LECTURE 1 INTRODUCTION
Belang van goed • Empirisch bewijs
(genoeg) ouderschap Talrijke bevindingen dat kindermishandeling en verwaarlozing ingrijpende gevolgen
hebben voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid
• Bowlby (1969): Emotionele interacties met verzorger, fundament voor latere
ontwikkeling
→ Ontwikkelen hechting
→ Creëren van gevoel van veiligheid en zekerheid
→ Leren je eigen emoties te reguleren
→ Begrijpen van emotionele toestanden van anderen
→ Leren anderen te vertrouwen
→ Leren empathie te hebben
Darwin (1872): Darwin wees er in 1872 al op dat veel kenmerken van een kind
(zoals relatief grote ogen, bolle wangen) en ook gedragingen als huilen of lachen,
genetisch 'geprogrammeerd' zijn om zorg en aandacht te krijgen. Een zorgzame
reactie van de ouders draagt eraan bij dat een kind veilig gehecht raakt. Leids
onderzoek heeft laten zien hoe essentieel dit is voor een gezonde emotionele
ontwikkeling. Deze gerichtheid op de Ander houdt niet op bij de kindertijd. Ook voor
volwassenen geldt dat de emotionele banden met de Ander ons het meest gelukkig
maken. Mensen met een goede relatie zijn niet alleen gelukkiger, ze zijn ook
gezonder en leven gemiddeld langer.
De keerzijde hiervan is dat buitensluiting, kritiek of gebrek aan genegenheid,
moeilijk te verdragen zijn. Wanneer iemand wordt ‘buitengesloten’ worden dezelfde
pijngebieden geactiveerd als bij fysieke pijn (Eisenberger et al., 2003). Ook in
NESDA is een van de meest opvallende uitkomsten dat emotionele verwaarlozing
van alle vormen van mishandeling de belangrijkste factor is bij het vergroten van de
kwetsbaarheid voor depressie en angst.
Definitie • Gilbert et al., 2009: Elke daad van opgave of nalaten door een ouder of andere
kindermishandeling verzorger dat resulteert in schade, potentieel voor letsel of dreiging van schade voor
een kind. Schade hoeft niet bedoeld te zijn.
• Wet op de Jeugdzorg (2004): Elke vorm van voor een minderjarige bedreigende
of gewelddadige interactie van fysieke, psychische of aard, die de ouders of andere
personen ten minste van wie de minderjarige in een relatie van afhankelijkheid of
van onvrijheid staat, actief of passief opdringen, waardoor ernstige schade wordt
berokkend of dreigt te worden berokkend aan de minderjarige in de vorm van fysiek
of psychisch letsel ”(Wet op de Jeugdzorg, artikel 1, lid m).
Omission Commission
Niet voldoen aan de behoeften van een kind. Actief schade toebrengen.
- Fysieke verwaarlozing - Fysieke mishandeling
- Emotionele verwaarlozing - Emotioneel misbruik
- Weigering van toegang tot onderwijs - Seksuele mishandeling
- Partnergeweld - Shaken Baby Syndrome
1
,Soorten mishandeling • Emotionele verwaarlozing
‘Het niet voldoen aan de emotionele behoeften van een kind en het niet beschermen
van een kind tegen geweld thuis of in de buurt’
• Fysieke verwaarlozing
‘Het niet voldoen aan de fysieke, medische / tandheelkundige of educatieve
basisbehoeften van een kind; niet voorzien in voldoende voeding, hygiëne of
onderdak ’
• Emotionele mishandeling
'Opzettelijk gedrag dat aan een kind duidelijk maakt dat het waardeloos, gebrekkig,
onbemind, ongewenst, bedreigd of alleen gewaardeerd wordt om in de behoeften
van een ander te voorzien'
• Fysiek misbruik
'Opzettelijk gebruik van fysiek geweld of werktuigen tegen een kind dat leidt tot, of
kan leiden tot lichamelijk letsel'
• Seksueel misbruik
‘Elke voltooide of poging tot seksuele handeling, seksueel contact of contactloze
seksuele interactie met een kind door een verzorger’
Literatuur van ELS
Er worden in het algemeen drie of vier hoofdtypen kindermishandeling
onderscheiden.
