nr. 2. Bestaansvoorwaarden; doel
Het IPR dankt zijn bestaan aan twee omstandigheden. De eerste is dat het recht van land tot
land verschilt. De tweede omstandigheid is dat rechtshandelingen en rechtsfeiten zich niet aan
landsgrenzen storen. Het IPR heeft ten doel problemen die voortvloeien uit de samenloop van
nationale rechtstelsel bij internationale privaatrechtelijke rechtsverhoudingen te normeren.
Nr. 3. Hoofdonderdelen
Het IPR heeft drie hoofdonderdelen. 1) Bevoegdheid van de nationale rechter in internationaal
verband: het internationale bevoegdheidsrecht. 2) De vraag naar het op internationale
rechtsverhoudingen toe te passen recht: het conflictenrecht. 3) De rechtskracht van
buitenlandse vonnissen in onze rechtsorde: het recht inzake de erkenning en tenuitvoerlegging
van buitenlandse rechterlijke beslissingen. Het internationale bevoegdheidsrecht en het recht
inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse rechterlijke beslissingen worden
aangeduid als het formele IPR, het conflictenrecht als het materiële IPR.
Nr. 5. IPR internationaal recht? Privaatrecht?
Elk land heeft zijn eigen regels van IPR en is vrij het IPR naar eigen goeddunken in te richten.
In zoverre is IPR geen internationaal recht, maar nationaal recht. Hoewel IPR in hoofdzaak te
maken heeft met private belangen in internationale rechtsverkeer blijkt uit de beschrijving van
de hoofdonderdelen dat het IPR niet kan worden aangemerkt als privaatrecht in strikte zin.
Het IPR is te beschouwen als een autonoom rechtsgebied binnen het privaatrecht in ruime zin.
Nr. 7. Internationale gevallen
Het toepassingsgebied van IPR omvat i.b. slechts rechtsverhoudingen met een internationaal
karakter. Onzeker is de grens tussen nationale en internationale rechtsverhouding. Volgens de
gangbare benadering dient onderscheid te worden gezocht in feitelijk-geografische aspecten
aan de rechtsverhouding. Wijzen al deze aspecten naar één land, dan is de rechtsverhouding
nationaal van karakter. Wijzen zij naar verschillende landen, dan is de rechtsverhouding
internationaal van karakter. Geografische aanknopingspunten staan centraal: de geografische
benadering. Daartegenover staat juridische benadering van de internationaliteitsvraag. Hierbij
worden toepassingsafspraken van rechtsstelsels beslissend geacht. De vraag is of de rechter
van meer dan één land bevoegdheid zou kunnen pretenderen en meer dan één rechtsstelsel
toepassing zou kunnen verlangen.
1.2 Bronnen van het Nederlandse internationaal privaatrecht
Nr. 9. Bronnenverscheidenheid
Het Nederlandse IPR wordt gekenmerkt door een grote bronnenverscheidenheid:
ongeschreven recht, wettelijke regelingen, een vrij groot aantal verdragen van verschillende
herkomst en Europese verordeningen. Dit compliceert de rechtsvinding in het IPR.
,Nr. 11. De wet; codificatie
Inmiddels is het Nederlandse IPR grotendeels gecodificeerd. Toch vormt de wet niet de
belangrijkste bron van het in Nederland geldende IPR. De regeling van het conflictenrecht
(Boek 10 BW) en de regeling van het internationale bevoegdheidsrecht (Boek 1 Rv) laten de
gelding van verdragen en Europese verordeningen op het terrein van het IPR onverlet. Binnen
de Nederlandse rechtsorde, waarin het gematigd monistische stelsel wordt gehuldigd (art. 93
en 94 Gw), gaan Nederland bindende verdragen en Europese verordeningen immers voor
boven de wet. De regeling van het conflictenrecht en het internationaal bevoegdheidsrecht
heeft daarom een subsidiair karakter.
Nr. 12. Verdragen
Verdragen vormen een belangrijke bron van ons IPR. De internationale organisatie die zich
bezighoudt met tot stand brengen van IPR-verdragen is de Haagse Conferentie voor IPR.
