Sociale Psychologie
Toegepaste Psychologie
Hogeschool Leiden
,Inhoud
Hoofdstuk 3: Sociale cognitie: hoe we denken over de sociale wereld. ............................................................... 3
Hoofdstuk 4: Sociale perceptie (niets specifiek weten) ........................................................................................ 6
Hoofdstuk 5: Het zelf: onszelf begrijpen in een sociale context ......................................................................... 12
Hoofdstuk 6: Cognitieve dissonantie en de behoefte om ons zelfbeeld te beschermen .................................... 22
Hoofdstuk 8: Conformisme en gehoorzaamheid ................................................................................................ 27
Hoofdstuk 11: Prosociaal gedrag ....................................................................................................................... 31
Hoofdstuk 13: Vooroordelen .............................................................................................................................. 35
2
,Hoofdstuk 3: Sociale cognitie: hoe we denken over de sociale wereld.
Leerdoelen:
• Het onderscheid tussen automatisch en gecontroleerd denken toelichten;
• Verduidelijken in hoeverre we automatisch denken over de sociale wereld en welke rol
schema’s daarbij spelen;
• Samenvatten welke verschillende soorten automatisch denken er zijn en hoe die functioneren;
• Uitleggen hoe cultuur automatisch sociaal denken beïnvloedt;
• Verduidelijken in hoeverre we gecontroleerd denken over de sociale wereld en welke
problemen daarbij kunnen optreden;
• Uitleggen hoe we denkfouten kunnen verminderen en/of voorkomen.
Sociale cognitie
Manieren waarop mensen over zichzelf en de sociale wereld denken. Mensen selecteren,
interpreteren, herinneren en gebruiken sociale informatie om oordelen te vormen en beslissingen te
nemen.
Twee typen sociale cognitie:
• Automatisch denken
Snelle, automatische manier van denken (bijv. als je iemand voor het eerst ontmoet vorm je
snel een oordeel een indruk van diegene) 1. Tijdbesparing, 2. Helpt nieuwe situaties te
begrijpen en 3. Leggen van verbanden met eerdere ervaringen. Beslissingen hoeven niet altijd
slecht uit te pakken.
Soorten automatisch denken:
• Automatisch doelen nastreven en beslissen. Met priming (religieuze woorden of woorden
met rechtvaardigheid) kunnen de keuzes beïnvloeden. (Casus met het verdelen van geld
en het maken van zinnen met aangeleverde woorden)
• Automatisch denken op basis van zintuigelijke en lichamelijke gewaarwordingen. Subtile
fysieke signalen kunnen naast de primer van invloed zijn op je beslissingen. (Het geven
van geld aan iemand voor een winkel) De geest is verbonden aan ons lichaam en
reageert daarop. (Geur, iets schoons ruiken, een warme drank voelen, iets zwaars
vasthouden, een zwart-witpatroon zien)
• Mentale strategieën en snelkoppelingen: beoordelingsheuristieken. Dit zijn aannames die
beslissingen makkelijker maken zodat je verder kan met leven zonder dat elke beslissing
verandert in een gigantisch onderzoeksproject. Aannames zijn wel efficiënt, meestal
leiden ze tot een goede beslissing binnen een redelijke termijn. Wanneer er geen schema
is of niet bij de hand is worden aannames vaak gebruikt. Heuristiek stamt af van het
Griekse woord voor ontdekken. Heuristieken zijn mentale vuistregels die mensen
gebruiken om snel en efficiënt te kunnen oordelen. Soms zijn ze echter niet geschikt.
Worden ze dan wel toegepast dan leidt dit tot een fout oordeel. (Redeneerfout):
o De beschikbaarheidsheuristiek: mentale aanname waarbij mensen een oordeel
baseren op het gemak waarmee ze zich iets voor de geest kunnen halen. Dit kan
tot foute conclusies leiden. (Experiment over assertiviteit en het aantal
herinneringen hieraan benoemen 6 versus 12)
o De representativiteitsheuristiek: mentale aanname waarbij mensen iets
classificeren op grond van de mate waarin het lijkt op een karakteristiek geval.