1. Emotioneel misbruik, zowel emotionele verwaarlozing als psychologische
mishandeling.
2. Emotionele verwaarlozing verwijst naar genegeerd worden, terwijl
emo-misbruik verwijst naar actief verbaal geweld door de ouders,
bijvoorbeeld een kind vervloeken, ten onrechte straffen.
3. Fysiek misbruik
4. Sekssueel misbruik
Kindermishandeling komt natuurlijk vaak samen voor, in gezinnen waar kinderen
fysiek worden mishandeld, vaak ook emotioneel verwaarloosd of verbaal
mishandeld, dus grote overlap.
Verschillen in context
Emotionele verwaarlozing en -misbruik komen bijna in alle gevallen voor in de
thuisomgeving, door de ouders, terwijl dit bij seksueel misbruik zelden door de
ouders wordt gepleegd, maar eerder door iemand buiten de thuisomgeving, zoals
grootouders, ooms of buren.
Verschillende risicofactoren
Opleidingsniveau ouders, verlies van baan, etnische achtergrond, alleenstaande
ouders. Emotionele verwaarlozing wordt echter ook vaak waargenomen bij gezinnen
met een hoge SES.
Prevalentie van • Nederlands Nationaal Prevalentieonderzoek 'Misbruik van kinderen en
kindermishandeling adolescenten' (NPM-2005; NPM-2010)
- Professionals: 34 op 1.000 kinderen (± 3,5%)
• Students on Maltreatment” (SOM studie)
- Zelfrapportage onder 1.800 kinderen 12-16 jaar:
2
, - 37% meldt een of meer vormen van misbruik
- Emotionele en fysieke mishandeling meest voorkomende
Nederlandse studie naar • NESDA, n = 2981
depressie en angst • 8-jarige longitudinale gecontroleerde gemeenschapsstudie
(NESDA) • Mishandeling tijdens de kinderjaren verhoogt het risico op depressie en angst bij
volwassenen aanzienlijk in prospectieve cohortstudies (Li et al. 2016 & lezing 3)
- Systematische review met meta-analyse
- Engels sprekende landen
Conclusie
• Resultaten van grote populatie-gebaseerde, zelfrapportageonderzoeken in het VK
en de VS toonden aan dat 8–9% van vrouwen en ongeveer 4% van de mannen
meldde blootstelling aan ernstig psychisch misbruik tijdens de kindertijd.
• Vergelijkbare cijfers zijn geregistreerd voor psychisch misbruik in de afgelopen jaar
bij jongens en meisjes (10,3%).
• Door vergelijkbare maatregelen zijn hogere percentages gemeld in Oost-Europa.
Mogelijke onderliggende • Cognitieve schema's van zichzelf en anderen
mechanismen • Emotieregulatie stijlen
• (On)veilige hechting
• Hypervigilantie voor dreiging
• Laag reactievermogen op beloning
• Neurobiologische modellen
Onveilige hechting • Emotionele verwaarlozing is een grote risicofactor
• Hechting aan mishandelende ouders komt voor, maar wordt gekenmerkt door
onveiligheid
• Als er geen biologische ouders beschikbaar zijn, kunnen kinderen zich toch veilig
hechten aan een andere persoon
• Kan gehechtheid in latere relaties beïnvloeden
Emotieregulatie • Herkennen en begrijp emoties (Jaffee)
• Omgaan met emoties (Schierholz et al)
Kan tot problemen leiden met
- Sociale interacties
- Afwijzing
- Spanning
- Impuls controle
Hypervigilantie voor • Meer aandacht voor boze gezichten
dreiging • Vijandige toeschrijvingen aan ambivalente stimuli
Kan leiden tot een hoger risico voor
- Angststoornissen (internaliserend)
- Agressieve reacties (externaliserend)
- Vermijden
Belonings • Verminderde reacties op beloning
reactievermogen • Zeer relevant tijdens de adolescentie
• Motivatie en versterking van doelgericht gedrag
• Dopamine-systeem (Striatum)
3
Belang van goed • Empirisch bewijs
(genoeg) ouderschap Talrijke bevindingen dat kindermishandeling en verwaarlozing ingrijpende gevolgen
