Samenvatting grondrechten
Grondrechtenbescherming en de nationale rechtsorde
Grondrechten zijn de fundamentele normen voor een menswaardig bestaan, die zorgen voor beperking
van de handelingsvrijheid van de overheid. Het zijn de rechten van de mens en de burgerrechten
(verbonden met het staatsburgerschap). Zij dienen als afweermechanisme en stellen grenzen aan de
uitoefening van overheidsinvloeden. Grondrechten en mensenrechten hebben niet dezelfde betekenis.
Het grootste verschil is dat de rechten van de mens aan eenieder toekomt, terwijl burgerrechten slechts
toekomen aan de staatsburger van die staat.
Wat zijn grondrechten? Wat doet dat?
Elementen van grondrechten: A heeft een aanspraak op X jegens B, berustend op Y, af te dwingen voor C.
Iemand of iets moet B respecteren wat uit een bron voortkomt (Y). Juridische fundering van de
grondrechten, geen sociale of politieke afspraken. De drager van een grondrecht moet het kunnen
afdwingen voor C.
De rechtsstaat berust op één van de vier pijlers:
1. De overheid mag enkel ingrijpen o.g.v. algemene regels. Deze norm beschermt tegen het
willekeurig optreden van de staat (verbod op willekeur);
2. De scheiding der machten, trias politica, zorgt ervoor dat de verschillende machten niet
samenvallen (wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht);
3. Rechtsbescherming wordt gewaarborgd door een onafhankelijke rechter, die kan oordelen als de
staat een inbreuk maakt op een rechtsnorm;
4. Het bestaan van grondrechten zorgt ervoor dat de vrijheid van de burger wordt beschermd tegen
de macht van de Staat.
Bronnen van grondrechten
Internatonale verdragen
▪ IVBPR: Internationaal Verdrag inzake Burgerlijke en Politieke Rechten;
▪ IVESCR: Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten;
▪ EVRM: Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens;
▪ ESH: Europees Sociaal Handvest;
▪ EU-Handvest: Handvest van de grondrechten van de Europese Unie;
▪ Verdragen die in het bijzonder zien op een bepaald grondrecht, zoals IVURD: Internationaal
Verdrag inzake de Uitbanning van alle vormen van Rassendiscriminatie.
Jurisprudentie van internationaalrechtelijke organen
▪ EHRM: Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Doet bindende uitspraken over de
interpretatie van het EVRM;
▪ HvJEU: Hof van Justitie van de Europese Unie. Geeft een bindende uitleg van het EU-recht.
Nationale Grondwet
▪ AWGB: Algemene Wet Gelijke Behandeling;
▪ WOM: Wet Openbaar Manifestaties;
▪ Uitgelegd en vormgegeven door jurisprudentie van de nationale rechter.
Er zijn vijf redenen waarom grondrechten steeds belangrijker worden in het Nederlands recht:
, 1. Groei van grondrechten: steeds meer grondrechten worden wettelijk vastgelegd. De focus
verschuift van alleen klassieke vrijheidsrechten naar ook positieve rechten, zoals recht op
onderwijs en zorg.
2. Beperking van grondrechten: er worden vaker grenzen gesteld aan grondrechten:
democratisering beperkte privacy, terrorismebestrijding, etc. Dit leidt tot meer juridische
discussies wat wel en niet is toegestaan.
3. Horizontale en verticale werking van grondrechten: grondrechten spelen een rol in alle
rechtsgebieden.
4. Verbod naar verplichting: klassieke grondrechten waren een verbod voor de overheid (negatieve
verplichtingen) de overheid mocht niet ingrijpen. Nu ook steeds meer positieve verplichtingen:
de overheid moet actief handelen om schending van grondrecht te voorkomen.
5. Internationalisering: bescherming van de grondrechten vindt steeds meer plaats via
internationale verdragen (EVRM) en deze hebben voorrang op het Nederlandse recht.
Drie 'generaties' van de grondrechten
Klassieke grondrechten: vrijheidsrechten of afweerrechten. Beschermd een stukje vrijheid van de
burger waar de staat vanaf moet blijven. De oudste soort grondrecht. Typisch in te roepen tegen overheid,
oftewel een negatieve verplichting (art. 11, eerste lid, EVRM, IVBPR en art. 1 – 18 art. 23 lid 2 en 114
Grondwet, oranje). Denk aan recht op privacy (art. 10 Gr.): beschermd burgers tegen ongeoorloofde
inmenging door de overheid op hun privéleven. Een afweerrecht, waarbij de overheid zich moet
onthouden van onrechtmatige inbreuken van dit recht.