(Voorbeeld van gele koorts en muggen of het hebben van tunnelvisie in de
rechtspraak- Lucia de B) Forer-effect – feedback die ons goed lijkt te beschrijven
omdat we blijven steken bij de representatieve voorbeelden die in ons opkomen
en niet logisch denken. Of het Barnum-effect: ‘There is a sucker born every
minute’ – het gemak waarmee mensen voor de gek gehouden kunnen worden.
3
, o De anker- en correctieheuristiek: dingen nemen zoals ze zijn. Een mentale
aanname waarbij mensen een getal of waarde als beginpunt gebruiken en
vervolgens (te) weinig op dit ankerpunt corrigeren. Het is dus van belang dat de
beginwaarde deugdelijk en informatief is. Het probleem ontstaat als twee
verschillende situaties elkaar beïnvloeden met het getal (25 ste verjaardag en
strafmaat) -> arbitraire beginmaten. Er zijn 3 beïnvloedingen:
▪ Bij het bepalen van het beginpunt selectief informatie halen die daarmee
in overeenstemming is uit ons geheugen, is verwant aan toegankelijkheid.
Bijvoorbeeld redenen waarom een crimineel een lange straf verdient.
▪ Beïnvloeding proberen te voorkomen door vanuit de ankerwaarde te
corrigeren. Ondanks het feit dat ze weten dat de beginwaarde niet correct
is beïnvloed de beginwaarde toch de redenering. (Bijv: een bank die een
te hoge prijs heeft)
▪ Het zoeken van een verklaring voor de invloed van een ankerwaarde in
priming. Mensen die veel kennis van zaken hebben laten zich hierdoor
minder beïnvloeden. Maar ondanks dat zijn ook deze mensen niet
immuun voor de anker- en correctieheuristiek.
• Gecontroleerd denken
Uitvoerig nadenken over beslissingen in je leven. Bewust, opzettelijk en uit vrije wil en
vereist inspanning. Te veel bewust nadenken kan goede beslissingen in de weg staan. Een
periode van afleiding kan je helpen de beste beslissing te maken. Afleiding tot het maken van
een moeite som helpt niet, maar wanneer de beslissing ons vraagt veel complexe informatie
te integreren, zoals voor- of nadelen van tien appartementen. Dan is het onbewuste verstand
beter in staat de informatie door te spitten en het alternatief te kiezen. Het bewust denken
wordt vaak ingezet voor belangrijke doelen, oplossen van ingewikkelde problemen en het
plannen van de toekomst.
Het bewust denken uit vrije wil staat echter wel ter discussie. In hoeverre is een handeling niet
ingegeven door het automatisch denken en lijkt het alsof het een bewuste handeling is
(bijvoorbeeld door priming van een reclame).
Je hebt beide processen nodig voor het nemen van beslissingen. Enerzijds voor een grote
hoeveelheid complexe informatie -> bij voorkeur onbewust, anderzijds het volgen van simpele regels
(bij voorkeur bewust). In het voorbeeld voor het kiezen van het beste appartement kozen de
deelnemers die beide cognities gebruikten een beter appartement dan de deelnemers die alleen
bewust hadden nagedacht.
• Mogelijke derde variabele waarbij het gecontroleerd denken wordt beïnvloed door de
automatische gedachte zonder daar bewust van te zijn.
• Contrafeitelijk denken(deels) bewust, maar kost inspanning(mentaal)”wat als”: het verleden
mentaal ongedaan maken. Door een bepaald aspect in het verleden te veranderen kan je je
een voorstelling maken van hoe de situatie had kunnen zijn. Je hebt hierin opwaarts
contrafeitelijk denken (denken over een gebeurtenis hoe deze beter had kunnen uitpakken) en
neerwaarts contrafeitelijk denken (denken hoe een situatie erger had kunnen zijn->
psychische gezondheid). Door dit contrafeitelijk denken kun je tegenstrijdige emoties vbij
iemand zien (vb: wie is er gelukkiger, een atleet die tweede is geworden bij de OS en een
zilveren medaille heeft of een atleet die derde is geworden met brons?) Wanneer je
contrafeitelijk redeneert over positieve gebeurtenissen kan het geloof in god versterkt worden.
(vb: de overtuiging dat God ervoor heeft gezorgd dat dat goede in werkelijkheid wel heeft
plaatsgevonden) Opwaarts contrafeitelijk denken wordt negatief als het leidt tot peikeren ->
depressie.