Nr. 13. Europese regelingen
Van groot belang is de IPR-regelgeving die tot stand is en wordt gebracht in het kader van de
EU. Door de inwerkingtreding van het Verdrag van Amsterdam (1997) en het Verdrag van
Lissabon (2007) is de greep van de EU op het IPR aanmerkelijk verstrekt. Ex art. 81 VWEU
kan de EU d.m.v. verordeningen regelgevend optreden op nagenoeg het gehele terrein van
zowel het formele als materiële IPR.
Nr. 14. Afbakening en rangorde
De bronnenverscheidenheid roept vragen op naar de onderlinge afbakening en rangorde der
rechtsbronnen. Bij oplossing van deze vragen gelden de volgende algemene uitgangspunten.
Bij samenloop van een IPR-regel uit internationale bron en een uit nationale bron gaat de
internationale regel i.b. voor. Verdragsbepalingen die eenieder kunnen verbinden hebben
immers ingevolge het in Nederland gehuldigde gematigd monistisch stelsel voorrang boven
bepalingen van nationaal recht. Bij samenloop van IPR-regels uit verschillende internationale
bronnen wordt de onderlinge afbakening en rangorde bepaald door hetgeen de desbetreffende
internationale verdagen of regelingen daarover zelf zeggen. Bij gebreke van voorzieningen
wordt afbakening bepaald door algemene regels van volkenrecht (art. 30 Verdrag Wenen).
Om vast te kunnen stellen dat sprake is van een daadwerkelijke samenloop van internationale
regelingen dient men scherp voor ogen te houden wat toepassingsgebieden van de betrokken
regelingen zijn. Daarbij dient onderscheid gemaakt te worden tussen het materiële (de door de
regeling bestreken onderwerpen), formele (naar personele en/of territoriale criteria bepaalde
ruimtelijke toepassingsgebied) en temporele (overgangsrechtelijke voorzieningen)
toepassingsgebied. Samenloop doet zich slechts voor indien het valt binnen zowel formele,
materiële als temporele toepassingsgebied van twee of meer internationale regelingen.
Hoofdstuk 2: Internationaal bevoegdheidsrecht
2.1.1 Algemeen deel: Begrip en functie van het internationaal bevoegdheidsrecht
Nr. 28. Inleiding; verhouding tot het volkenrecht
Het internationaal bevoegdheidsrecht bevat regels die bepalen onder welke omstandigheden
en voorwaarden de nationale rechter bevoegd is een privaatrechtelijke zaak met internationaal
karakter te berechten en wanneer niet. Het is de eerste IPR-vraag waar de rechter in een zaak
mee geconfronteerd wordt. Uitgangspunt is dat het internationaal bevoegdheidsrecht nationaal
recht is. Elke staat heeft zijn eigen regels. Bij dit uitgangspunt past een relativering. In de loop
der tijd is namelijk een groot aantal internationale regelingen tot stand gebracht in de vorm
,van m.n. verdragen en verordeningen. Voor zover deze regelingen voor Nederland gelden,
prevaleren zij boven de nationale regels.
Nr. 29. Structuur en functie van de bevoegdheidsregels
De nationale regels van internationaal bevoegdheidsrecht hebben een eenzijdig karakter. Zij
bepalen wanneer de eigen rechter bevoegd is een internationale privaatrechtelijke zaak te
berechten en wanneer niet. Zij bakenen dus internationale bevoegdheid van nationale rechter
eenzijdig af en laten zich over internationale bevoegdheid van vreemde rechters niet uit.
Nr. 30. De procesrechtelijke positie van het internationaal bevoegdheidsrecht
De regels van internationaal bevoegdheidsrecht zijn in procesrechtelijke zin van openbare
orde. De rechter moet ambtshalve de internationale bevoegdheid onderzoeken ongeacht of hij
daarmee buiten de rechtsstrijd van partijen treedt en ongeacht of hij zich daarbij baseert op
andere feiten dan die welke partijen ten grondslag hebben gelegd.
Nr. 31. Perpetuatio fori
In het algemeen is voor de internationale bevoegdheid van de Nederlandse rechter beslissend
het tijdstip waarop de procedure in eerste aanleg aanhangig is gemaakt (het perpetuatio fori-
beginsel). Wijziging van de bevoegdheidsbepalende feiten en omstandigheden of wijziging
van het bevoegdheidsrecht na dit tijdstip hebben i.b. geen invloed op de bevoegdheid.