Sociale grondrechten: socio-economische grondrechten, de tweede generatie, waarbij de overheid
actief moet handelen/ zich moet inspannen om het recht te realiseren en dus de opdracht krijgt,
positieve verplichtingen (art. 18 lid 2 t/m 23 Grondwet, ESH en IVESCR, geel). Denk aan recht op
onderwijs (23 Gr.) dat de overheid verplicht om te zorgen voor voldoende en kwalitatief onderwijs.
Klassieke grondrechten hebben als doel zo weinig mogelijk overheidsbemoeienis, terwijl sociale
grondrechten juist overheidsbemoeienis verlangen. Klassieke grondrechten zijn afdwingbaar bij de
rechter, terwijl sociale grondrechten dat niet zijn. Een grondrecht is afdwingbaar als eenieder verbonden
is aan dit recht.
'Solidarity rights': groepsrechten. De oudste grondrechten, vooral gericht op groepen en de toekomst
zoals recht op ontwikkeling. Deze geven het zelfbeschikkingsrecht, recht op ontwikkeling, recht op
cultuur en identiteit (art. 20 lid 1 en art. 24 African Charter on Human and Peoples Rights).
Klassieke grondrechten Sociale grondrechten
Grondrecht norm Overheidsonthouding, Overheidsoptreden, positieve
negatieve verplichtingen die verplichtingen
afdwingbaar zijn bij rechter
Drager Individu Belang van bevolking (geheel)
Werking Werken niet als objectief recht 1) Wanneer moet overheid
en zijn in beginsel eenieder optreden?
verbindende bepalingen 2) Welk optreden is het meest
geschikt in het geval?
Voordat een beroep gedaan kan worden op de bescherming van het grondrechtartikel moet
geconcludeerd worden of de gedraging onder de reikwijdte (bescherming) valt van het grondrecht. In het
arrest HR Zuster van Sint Walburga werd duidelijk dat specifieke activiteiten niet onder het recht op
godsdienstvrijheid vielen, waardoor de bescherming van vrijheid van godsdienst niet van toepassing was.
Een interference is een inmenging op een grondrecht, wat niet automatisch hoeft te betekenen dat een
grondrecht is geschonden. Pas wanneer inmenging van een grondrecht onrechtmatig is, is sprake van
een inbreuk op een grondrecht. Er zijn wel uitzonderingen zoals het folterverbod en verbod op
, onmenselijke of vernederende behandeling die absoluut zijn (art. 3 EVRM). Dat betekent dat alle
inbreuken op dit verbod een inbreuk op een grondrecht betekenen. Daarnaast is belangrijk om te weten
wie de drager is van het grondrecht, alleen de drager wordt beschermd tegen een schending/ inbreuk:
Eenieder: iedereen;
Nederlanders: alleen mensen met een Nederlands paspoort;
Natuurlijke personen: een rechtspersoon kan nooit een drager zijn van het grondrecht.
Geen drager = niet onder de reikwijdte vallen van het grondrecht.
De schending van grondrechten worden door verschillende instanties getoetst:
Op nationaal niveau o.g.v. art. 93 en 94 Gw. toetst de nationale rechter aan eenieder verbindende
verdragsbepaling: EVRM en BUPO (Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten). In
Nederland geldt het constitutionele toetsingsverbod conform art. 120 Gw, wat inhoudt dat de
nationale rechter wetten en verdragen niet mag toetsen aan de Grondwet. In het Harmonisatiewet-
arrest is uitgelegd dat de rechter een wet in formele zin ook niet mag toetsen aan het Statuut voor het
Koninkrijk of aan ongeschreven fundamentele rechtsbeginselen (harmonisatiewet). Het is wel toegestaan
dat de rechter de wetten en verdragen toetst aan eenieder verbindende verdragsbepaling.
Internationaal niveau: de HvJEU toetst aan het HEU. Het EHRM toetst aan het EVRM. Daarnaast bestaan
er ook niet-rechterlijke instanties zoals het College voor de rechten van de Mens (CRM). Deze instanties
hebben geen bindende rechtspraak, maar kunnen adviezen en oordelen geven over mogelijke
schendingen van mensenrechten.
Vanwege het constitutionele toetsingsverbod in Nederland is de rechtsgang naar internationale
instanties zoals het EHRM cruciaal voor effectieve grondrechtenbescherming.
Mogelijke dragers grondrechten
▪ Individuen: de meeste klassieke grondrechten komen aan elk individu toe.
▪ Buitenlanders: er wordt hierbij onderscheid gemaakt tussen
▫ Droits de l'homme: rechten die eenieder toekomen;
▫ Droits du citoyen: grondrechten in het positieve recht die gekoppeld zijn aan nationaliteit
(burgerschapsrechten). Denk aan het kiesrecht dat in Nederland alleen toekomt aan
individuen met een Nederlandse nationaliteit (art. 4 Gw.)
