Samenvatting Ontwikkelingspsychologie
Deel 1: De ontwikkeling van het kind
Hoofdstuk 1: Een inleiding in de ontwikkeling van het kind.
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie is een benadering van vraagstukken over groei, verandering en
stabiliteit in ons leven. Het richt zich vooral op de tijd van conceptie tot volwassenheid.
Ontwikkelingsdeskundigen kijken op allerlei manieren naar hoe de biologische erfenis en
omgevingsfactoren ons gedrag beïnvloeden. Ontwikkelingspsychologen specialiseren zich
meestal in een thema of levensfase.
Thematische gebieden Levensfases
Fysieke ontwikkeling Prenataal
Cognitieve ontwikkeling Baby
Sociaal-emotionele ontwikkeling Peuter-kleuter
Persoonlijkheidsontwikkeling Schooltijd
Adolescentie
Tijdstippen van gebeurtenissen (zoals puberteit) kunnen sterk wisselen en wordt zowel door
sociale constructie als biologische aspecten gedefinieerd. Levensfasen worden op de westerse
cultuur afgestemd, maar zelfs daarover is discussie.
Ieder mens behoort tot een cohort; mensen die rond dezelfde tijd en op dezelfde plek geboren zijn.
Bepaalde historische aspecten, zoals oorlogen, economische groei of crisis, technologische
ontwikkeling, hongersnoden, etc. kunnen het gemeenschappelijk leven van de cohort sterkt
beïnvloeden. Dit leidt niet per se tot het hebben van vastomlijnde generatiekloven. Niet normatief
= invloed op 1 persoon.
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst.
Vroegere kunstwerken toonden kinderen als miniatuurvolwassenen. Dit wijst erop dat de kindertijd
niet als een afzonderlijk iets beschouwd werd.
Jaartal Idee
Miniatuurvolwassene
1600 Eigen status kinderen
1790 Babybiografieën
1859 Darwins babybiografie krijgt populariteit
Ontdekkingen erfelijkheid -> nature/nurture
1900 Kinderen gingen meer naar school.
Idee dat kindertijd een substantieel onderdeel
van de ontwikkeling is.
1904 Adolescentie wordt gezien als aparte
levensfase.
De kwestie of er sprake is van continue of discontinue ontwikkeling is een erg belangrijk vraagstuk.
Continue verandering Discontinue verandering
Kwantitatief Kwalitatief
, Geleidelijk Aparte stappen/stadia
Kritieke periode is een periode waarin gebeurtenissen grootse of zelfs blijvende gevolgen hebben.
Kan voorkomen wanneer er bepaalde soorten omgevingsstimuli nodig zijn voor de ontwikkeling.
Dit wordt tegenwoordig de “gevoelige periode” genoemd.
• Er is enige flexibiliteit en plasticiteit op het gebied van de ontwikkeling;
• Daarbij is dit de optimale periode voor vaardigheden op alle ontwikkelingsgebieden.
De gehele levensloop is belangrijk in de ontwikkelingspsychologie. Daarentegen kan het
waardevol zijn je op specifieke perioden te richten. Nature en Nurture zijn belangrijke onderwerpen
die vaak in discussies over ontwikkeling voorkomen. Beiden hebben belangrijke aspecten voor de
ontwikkeling.
Tegenwoordig wordt gesproken van bio psychosociale verklaringen voor gedrag.
De epi genetica is een belangrijke opkomende onderzoekstak die de invloed van
omgevingsfactoren aan genen verbindt.
Enkele verachte toekomstige trends:
• Groeiende specialisatie
• Samenwerking tussen verschillende vakgebieden;
• Aandacht voor diversiteitsvraagstukken;
• Grote invloed ontwikkelingspsychologie op maatschappelijke kwesties.
Hoofdstuk 2: Theoretische perspectieven en onderzoek
2.1 Perspectieven bij het kijken naar kinderen
Wetenschappelijk onderzoek is een fundamentele bouwsteen van de ontwikkelingspsychologie.
De 2 belangrijkste vraagstukken hierbij zijn: de manier waarop een onderzoek opgezet kan worden
om:
1. Veranderingen in de ontwikkeling te kunnen meten;
2. Ethisch verantwoord te werk te gaan.
Er zijn vijf belangrijke theoretische perspectieven voor onderzoek:
• Psychodynamisch;
• Behaviouristisch;
• Cognitief;
• Systemisch;
• Evolutionair.