2.1.2 Algemeen deel: Bevoegdheidsgronden
Nr. 33. Inleiding
Hieronder wordt geschetst welke belangen een rol spelen en vervolgens welke
bevoegdheidsgronden o.b.v. deze belangen zijn ontwikkeld.
Nr. 34. Belangen
Op welke beginselen pleegt de toekenning van internationaal bevoegdheidsrecht aan de
nationale rechter te berusten? Enerzijds betreffen dit belangen van de staat, anderzijds
belangen van de procespartijen. Tot de eerste categorie behoort het belang van de staat om op
zijn grondgebied orde en rust te handhaven, zodat privaatrechtelijk geschillen die personeel of
territoriaal met het grondgebied van de staat zijn verbonden steeds bij de rechter (forum) van
die staat moeten kunnen worden aangebracht. Anderzijds mag de beperkte capaciteit van het
uit de openbare middelen gefinancierde rechterlijke apparaat niet overbelast worden. De
belangen van de procespartijen vergen in de eerste plaats dat zij voor hun internationale
geschil steeds een internationaal bevoegde rechter moeten kunnen vinden. Bovendien hebben
de procespartijen er belang bij dat zij hun internationale geschil kunnen aanbrengen bij een
rechter die voor hun geschil het meest geschikt is. Deze belangen van procespartijen lopen
niet geheel parallel met het statelijk belang.
Nr. 35. Gronden voor bevoegdheid
De gebruikelijke gronden voor bevoegdheid worden gevonden in omstandigheden betreffende
de procespartijen, het onderwerp van geschil, of de verhaalsmogelijkheid. De gronden voor
bevoegdheid die betrekking hebben op de procespartijen betreffen de woon- of verblijfplaats
van de partijen. Wonen de partijen in verschillende landen, dan geldt de rechter van het land
van de woonplaats van de gedaagde partij, het forum rei, als de bevoegde rechter. De
bevoegdheidsgronden die betrekking hebben op het onderwerp van geschil betreffen de
ligging van de goederen waarover het geschil gaat, de plaats van de handelingen die
aanleiding geven tot het geschil, of de plaats waar de litigieuze rechtshandeling moet worden
verrichten dan wel gevolgen heeft. Zo wordt t.a.v. geschillen over zakelijke rechten op
, onroerende zaken de rechter van het land van ligging van het onroerend goed bevoegd
verklaard. En zo wordt t.a.v. geschillen over ovk’s en OD’s de rechter van het land waar de
ovk is of moet worden ten uitvoer gelegd internationale bevoegdheid verleend. De gronden
van bevoegdheid die betrekking hebben op verhaalsmogelijkheid verlenen bevoegdheid aan
de rechter van het land waar het te wijzen vonnis kan worden geëxecuteerd op daar aanwezige
verhaalsobjecten (forum arresti). Dit kan echter gemakkelijk leiden tot pluraliteit van fora en
daardoor tot forum-shopping.
Naast deze objectieve gronden voor rechtsmacht wordt in de meeste rechtsstelsels aanvaard
dat de procespartijen bevoegd zijn door een gezamenlijke keuze zelf de internationaal
bevoegde rechter aan te wijzen.
Nr. 36. Algemene uitzonderingen
De regels van internationaal bevoegdheidsrecht zijn onderworpen aan uitzonderingen:
- Forum non conveniens: Volgens deze regel is de rechter vrij, hoewel hij bevoegd is,
zich als ongeschikte rechter onbevoegd te verklaren, indien de zaak onvoldoende
aanknopingspunten heeft met de rechtssfeer van zijn land.
- Forum conveniens: Volgens deze regel is de rechter, ook al kan hij niet aan enige
bevoegdheidsregel bevoegdheid ontlenen, toch bevoegd indien de zaak voldoende met
de rechtssfeer van zijn land is verbonden.
- Forum necessitatis: Deze regel houdt in dat de rechter, hoewel geen regel van
internationale bevoegdheidsrecht hem bevoegd verklaart, zich toch bevoegd mag
achten, indien een effectieve rechtsingang bij een buitenlandse rechter ontbreekt.