4
Toegepaste Psychologie
Hogeschool Leiden
,Inhoud
Hoofdstuk 3: Sociale cognitie: hoe we denken over de sociale wereld. ............................................................... 3
Hoofdstuk 4: Sociale perceptie (niets specifiek weten) ........................................................................................ 6
Hoofdstuk 5: Het zelf: onszelf begrijpen in een sociale context ......................................................................... 12
Hoofdstuk 6: Cognitieve dissonantie en de behoefte om ons zelfbeeld te beschermen .................................... 22
Hoofdstuk 8: Conformisme en gehoorzaamheid ................................................................................................ 27
Hoofdstuk 11: Prosociaal gedrag ....................................................................................................................... 31
Hoofdstuk 13: Vooroordelen .............................................................................................................................. 35
2
,Hoofdstuk 3: Sociale cognitie: hoe we denken over de sociale wereld.
Leerdoelen:
• Het onderscheid tussen automatisch en gecontroleerd denken toelichten;
• Verduidelijken in hoeverre we automatisch denken over de sociale wereld en welke rol
schema’s daarbij spelen;
• Samenvatten welke verschillende soorten automatisch denken er zijn en hoe die functioneren;
• Uitleggen hoe cultuur automatisch sociaal denken beïnvloedt;
• Verduidelijken in hoeverre we gecontroleerd denken over de sociale wereld en welke
problemen daarbij kunnen optreden;
• Uitleggen hoe we denkfouten kunnen verminderen en/of voorkomen.
Sociale cognitie
Manieren waarop mensen over zichzelf en de sociale wereld denken. Mensen selecteren,
interpreteren, herinneren en gebruiken sociale informatie om oordelen te vormen en beslissingen te
nemen.
Twee typen sociale cognitie:
• Automatisch denken
Snelle, automatische manier van denken (bijv. als je iemand voor het eerst ontmoet vorm je
snel een oordeel een indruk van diegene) 1. Tijdbesparing, 2. Helpt nieuwe situaties te
begrijpen en 3. Leggen van verbanden met eerdere ervaringen. Beslissingen hoeven niet altijd
slecht uit te pakken.
Soorten automatisch denken:
• Automatisch doelen nastreven en beslissen. Met priming (religieuze woorden of woorden
met rechtvaardigheid) kunnen de keuzes beïnvloeden. (Casus met het verdelen van geld
en het maken van zinnen met aangeleverde woorden)
• Automatisch denken op basis van zintuigelijke en lichamelijke gewaarwordingen. Subtile
fysieke signalen kunnen naast de primer van invloed zijn op je beslissingen. (Het geven
van geld aan iemand voor een winkel) De geest is verbonden aan ons lichaam en
reageert daarop. (Geur, iets schoons ruiken, een warme drank voelen, iets zwaars
vasthouden, een zwart-witpatroon zien)
• Mentale strategieën en snelkoppelingen: beoordelingsheuristieken. Dit zijn aannames die
beslissingen makkelijker maken zodat je verder kan met leven zonder dat elke beslissing
verandert in een gigantisch onderzoeksproject. Aannames zijn wel efficiënt, meestal
leiden ze tot een goede beslissing binnen een redelijke termijn. Wanneer er geen schema
is of niet bij de hand is worden aannames vaak gebruikt. Heuristiek stamt af van het
Griekse woord voor ontdekken. Heuristieken zijn mentale vuistregels die mensen
gebruiken om snel en efficiënt te kunnen oordelen. Soms zijn ze echter niet geschikt.
Worden ze dan wel toegepast dan leidt dit tot een fout oordeel. (Redeneerfout):
o De beschikbaarheidsheuristiek: mentale aanname waarbij mensen een oordeel
baseren op het gemak waarmee ze zich iets voor de geest kunnen halen. Dit kan
tot foute conclusies leiden. (Experiment over assertiviteit en het aantal
herinneringen hieraan benoemen 6 versus 12)
o De representativiteitsheuristiek: mentale aanname waarbij mensen iets
classificeren op grond van de mate waarin het lijkt op een karakteristiek geval.