hebben voor de geestelijke en lichamelijke gezondheid
• Bowlby (1969): Emotionele interacties met verzorger, fundament voor latere
ontwikkeling
→ Ontwikkelen hechting
→ Creëren van gevoel van veiligheid en zekerheid
→ Leren je eigen emoties te reguleren
→ Begrijpen van emotionele toestanden van anderen
→ Leren anderen te vertrouwen
→ Leren empathie te hebben
Darwin (1872): Darwin wees er in 1872 al op dat veel kenmerken van een kind
(zoals relatief grote ogen, bolle wangen) en ook gedragingen als huilen of lachen,
genetisch 'geprogrammeerd' zijn om zorg en aandacht te krijgen. Een zorgzame
reactie van de ouders draagt eraan bij dat een kind veilig gehecht raakt. Leids
onderzoek heeft laten zien hoe essentieel dit is voor een gezonde emotionele
ontwikkeling. Deze gerichtheid op de Ander houdt niet op bij de kindertijd. Ook voor
volwassenen geldt dat de emotionele banden met de Ander ons het meest gelukkig
maken. Mensen met een goede relatie zijn niet alleen gelukkiger, ze zijn ook
gezonder en leven gemiddeld langer.
De keerzijde hiervan is dat buitensluiting, kritiek of gebrek aan genegenheid,
moeilijk te verdragen zijn. Wanneer iemand wordt ‘buitengesloten’ worden dezelfde
pijngebieden geactiveerd als bij fysieke pijn (Eisenberger et al., 2003). Ook in
NESDA is een van de meest opvallende uitkomsten dat emotionele verwaarlozing
van alle vormen van mishandeling de belangrijkste factor is bij het vergroten van de
kwetsbaarheid voor depressie en angst.
Definitie • Gilbert et al., 2009: Elke daad van opgave of nalaten door een ouder of andere
kindermishandeling verzorger dat resulteert in schade, potentieel voor letsel of dreiging van schade voor
een kind. Schade hoeft niet bedoeld te zijn.
• Wet op de Jeugdzorg (2004): Elke vorm van voor een minderjarige bedreigende
of gewelddadige interactie van fysieke, psychische of aard, die de ouders of andere
personen ten minste van wie de minderjarige in een relatie van afhankelijkheid of
van onvrijheid staat, actief of passief opdringen, waardoor ernstige schade wordt
berokkend of dreigt te worden berokkend aan de minderjarige in de vorm van fysiek
of psychisch letsel ”(Wet op de Jeugdzorg, artikel 1, lid m).
Omission Commission
Niet voldoen aan de behoeften van een kind. Actief schade toebrengen.
- Fysieke verwaarlozing - Fysieke mishandeling
- Emotionele verwaarlozing - Emotioneel misbruik
- Weigering van toegang tot onderwijs - Seksuele mishandeling
- Partnergeweld - Shaken Baby Syndrome
1
,Soorten mishandeling • Emotionele verwaarlozing
‘Het niet voldoen aan de emotionele behoeften van een kind en het niet beschermen
van een kind tegen geweld thuis of in de buurt’
• Fysieke verwaarlozing
‘Het niet voldoen aan de fysieke, medische / tandheelkundige of educatieve
basisbehoeften van een kind; niet voorzien in voldoende voeding, hygiëne of
onderdak ’
• Emotionele mishandeling
'Opzettelijk gedrag dat aan een kind duidelijk maakt dat het waardeloos, gebrekkig,
onbemind, ongewenst, bedreigd of alleen gewaardeerd wordt om in de behoeften
van een ander te voorzien'
• Fysiek misbruik
'Opzettelijk gebruik van fysiek geweld of werktuigen tegen een kind dat leidt tot, of
kan leiden tot lichamelijk letsel'
• Seksueel misbruik
‘Elke voltooide of poging tot seksuele handeling, seksueel contact of contactloze
seksuele interactie met een kind door een verzorger’
Literatuur van ELS
Er worden in het algemeen drie of vier hoofdtypen kindermishandeling
onderscheiden.