Het psychodynamisch perspectief gaat ervanuit dat gedrag gemotiveerd wordt door innerlijke
krachten en herinneringen waarvan een persoon zich nauwelijks van bewust is en waarover hij
weinig invloed heeft. Er zijn 2 belangrijke ontwikkelingspsychologen die tot vandaag de dag
spraakmakend zijn in het onderzoek vanuit dit perspectief.
1. Sigmund Freud; psychoanalytische theorie, waarbij het ervan uitgaat dat onbewuste
krachten bepalend zijn voor iemands gedrag. Een andere theorie is de psychoseksuele
theorie, waarin ieder mens door verschillende (seksuele) ontdekkende fasen gaat:
• Oraal; 0-1,5 jaar
• Anaal: 1,5-3 jaar
• Fallisch; 3-6 jaar
, • Latentie: 6 jaar-adolescentie
• Genitaal: adolescentie-volwassenheid
2. Erik Erikson; de psychosociale theorie; Hierbij ligt de nadruk op sociale interactie. Hierbij
horen 8 stadia waarbij sociale interactie leidend is voor het gevolg. Deze stadie worden
gekenmerkt door conflicten/crisis. (Zie pg. 28)
John B. Watson was de 1e behaviouristische theorist. Dit perspectief kijkt enkel naar van buiten
waarneembare feiten (exogeen) en is gericht op nurture. Er wordt gesproken van stimulus-respons
leren. Twee vormen hiervan zijn de klassieke conditionering (Pavlov) en de operante
conditionering (BF Skinner). Operante conditionering is een onvrijwillige respons die versterkt
wordt door geassocieerde positieve of negatieve gebeurtenissen. Dit is door te zetten naar
reinforcement (bekrachtiging), waarbij er onderscheidt is tussen positief (beloning) en negatief
(straf). Dit vormt de basis voor gedragsmodificatie.
De sociaal-cognitieve leertheorie (Albert Bandura) legt de nadruk op leren door te imiteren. Er zijn
hiervoor 4 stappen:
1. Aandacht (waarnemen);
2. Retentie (herinneren);
3. Reproductie (nadoen);
4. Motivatie (levert iets op of is gedaan door rolmodel)
Bij positieve uitkomsten voor het model wordt dit nagedaan (modeling)
De accenten van het behaviouristische theorie zijn een aanzienlijke bijdrage geweest. De loopbaan
van gedragstherapie (1e gen) -> cognitieve gedragstherapie (2e gen) -> bijvoorbeeld mindfulness
(3e gen), laten zien dat er enkel kleine stukjes veranderen.
Het cognitief perspectief bekijkt het proces waarin mensen in staat zijn de wereld te leren kennen,
begrijpen en overdenken.
Piaget is spraakmakend voor de huidige kijk op de cognitieve ontwikkeling. Hij meent dat er
verschillende stadia zijn die in een vast patroon doorlopen worden. Deze zijn opgebouwd uit vaste
schema’s. Naarmate we ouder worden breidt dit uit en wordt dit abstracter. Hierbij zijn er 2
basisprincipes van belang:
• Assimilatie; wordt ingezet door het bestaande denkpatroon te gebruiken om nieuwe
ervaringen te begrijpen;
• Accommodatie; vindt plaats wanneer er een nieuw denkschema gevormd wordt.
Het is wel duidelijk dat dit een grondlegger is, alleen worden er vraagtekens gezet bij details. Het
hoogste denkniveau (cognitie) wordt in elke cultuur niet door ieder mens behaald. Daarnaast
worden fasen op verschillende tijdsniveaus gehaald bij niet westerse culturen.
Een alternatief voor het piagetiaanse theorie is de informatieverwerkingstheorie. De focus hierbij
ligt op een kwantitatief vergrotend vermogen, waarbij de specifieke stappen zoals leren, herinneren
en categoriseren en denken op te breken is vergelijkbaar met computers. Dit is ook wel het
neopiagetiaanse theorie. Er wordt waarde gehecht aan ervaring. Er wordt hierbij geen rekening
gehouden met bijvoorbeeld creativiteit.