- Litispendentie: Het is mogelijk dat een zaak die bij de rechter van het ene land wordt
aangebracht al eerder is aangebracht bij de rechter van een ander land. In zo’n geval
rijst de vraag of de later aangezochte rechter, hoewel bevoegd, zich toch niet van
berechting van de zaak dient te onthouden door zich onbevoegd te verklaren.
2.2 De bevoegdheidsregeling van de Brussel I Bis-Verordening
2.2.1 Algemeen
Nr. 39. Plaats en betekenis van de Brussel I bis-Verordening
Deze Verordening kan de belangrijkste IPR-regeling voor Nederland worden genoemd. Zij
bevat voor burgerlijke en handelszaken een regeling inzake de internationale bevoegdheid en
een regeling inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse beslissingen. In
welke gevallen is de bevoegdheidsregeling uit deze Verordening van toepassing? Voor deze
vraag is het toepassingsgebied van de regeling van belang. Dit gebied bestaat – cumulatief –
uit het materiële, formele en temporele toepassingsgebied:
Materieel toepassingsgebied
Art. 1 bepaalt dat de verordening toepasselijk is in burgerlijke en handelszaken, ongeacht de
aard van het gerecht. Ook noemt het artikel een aantal zaken waarop zij n.v.t. is. Het interne
recht en IPR van de lidstaten is, anders dan bij het formele toepassingsgebied, ondergeschikt,
zodat de grenzen hier uniform kunnen worden getrokken. In het tweede lid wordt in sub a t/m
f een aantal onderwerpen genoemd die buiten het materiële toepassingsgebied worden gesteld.
Formeel toepassingsgebied
De hoofdregel van het formele toepassingsgebied van de bevoegdheidsregeling moet worden
afgeleid uit art. 4, in samenhang met 5 en 6. Daaruit volgt dat woonplaats van de verweerder,
ongeacht diens nationaliteit, beslissend is; de woonplaats van de eiser is niet van belang.
‘Woonplaats’ is geen verordeningsautonoom begrip. De rechter dient zijn interne wet toe te
Literatuur
Week 1 – Inleiding en internationale bevoegdheid
Strikwerda, ‘Inleiding tot het Nederlandse Internationaal Privaatrecht’, H.1 (nrs. 2 t/m 7, 9 t/m
14 en 26) en H.2 (nrs. 28 t/m 37, 39 t/m 45, 54 t/m 61 en 76 t/m 77).
Hoofdstuk 1: Inleiding
1.1 Begrip en functie van het internationaal privaatrecht
Nr. 2. Bestaansvoorwaarden; doel
Het IPR dankt zijn bestaan aan twee omstandigheden. De eerste is dat het recht van land tot
land verschilt. De tweede omstandigheid is dat rechtshandelingen en rechtsfeiten zich niet aan
landsgrenzen storen. Het IPR heeft ten doel problemen die voortvloeien uit de samenloop van
nationale rechtstelsel bij internationale privaatrechtelijke rechtsverhoudingen te normeren.
Nr. 3. Hoofdonderdelen
Het IPR heeft drie hoofdonderdelen. 1) Bevoegdheid van de nationale rechter in internationaal
verband: het internationale bevoegdheidsrecht. 2) De vraag naar het op internationale
rechtsverhoudingen toe te passen recht: het conflictenrecht. 3) De rechtskracht van
buitenlandse vonnissen in onze rechtsorde: het recht inzake de erkenning en tenuitvoerlegging
van buitenlandse rechterlijke beslissingen. Het internationale bevoegdheidsrecht en het recht
inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse rechterlijke beslissingen worden
aangeduid als het formele IPR, het conflictenrecht als het materiële IPR.
Nr. 5. IPR internationaal recht? Privaatrecht?
Elk land heeft zijn eigen regels van IPR en is vrij het IPR naar eigen goeddunken in te richten.
In zoverre is IPR geen internationaal recht, maar nationaal recht. Hoewel IPR in hoofdzaak te
maken heeft met private belangen in internationale rechtsverkeer blijkt uit de beschrijving van
de hoofdonderdelen dat het IPR niet kan worden aangemerkt als privaatrecht in strikte zin.
Het IPR is te beschouwen als een autonoom rechtsgebied binnen het privaatrecht in ruime zin.