(Voorbeeld van gele koorts en muggen of het hebben van tunnelvisie in de
rechtspraak- Lucia de B) Forer-effect – feedback die ons goed lijkt te beschrijven
omdat we blijven steken bij de representatieve voorbeelden die in ons opkomen
en niet logisch denken. Of het Barnum-effect: ‘There is a sucker born every
minute’ – het gemak waarmee mensen voor de gek gehouden kunnen worden.
3
, o De anker- en correctieheuristiek: dingen nemen zoals ze zijn. Een mentale
aanname waarbij mensen een getal of waarde als beginpunt gebruiken en
vervolgens (te) weinig op dit ankerpunt corrigeren. Het is dus van belang dat de
beginwaarde deugdelijk en informatief is. Het probleem ontstaat als twee
verschillende situaties elkaar beïnvloeden met het getal (25 ste verjaardag en
strafmaat) -> arbitraire beginmaten. Er zijn 3 beïnvloedingen:
▪ Bij het bepalen van het beginpunt selectief informatie halen die daarmee
in overeenstemming is uit ons geheugen, is verwant aan toegankelijkheid.
Bijvoorbeeld redenen waarom een crimineel een lange straf verdient.
▪ Beïnvloeding proberen te voorkomen door vanuit de ankerwaarde te
corrigeren. Ondanks het feit dat ze weten dat de beginwaarde niet correct
is beïnvloed de beginwaarde toch de redenering. (Bijv: een bank die een
te hoge prijs heeft)
▪ Het zoeken van een verklaring voor de invloed van een ankerwaarde in
priming. Mensen die veel kennis van zaken hebben laten zich hierdoor
minder beïnvloeden. Maar ondanks dat zijn ook deze mensen niet
immuun voor de anker- en correctieheuristiek.
• Gecontroleerd denken
Uitvoerig nadenken over beslissingen in je leven. Bewust, opzettelijk en uit vrije wil en
vereist inspanning. Te veel bewust nadenken kan goede beslissingen in de weg staan. Een
periode van afleiding kan je helpen de beste beslissing te maken. Afleiding tot het maken van
een moeite som helpt niet, maar wanneer de beslissing ons vraagt veel complexe informatie
te integreren, zoals voor- of nadelen van tien appartementen. Dan is het onbewuste verstand
beter in staat de informatie door te spitten en het alternatief te kiezen. Het bewust denken
wordt vaak ingezet voor belangrijke doelen, oplossen van ingewikkelde problemen en het
plannen van de toekomst.
Het bewust denken uit vrije wil staat echter wel ter discussie. In hoeverre is een handeling niet
ingegeven door het automatisch denken en lijkt het alsof het een bewuste handeling is
(bijvoorbeeld door priming van een reclame).
Je hebt beide processen nodig voor het nemen van beslissingen. Enerzijds voor een grote
hoeveelheid complexe informatie -> bij voorkeur onbewust, anderzijds het volgen van simpele regels
(bij voorkeur bewust). In het voorbeeld voor het kiezen van het beste appartement kozen de
deelnemers die beide cognities gebruikten een beter appartement dan de deelnemers die alleen
bewust hadden nagedacht.
• Mogelijke derde variabele waarbij het gecontroleerd denken wordt beïnvloed door de
automatische gedachte zonder daar bewust van te zijn.
• Contrafeitelijk denken(deels) bewust, maar kost inspanning(mentaal)”wat als”: het verleden
mentaal ongedaan maken. Door een bepaald aspect in het verleden te veranderen kan je je
een voorstelling maken van hoe de situatie had kunnen zijn. Je hebt hierin opwaarts
contrafeitelijk denken (denken over een gebeurtenis hoe deze beter had kunnen uitpakken) en
neerwaarts contrafeitelijk denken (denken hoe een situatie erger had kunnen zijn->
psychische gezondheid). Door dit contrafeitelijk denken kun je tegenstrijdige emoties vbij
iemand zien (vb: wie is er gelukkiger, een atleet die tweede is geworden bij de OS en een
zilveren medaille heeft of een atleet die derde is geworden met brons?) Wanneer je
contrafeitelijk redeneert over positieve gebeurtenissen kan het geloof in god versterkt worden.
(vb: de overtuiging dat God ervoor heeft gezorgd dat dat goede in werkelijkheid wel heeft
plaatsgevonden) Opwaarts contrafeitelijk denken wordt negatief als het leidt tot peikeren ->
depressie.
4