Een van de meest recente theorieën is de cognitieve neurowetenschap. Dit focust op de invloed
van hersenprocessen op de cognitieve activiteit. De daadwerkelijke locaties en functies van
hersengebieden worden hierbij onderzocht. Critici benoemen dat deze theorie beter is in het
beschrijven dan verklaren.
Het systemisch perspectief gaat ervanuit dat de ontwikkeling het beste te bekijken is met alle
factoren (sociaal, intern, etc.) gecombineerd.
, Het bio ecologisch systeem van Bronfenbrenner gaat uit van 5 omgevingsniveaus die iedereen
gelijktijdig beïnvloeden:
• Het microsysteem; het dagelijkse directe systeem (actief)
• Het mesosysteem; dit zijn de connecties tussen onderdelen microsysteem (gedrag, etc.)
• Het exosysteem; algemene systeem (denk aan gemeente)
• Het macrosysteem; de maatschappij bijvoorbeeld
• Het chronosysteem; de invloed van verstrijken tijd (historische gebeurtenissen)
Het gaat hierbij om de onderliggende samenhang.
De sociaal-culturele theorie (vygotsky) beschrijft de cognitieve ontwikkeling als resultaat van
sociale interacties binnen een cultuur. Het benadrukt wederzijds interactie.
Scaffolding -> ondersteuning tot iemand iets zelf kan -> afbouwen -> zelfstandig doen.
Overige systeemgerichte benaderingen zijn:
• Contextuele systeemgerichte stroming;
• Cybernetische systeemgerichte stroming;
• Strategische systeemgerichte stroming;
• Structureel systeemgerichte stroming;
• Community psychologie.
Het evolutionair perspectief bekijkt ontwikkeling biologisch naar wat de genetische voorouders
meegeven. Charles Darwin was de grondlegger met “natuurlijke selectie”. Een verwante theorie is
de ethologie (Konrad Lorenz), waarbij de focus ligt op biologische invloeden op gedrag. Een van
de snelst groeiende theorieën is de epi genetica, waarbij de focus gelegd wordt op genetische
erfenissen passen bij psychologische problematieken. Depressieve moeder -> verandering aanleg
baby.
Het is van belang om kenmerken van verschillende perspectieven te combineren. Gezien de
kaders is er geen perspectief dat op nummer 1 staat. De eclectische en holistische benaderingen
combineren perspectieven om zo een volledig mogelijk beeld te geven. Het humanistisch
perspectief (Rogers + Maslow) focust zich op de drag tot zelfactualisatie. Het zelfdeterminatie
theorie (ZDT) werkt vanuit 3 basisbehoeften: autonomie, verbondenheid en competentie om de
intrinsieke motivatie te bevorderen. Onderzoeken naar alle kenmerken behorend tot alle
perspectieven blijft nodig voor de continue zoektocht naar bevordering van de ontwikkeling.
2.2 De werkwijze van het wetenschappelijk onderzoek
Binnen het wetenschappelijk onderzoek voor ontwikkelingspsychologie wordt vaak het empirisch
onderzoek gebruikt. Eigen waarnemingen worden gebruikt om objectieve informatie over de
werkelijkheid te verzamelen. Het gebruikt de volgende 5 stappen:
1. Hypothese stellen: Deze voorspelling wordt toetsbaar opgesteld vanuit een theorie zoals
hiervoor benoemd is. Dit is gebaseerd op specifieke geverifieerde waarnemingen. De
hypothese gaat door in operationalisering waarbij het in onderdelen (concrete termen)
opgesplitst kan worden en deze meetbaar gemaakt worden. Dit zijn variabelen.
2. Het onderzoek ontwerpen: Twee belangrijke categorieën zijn experimenteel onderzoek,
bedoel om causale relaties te onderzoeken, waarbij de oorzaak -> gevolg blootgeeft. En
correlationeel onderzoek, waarbij het doel is vast te stellen of 2 factoren aan elkaar
verbonden zijn. Behalve het soort onderzoek wordt de wijze vastgesteld (denk hierbij aan
de populatie) dit wordt vaak d.m.v. een steekproef gedaan.
3. Objectieve data verzamelen: Zorgvuldig en systematisch verzamelen van gegevens. Dit
kan op verschillende manieren gedaan worden, zoals: observaties, tests, etc.