Nr. 7. Internationale gevallen
Het toepassingsgebied van IPR omvat i.b. slechts rechtsverhoudingen met een internationaal
karakter. Onzeker is de grens tussen nationale en internationale rechtsverhouding. Volgens de
gangbare benadering dient onderscheid te worden gezocht in feitelijk-geografische aspecten
aan de rechtsverhouding. Wijzen al deze aspecten naar één land, dan is de rechtsverhouding
nationaal van karakter. Wijzen zij naar verschillende landen, dan is de rechtsverhouding
internationaal van karakter. Geografische aanknopingspunten staan centraal: de geografische
benadering. Daartegenover staat juridische benadering van de internationaliteitsvraag. Hierbij
worden toepassingsafspraken van rechtsstelsels beslissend geacht. De vraag is of de rechter
van meer dan één land bevoegdheid zou kunnen pretenderen en meer dan één rechtsstelsel
toepassing zou kunnen verlangen.
1.2 Bronnen van het Nederlandse internationaal privaatrecht
Nr. 9. Bronnenverscheidenheid
Het Nederlandse IPR wordt gekenmerkt door een grote bronnenverscheidenheid:
ongeschreven recht, wettelijke regelingen, een vrij groot aantal verdragen van verschillende
herkomst en Europese verordeningen. Dit compliceert de rechtsvinding in het IPR.
,Nr. 11. De wet; codificatie
Inmiddels is het Nederlandse IPR grotendeels gecodificeerd. Toch vormt de wet niet de
belangrijkste bron van het in Nederland geldende IPR. De regeling van het conflictenrecht
(Boek 10 BW) en de regeling van het internationale bevoegdheidsrecht (Boek 1 Rv) laten de
gelding van verdragen en Europese verordeningen op het terrein van het IPR onverlet. Binnen
de Nederlandse rechtsorde, waarin het gematigd monistische stelsel wordt gehuldigd (art. 93
en 94 Gw), gaan Nederland bindende verdragen en Europese verordeningen immers voor
boven de wet. De regeling van het conflictenrecht en het internationaal bevoegdheidsrecht
heeft daarom een subsidiair karakter.
Nr. 12. Verdragen
Verdragen vormen een belangrijke bron van ons IPR. De internationale organisatie die zich
bezighoudt met tot stand brengen van IPR-verdragen is de Haagse Conferentie voor IPR.
Nr. 13. Europese regelingen
Van groot belang is de IPR-regelgeving die tot stand is en wordt gebracht in het kader van de
EU. Door de inwerkingtreding van het Verdrag van Amsterdam (1997) en het Verdrag van
Lissabon (2007) is de greep van de EU op het IPR aanmerkelijk verstrekt. Ex art. 81 VWEU
kan de EU d.m.v. verordeningen regelgevend optreden op nagenoeg het gehele terrein van
zowel het formele als materiële IPR.
Nr. 14. Afbakening en rangorde
De bronnenverscheidenheid roept vragen op naar de onderlinge afbakening en rangorde der
rechtsbronnen. Bij oplossing van deze vragen gelden de volgende algemene uitgangspunten.
Bij samenloop van een IPR-regel uit internationale bron en een uit nationale bron gaat de
internationale regel i.b. voor. Verdragsbepalingen die eenieder kunnen verbinden hebben
immers ingevolge het in Nederland gehuldigde gematigd monistisch stelsel voorrang boven
bepalingen van nationaal recht. Bij samenloop van IPR-regels uit verschillende internationale
bronnen wordt de onderlinge afbakening en rangorde bepaald door hetgeen de desbetreffende
internationale verdagen of regelingen daarover zelf zeggen. Bij gebreke van voorzieningen
wordt afbakening bepaald door algemene regels van volkenrecht (art. 30 Verdrag Wenen).
Om vast te kunnen stellen dat sprake is van een daadwerkelijke samenloop van internationale
regelingen dient men scherp voor ogen te houden wat toepassingsgebieden van de betrokken
regelingen zijn. Daarbij dient onderscheid gemaakt te worden tussen het materiële (de door de
regeling bestreken onderwerpen), formele (naar personele en/of territoriale criteria bepaalde
ruimtelijke toepassingsgebied) en temporele (overgangsrechtelijke voorzieningen)
toepassingsgebied. Samenloop doet zich slechts voor indien het valt binnen zowel formele,
materiële als temporele toepassingsgebied van twee of meer internationale regelingen.