1. Emotioneel misbruik, zowel emotionele verwaarlozing als psychologische
mishandeling.
2. Emotionele verwaarlozing verwijst naar genegeerd worden, terwijl
emo-misbruik verwijst naar actief verbaal geweld door de ouders,
bijvoorbeeld een kind vervloeken, ten onrechte straffen.
3. Fysiek misbruik
4. Sekssueel misbruik
Kindermishandeling komt natuurlijk vaak samen voor, in gezinnen waar kinderen
fysiek worden mishandeld, vaak ook emotioneel verwaarloosd of verbaal
mishandeld, dus grote overlap.
Verschillen in context
Emotionele verwaarlozing en -misbruik komen bijna in alle gevallen voor in de
thuisomgeving, door de ouders, terwijl dit bij seksueel misbruik zelden door de
ouders wordt gepleegd, maar eerder door iemand buiten de thuisomgeving, zoals
grootouders, ooms of buren.
Verschillende risicofactoren
Opleidingsniveau ouders, verlies van baan, etnische achtergrond, alleenstaande
ouders. Emotionele verwaarlozing wordt echter ook vaak waargenomen bij gezinnen
met een hoge SES.
Prevalentie van • Nederlands Nationaal Prevalentieonderzoek 'Misbruik van kinderen en
kindermishandeling adolescenten' (NPM-2005; NPM-2010)
- Professionals: 34 op 1.000 kinderen (± 3,5%)
• Students on Maltreatment” (SOM studie)
- Zelfrapportage onder 1.800 kinderen 12-16 jaar:
2
, - 37% meldt een of meer vormen van misbruik
- Emotionele en fysieke mishandeling meest voorkomende
Nederlandse studie naar • NESDA, n = 2981
depressie en angst • 8-jarige longitudinale gecontroleerde gemeenschapsstudie
(NESDA) • Mishandeling tijdens de kinderjaren verhoogt het risico op depressie en angst bij
volwassenen aanzienlijk in prospectieve cohortstudies (Li et al. 2016 & lezing 3)
- Systematische review met meta-analyse
- Engels sprekende landen
Conclusie
• Resultaten van grote populatie-gebaseerde, zelfrapportageonderzoeken in het VK
en de VS toonden aan dat 8–9% van vrouwen en ongeveer 4% van de mannen
meldde blootstelling aan ernstig psychisch misbruik tijdens de kindertijd.
• Vergelijkbare cijfers zijn geregistreerd voor psychisch misbruik in de afgelopen jaar
bij jongens en meisjes (10,3%).
• Door vergelijkbare maatregelen zijn hogere percentages gemeld in Oost-Europa.
Mogelijke onderliggende • Cognitieve schema's van zichzelf en anderen
mechanismen • Emotieregulatie stijlen
• (On)veilige hechting
• Hypervigilantie voor dreiging
• Laag reactievermogen op beloning
• Neurobiologische modellen
Onveilige hechting • Emotionele verwaarlozing is een grote risicofactor
• Hechting aan mishandelende ouders komt voor, maar wordt gekenmerkt door
onveiligheid
• Als er geen biologische ouders beschikbaar zijn, kunnen kinderen zich toch veilig
hechten aan een andere persoon
• Kan gehechtheid in latere relaties beïnvloeden
Emotieregulatie • Herkennen en begrijp emoties (Jaffee)
• Omgaan met emoties (Schierholz et al)
Kan tot problemen leiden met
- Sociale interacties
- Afwijzing
- Spanning
- Impuls controle
Hypervigilantie voor • Meer aandacht voor boze gezichten
dreiging • Vijandige toeschrijvingen aan ambivalente stimuli
Kan leiden tot een hoger risico voor
- Angststoornissen (internaliserend)
- Agressieve reacties (externaliserend)
- Vermijden
Belonings • Verminderde reacties op beloning
reactievermogen • Zeer relevant tijdens de adolescentie
• Motivatie en versterking van doelgericht gedrag
• Dopamine-systeem (Striatum)
3