Deel 1: De ontwikkeling van het kind
Hoofdstuk 1: Een inleiding in de ontwikkeling van het kind.
1.1. Een oriëntatie op de ontwikkelingspsychologie
Ontwikkelingspsychologie is een benadering van vraagstukken over groei, verandering en
stabiliteit in ons leven. Het richt zich vooral op de tijd van conceptie tot volwassenheid.
Ontwikkelingsdeskundigen kijken op allerlei manieren naar hoe de biologische erfenis en
omgevingsfactoren ons gedrag beïnvloeden. Ontwikkelingspsychologen specialiseren zich
meestal in een thema of levensfase.
Thematische gebieden Levensfases
Fysieke ontwikkeling Prenataal
Cognitieve ontwikkeling Baby
Sociaal-emotionele ontwikkeling Peuter-kleuter
Persoonlijkheidsontwikkeling Schooltijd
Adolescentie
Tijdstippen van gebeurtenissen (zoals puberteit) kunnen sterk wisselen en wordt zowel door
sociale constructie als biologische aspecten gedefinieerd. Levensfasen worden op de westerse
cultuur afgestemd, maar zelfs daarover is discussie.
Ieder mens behoort tot een cohort; mensen die rond dezelfde tijd en op dezelfde plek geboren zijn.
Bepaalde historische aspecten, zoals oorlogen, economische groei of crisis, technologische
ontwikkeling, hongersnoden, etc. kunnen het gemeenschappelijk leven van de cohort sterkt
beïnvloeden. Dit leidt niet per se tot het hebben van vastomlijnde generatiekloven. Niet normatief
= invloed op 1 persoon.
1.2 Kinderen: verleden, heden en toekomst.
Vroegere kunstwerken toonden kinderen als miniatuurvolwassenen. Dit wijst erop dat de kindertijd
niet als een afzonderlijk iets beschouwd werd.
Jaartal Idee
Miniatuurvolwassene
1600 Eigen status kinderen
1790 Babybiografieën
1859 Darwins babybiografie krijgt populariteit
Ontdekkingen erfelijkheid -> nature/nurture
1900 Kinderen gingen meer naar school.
Idee dat kindertijd een substantieel onderdeel
van de ontwikkeling is.
1904 Adolescentie wordt gezien als aparte
levensfase.
De kwestie of er sprake is van continue of discontinue ontwikkeling is een erg belangrijk vraagstuk.
Continue verandering Discontinue verandering
Kwantitatief Kwalitatief
, Geleidelijk Aparte stappen/stadia
Kritieke periode is een periode waarin gebeurtenissen grootse of zelfs blijvende gevolgen hebben.
Kan voorkomen wanneer er bepaalde soorten omgevingsstimuli nodig zijn voor de ontwikkeling.
Dit wordt tegenwoordig de “gevoelige periode” genoemd.
• Er is enige flexibiliteit en plasticiteit op het gebied van de ontwikkeling;
• Daarbij is dit de optimale periode voor vaardigheden op alle ontwikkelingsgebieden.
De gehele levensloop is belangrijk in de ontwikkelingspsychologie. Daarentegen kan het
waardevol zijn je op specifieke perioden te richten. Nature en Nurture zijn belangrijke onderwerpen
die vaak in discussies over ontwikkeling voorkomen. Beiden hebben belangrijke aspecten voor de
ontwikkeling.
Tegenwoordig wordt gesproken van bio psychosociale verklaringen voor gedrag.
De epi genetica is een belangrijke opkomende onderzoekstak die de invloed van
omgevingsfactoren aan genen verbindt.
Enkele verachte toekomstige trends:
• Groeiende specialisatie
• Samenwerking tussen verschillende vakgebieden;
• Aandacht voor diversiteitsvraagstukken;
• Grote invloed ontwikkelingspsychologie op maatschappelijke kwesties.
Hoofdstuk 2: Theoretische perspectieven en onderzoek
2.1 Perspectieven bij het kijken naar kinderen
Wetenschappelijk onderzoek is een fundamentele bouwsteen van de ontwikkelingspsychologie.
De 2 belangrijkste vraagstukken hierbij zijn: de manier waarop een onderzoek opgezet kan worden
om:
1. Veranderingen in de ontwikkeling te kunnen meten;
2. Ethisch verantwoord te werk te gaan.
Er zijn vijf belangrijke theoretische perspectieven voor onderzoek:
• Psychodynamisch;
• Behaviouristisch;
• Cognitief;
• Systemisch;
• Evolutionair.