Hoofdstuk 2: Internationaal bevoegdheidsrecht
2.1.1 Algemeen deel: Begrip en functie van het internationaal bevoegdheidsrecht
Nr. 28. Inleiding; verhouding tot het volkenrecht
Het internationaal bevoegdheidsrecht bevat regels die bepalen onder welke omstandigheden
en voorwaarden de nationale rechter bevoegd is een privaatrechtelijke zaak met internationaal
karakter te berechten en wanneer niet. Het is de eerste IPR-vraag waar de rechter in een zaak
mee geconfronteerd wordt. Uitgangspunt is dat het internationaal bevoegdheidsrecht nationaal
recht is. Elke staat heeft zijn eigen regels. Bij dit uitgangspunt past een relativering. In de loop
der tijd is namelijk een groot aantal internationale regelingen tot stand gebracht in de vorm
,van m.n. verdragen en verordeningen. Voor zover deze regelingen voor Nederland gelden,
prevaleren zij boven de nationale regels.
Nr. 29. Structuur en functie van de bevoegdheidsregels
De nationale regels van internationaal bevoegdheidsrecht hebben een eenzijdig karakter. Zij
bepalen wanneer de eigen rechter bevoegd is een internationale privaatrechtelijke zaak te
berechten en wanneer niet. Zij bakenen dus internationale bevoegdheid van nationale rechter
eenzijdig af en laten zich over internationale bevoegdheid van vreemde rechters niet uit.
Nr. 30. De procesrechtelijke positie van het internationaal bevoegdheidsrecht
De regels van internationaal bevoegdheidsrecht zijn in procesrechtelijke zin van openbare
orde. De rechter moet ambtshalve de internationale bevoegdheid onderzoeken ongeacht of hij
daarmee buiten de rechtsstrijd van partijen treedt en ongeacht of hij zich daarbij baseert op
andere feiten dan die welke partijen ten grondslag hebben gelegd.
Nr. 31. Perpetuatio fori
In het algemeen is voor de internationale bevoegdheid van de Nederlandse rechter beslissend
het tijdstip waarop de procedure in eerste aanleg aanhangig is gemaakt (het perpetuatio fori-
beginsel). Wijziging van de bevoegdheidsbepalende feiten en omstandigheden of wijziging
van het bevoegdheidsrecht na dit tijdstip hebben i.b. geen invloed op de bevoegdheid.
2.1.2 Algemeen deel: Bevoegdheidsgronden
Nr. 33. Inleiding
Hieronder wordt geschetst welke belangen een rol spelen en vervolgens welke
bevoegdheidsgronden o.b.v. deze belangen zijn ontwikkeld.
Nr. 34. Belangen
Op welke beginselen pleegt de toekenning van internationaal bevoegdheidsrecht aan de
nationale rechter te berusten? Enerzijds betreffen dit belangen van de staat, anderzijds
belangen van de procespartijen. Tot de eerste categorie behoort het belang van de staat om op
zijn grondgebied orde en rust te handhaven, zodat privaatrechtelijk geschillen die personeel of
territoriaal met het grondgebied van de staat zijn verbonden steeds bij de rechter (forum) van
die staat moeten kunnen worden aangebracht. Anderzijds mag de beperkte capaciteit van het
uit de openbare middelen gefinancierde rechterlijke apparaat niet overbelast worden. De
belangen van de procespartijen vergen in de eerste plaats dat zij voor hun internationale
geschil steeds een internationaal bevoegde rechter moeten kunnen vinden. Bovendien hebben
de procespartijen er belang bij dat zij hun internationale geschil kunnen aanbrengen bij een
rechter die voor hun geschil het meest geschikt is. Deze belangen van procespartijen lopen
niet geheel parallel met het statelijk belang.
Nr. 35. Gronden voor bevoegdheid
De gebruikelijke gronden voor bevoegdheid worden gevonden in omstandigheden betreffende
de procespartijen, het onderwerp van geschil, of de verhaalsmogelijkheid. De gronden voor
bevoegdheid die betrekking hebben op de procespartijen betreffen de woon- of verblijfplaats
van de partijen. Wonen de partijen in verschillende landen, dan geldt de rechter van het land
van de woonplaats van de gedaagde partij, het forum rei, als de bevoegde rechter. De
bevoegdheidsgronden die betrekking hebben op het onderwerp van geschil betreffen de
ligging van de goederen waarover het geschil gaat, de plaats van de handelingen die
aanleiding geven tot het geschil, of de plaats waar de litigieuze rechtshandeling moet worden
verrichten dan wel gevolgen heeft. Zo wordt t.a.v. geschillen over zakelijke rechten op
, onroerende zaken de rechter van het land van ligging van het onroerend goed bevoegd
verklaard. En zo wordt t.a.v. geschillen over ovk’s en OD’s de rechter van het land waar de
ovk is of moet worden ten uitvoer gelegd internationale bevoegdheid verleend. De gronden
van bevoegdheid die betrekking hebben op verhaalsmogelijkheid verlenen bevoegdheid aan
de rechter van het land waar het te wijzen vonnis kan worden geëxecuteerd op daar aanwezige
verhaalsobjecten (forum arresti). Dit kan echter gemakkelijk leiden tot pluraliteit van fora en
daardoor tot forum-shopping.
Naast deze objectieve gronden voor rechtsmacht wordt in de meeste rechtsstelsels aanvaard
dat de procespartijen bevoegd zijn door een gezamenlijke keuze zelf de internationaal
bevoegde rechter aan te wijzen.
Nr. 36. Algemene uitzonderingen
De regels van internationaal bevoegdheidsrecht zijn onderworpen aan uitzonderingen:
- Forum non conveniens: Volgens deze regel is de rechter vrij, hoewel hij bevoegd is,
zich als ongeschikte rechter onbevoegd te verklaren, indien de zaak onvoldoende
aanknopingspunten heeft met de rechtssfeer van zijn land.
- Forum conveniens: Volgens deze regel is de rechter, ook al kan hij niet aan enige
bevoegdheidsregel bevoegdheid ontlenen, toch bevoegd indien de zaak voldoende met
de rechtssfeer van zijn land is verbonden.
- Forum necessitatis: Deze regel houdt in dat de rechter, hoewel geen regel van
internationale bevoegdheidsrecht hem bevoegd verklaart, zich toch bevoegd mag
achten, indien een effectieve rechtsingang bij een buitenlandse rechter ontbreekt.
- Litispendentie: Het is mogelijk dat een zaak die bij de rechter van het ene land wordt
aangebracht al eerder is aangebracht bij de rechter van een ander land. In zo’n geval
rijst de vraag of de later aangezochte rechter, hoewel bevoegd, zich toch niet van
berechting van de zaak dient te onthouden door zich onbevoegd te verklaren.
2.2 De bevoegdheidsregeling van de Brussel I Bis-Verordening
2.2.1 Algemeen
Nr. 39. Plaats en betekenis van de Brussel I bis-Verordening
Deze Verordening kan de belangrijkste IPR-regeling voor Nederland worden genoemd. Zij
bevat voor burgerlijke en handelszaken een regeling inzake de internationale bevoegdheid en
een regeling inzake de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse beslissingen. In
welke gevallen is de bevoegdheidsregeling uit deze Verordening van toepassing? Voor deze
vraag is het toepassingsgebied van de regeling van belang. Dit gebied bestaat – cumulatief –
uit het materiële, formele en temporele toepassingsgebied:
Materieel toepassingsgebied
Art. 1 bepaalt dat de verordening toepasselijk is in burgerlijke en handelszaken, ongeacht de
aard van het gerecht. Ook noemt het artikel een aantal zaken waarop zij n.v.t. is. Het interne
recht en IPR van de lidstaten is, anders dan bij het formele toepassingsgebied, ondergeschikt,
zodat de grenzen hier uniform kunnen worden getrokken. In het tweede lid wordt in sub a t/m
f een aantal onderwerpen genoemd die buiten het materiële toepassingsgebied worden gesteld.
Formeel toepassingsgebied
De hoofdregel van het formele toepassingsgebied van de bevoegdheidsregeling moet worden
afgeleid uit art. 4, in samenhang met 5 en 6. Daaruit volgt dat woonplaats van de verweerder,
ongeacht diens nationaliteit, beslissend is; de woonplaats van de eiser is niet van belang.
‘Woonplaats’ is geen verordeningsautonoom begrip. De rechter dient zijn interne wet toe te