Het psychodynamisch perspectief gaat ervanuit dat gedrag gemotiveerd wordt door innerlijke
krachten en herinneringen waarvan een persoon zich nauwelijks van bewust is en waarover hij
weinig invloed heeft. Er zijn 2 belangrijke ontwikkelingspsychologen die tot vandaag de dag
spraakmakend zijn in het onderzoek vanuit dit perspectief.
1. Sigmund Freud; psychoanalytische theorie, waarbij het ervan uitgaat dat onbewuste
krachten bepalend zijn voor iemands gedrag. Een andere theorie is de psychoseksuele
theorie, waarin ieder mens door verschillende (seksuele) ontdekkende fasen gaat:
• Oraal; 0-1,5 jaar
• Anaal: 1,5-3 jaar
• Fallisch; 3-6 jaar
, • Latentie: 6 jaar-adolescentie
• Genitaal: adolescentie-volwassenheid
2. Erik Erikson; de psychosociale theorie; Hierbij ligt de nadruk op sociale interactie. Hierbij
horen 8 stadia waarbij sociale interactie leidend is voor het gevolg. Deze stadie worden
gekenmerkt door conflicten/crisis. (Zie pg. 28)
John B. Watson was de 1e behaviouristische theorist. Dit perspectief kijkt enkel naar van buiten
waarneembare feiten (exogeen) en is gericht op nurture. Er wordt gesproken van stimulus-respons
leren. Twee vormen hiervan zijn de klassieke conditionering (Pavlov) en de operante
conditionering (BF Skinner). Operante conditionering is een onvrijwillige respons die versterkt
wordt door geassocieerde positieve of negatieve gebeurtenissen. Dit is door te zetten naar
reinforcement (bekrachtiging), waarbij er onderscheidt is tussen positief (beloning) en negatief
(straf). Dit vormt de basis voor gedragsmodificatie.
De sociaal-cognitieve leertheorie (Albert Bandura) legt de nadruk op leren door te imiteren. Er zijn
hiervoor 4 stappen:
1. Aandacht (waarnemen);
2. Retentie (herinneren);
3. Reproductie (nadoen);
4. Motivatie (levert iets op of is gedaan door rolmodel)
Bij positieve uitkomsten voor het model wordt dit nagedaan (modeling)
De accenten van het behaviouristische theorie zijn een aanzienlijke bijdrage geweest. De loopbaan
van gedragstherapie (1e gen) -> cognitieve gedragstherapie (2e gen) -> bijvoorbeeld mindfulness
(3e gen), laten zien dat er enkel kleine stukjes veranderen.
Het cognitief perspectief bekijkt het proces waarin mensen in staat zijn de wereld te leren kennen,
begrijpen en overdenken.
Piaget is spraakmakend voor de huidige kijk op de cognitieve ontwikkeling. Hij meent dat er
verschillende stadia zijn die in een vast patroon doorlopen worden. Deze zijn opgebouwd uit vaste
schema’s. Naarmate we ouder worden breidt dit uit en wordt dit abstracter. Hierbij zijn er 2
basisprincipes van belang:
• Assimilatie; wordt ingezet door het bestaande denkpatroon te gebruiken om nieuwe
ervaringen te begrijpen;
• Accommodatie; vindt plaats wanneer er een nieuw denkschema gevormd wordt.
Het is wel duidelijk dat dit een grondlegger is, alleen worden er vraagtekens gezet bij details. Het
hoogste denkniveau (cognitie) wordt in elke cultuur niet door ieder mens behaald. Daarnaast
worden fasen op verschillende tijdsniveaus gehaald bij niet westerse culturen.
Een alternatief voor het piagetiaanse theorie is de informatieverwerkingstheorie. De focus hierbij
ligt op een kwantitatief vergrotend vermogen, waarbij de specifieke stappen zoals leren, herinneren
en categoriseren en denken op te breken is vergelijkbaar met computers. Dit is ook wel het
neopiagetiaanse theorie. Er wordt waarde gehecht aan ervaring. Er wordt hierbij geen rekening
gehouden met bijvoorbeeld creativiteit.
Een van de meest recente theorieën is de cognitieve neurowetenschap. Dit focust op de invloed
van hersenprocessen op de cognitieve activiteit. De daadwerkelijke locaties en functies van
hersengebieden worden hierbij onderzocht. Critici benoemen dat deze theorie beter is in het
beschrijven dan verklaren.
Het systemisch perspectief gaat ervanuit dat de ontwikkeling het beste te bekijken is met alle
factoren (sociaal, intern, etc.) gecombineerd.
, Het bio ecologisch systeem van Bronfenbrenner gaat uit van 5 omgevingsniveaus die iedereen
gelijktijdig beïnvloeden:
• Het microsysteem; het dagelijkse directe systeem (actief)
• Het mesosysteem; dit zijn de connecties tussen onderdelen microsysteem (gedrag, etc.)
• Het exosysteem; algemene systeem (denk aan gemeente)
• Het macrosysteem; de maatschappij bijvoorbeeld
• Het chronosysteem; de invloed van verstrijken tijd (historische gebeurtenissen)
Het gaat hierbij om de onderliggende samenhang.
De sociaal-culturele theorie (vygotsky) beschrijft de cognitieve ontwikkeling als resultaat van
sociale interacties binnen een cultuur. Het benadrukt wederzijds interactie.
Scaffolding -> ondersteuning tot iemand iets zelf kan -> afbouwen -> zelfstandig doen.
Overige systeemgerichte benaderingen zijn:
• Contextuele systeemgerichte stroming;
• Cybernetische systeemgerichte stroming;
• Strategische systeemgerichte stroming;
• Structureel systeemgerichte stroming;
• Community psychologie.
Het evolutionair perspectief bekijkt ontwikkeling biologisch naar wat de genetische voorouders
meegeven. Charles Darwin was de grondlegger met “natuurlijke selectie”. Een verwante theorie is
de ethologie (Konrad Lorenz), waarbij de focus ligt op biologische invloeden op gedrag. Een van
de snelst groeiende theorieën is de epi genetica, waarbij de focus gelegd wordt op genetische
erfenissen passen bij psychologische problematieken. Depressieve moeder -> verandering aanleg
baby.
Het is van belang om kenmerken van verschillende perspectieven te combineren. Gezien de
kaders is er geen perspectief dat op nummer 1 staat. De eclectische en holistische benaderingen
combineren perspectieven om zo een volledig mogelijk beeld te geven. Het humanistisch
perspectief (Rogers + Maslow) focust zich op de drag tot zelfactualisatie. Het zelfdeterminatie
theorie (ZDT) werkt vanuit 3 basisbehoeften: autonomie, verbondenheid en competentie om de
intrinsieke motivatie te bevorderen. Onderzoeken naar alle kenmerken behorend tot alle
perspectieven blijft nodig voor de continue zoektocht naar bevordering van de ontwikkeling.
2.2 De werkwijze van het wetenschappelijk onderzoek
Binnen het wetenschappelijk onderzoek voor ontwikkelingspsychologie wordt vaak het empirisch
onderzoek gebruikt. Eigen waarnemingen worden gebruikt om objectieve informatie over de
werkelijkheid te verzamelen. Het gebruikt de volgende 5 stappen:
1. Hypothese stellen: Deze voorspelling wordt toetsbaar opgesteld vanuit een theorie zoals
hiervoor benoemd is. Dit is gebaseerd op specifieke geverifieerde waarnemingen. De
hypothese gaat door in operationalisering waarbij het in onderdelen (concrete termen)
opgesplitst kan worden en deze meetbaar gemaakt worden. Dit zijn variabelen.
2. Het onderzoek ontwerpen: Twee belangrijke categorieën zijn experimenteel onderzoek,
bedoel om causale relaties te onderzoeken, waarbij de oorzaak -> gevolg blootgeeft. En
correlationeel onderzoek, waarbij het doel is vast te stellen of 2 factoren aan elkaar
verbonden zijn. Behalve het soort onderzoek wordt de wijze vastgesteld (denk hierbij aan
de populatie) dit wordt vaak d.m.v. een steekproef gedaan.
3. Objectieve data verzamelen: Zorgvuldig en systematisch verzamelen van gegevens. Dit
kan op verschillende manieren gedaan worden, zoals: observaties, tests, etc.