▪ Ambtenaren, militairen en gedetineerden: alle grondrechten komen wel degelijk aan deze
personen toe. Van een ambtenaar wordt verwacht dat hij kritisch is over het beleid van de
overheid, hierbij kan hij een beroep doen op vrijheid van meningsuiting.
▪ Kinderen: naast de Grondrechten zijn er ook extra rechten die de afhankelijke positie van de
kinderen beschermd, zoals het recht om beschermd te worden tegen seksueel misbruik.
▪ Overledenen: geen dragers van de Grondwet. In bepaalde gevallen kan bejegening van een
overledene wel een inbreuk maken op de grondrechten van de nabestaanden.
▪ Ongeboren: niet dezelfde rechten als een natuurlijk persoon. De meeste grondrechten komen
naar hun aard evenwel in aanmerking voor toepassing op ongeborenen. Wel kan worden gedacht
aan bescherming van het recht op leven conform art. 2 EVRM.
▪ Groepen: recht van vereniging is gefocust op het belang van een groep. Toch komt dit recht toe
aan ieder individu, het gaat hierom meerdere individuen die gezamenlijk deelnemen.
▪ Rechtspersonen: dragers van de Grondwet, denk aan vrijheid van vereniging.
▪ Overheid: grondrechten zijn van oudsher bedoeld om bescherming te bieden tegen de overheid.
Het ligt daarom niet voor de hand om publiekrechtelijke rechtspersonen op grondrechten toe te
kennen. Toch blijkt uit jurisprudentie van het EVRM dat het hiermee strookt en er sprake is van
een beperkte uitzondering: "Verzoekschriften van publiekrechtelijke rechtspersonen zijn in
beginsel niet-ontvankelijk." Denk aan overheidsbedrijf dat geen publieke taak verricht en ook in
Grondrechtenbescherming en de nationale rechtsorde
Grondrechten zijn de fundamentele normen voor een menswaardig bestaan, die zorgen voor beperking
van de handelingsvrijheid van de overheid. Het zijn de rechten van de mens en de burgerrechten
(verbonden met het staatsburgerschap). Zij dienen als afweermechanisme en stellen grenzen aan de
uitoefening van overheidsinvloeden. Grondrechten en mensenrechten hebben niet dezelfde betekenis.
Het grootste verschil is dat de rechten van de mens aan eenieder toekomt, terwijl burgerrechten slechts
toekomen aan de staatsburger van die staat.
Wat zijn grondrechten? Wat doet dat?
Elementen van grondrechten: A heeft een aanspraak op X jegens B, berustend op Y, af te dwingen voor C.
Iemand of iets moet B respecteren wat uit een bron voortkomt (Y). Juridische fundering van de
grondrechten, geen sociale of politieke afspraken. De drager van een grondrecht moet het kunnen
afdwingen voor C.
De rechtsstaat berust op één van de vier pijlers:
1. De overheid mag enkel ingrijpen o.g.v. algemene regels. Deze norm beschermt tegen het
willekeurig optreden van de staat (verbod op willekeur);
2. De scheiding der machten, trias politica, zorgt ervoor dat de verschillende machten niet
samenvallen (wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende macht);
3. Rechtsbescherming wordt gewaarborgd door een onafhankelijke rechter, die kan oordelen als de
staat een inbreuk maakt op een rechtsnorm;
4. Het bestaan van grondrechten zorgt ervoor dat de vrijheid van de burger wordt beschermd tegen
de macht van de Staat.
Bronnen van grondrechten
Internatonale verdragen
▪ IVBPR: Internationaal Verdrag inzake Burgerlijke en Politieke Rechten;
▪ IVESCR: Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten;
▪ EVRM: Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens;
▪ ESH: Europees Sociaal Handvest;
▪ EU-Handvest: Handvest van de grondrechten van de Europese Unie;
▪ Verdragen die in het bijzonder zien op een bepaald grondrecht, zoals IVURD: Internationaal
Verdrag inzake de Uitbanning van alle vormen van Rassendiscriminatie.
Jurisprudentie van internationaalrechtelijke organen
▪ EHRM: Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Doet bindende uitspraken over de
interpretatie van het EVRM;
▪ HvJEU: Hof van Justitie van de Europese Unie. Geeft een bindende uitleg van het EU-recht.
Nationale Grondwet
▪ AWGB: Algemene Wet Gelijke Behandeling;
▪ WOM: Wet Openbaar Manifestaties;
▪ Uitgelegd en vormgegeven door jurisprudentie van de nationale rechter.
Er zijn vijf redenen waarom grondrechten steeds belangrijker worden in het Nederlands recht:
, 1. Groei van grondrechten: steeds meer grondrechten worden wettelijk vastgelegd. De focus
verschuift van alleen klassieke vrijheidsrechten naar ook positieve rechten, zoals recht op
onderwijs en zorg.
2. Beperking van grondrechten: er worden vaker grenzen gesteld aan grondrechten:
democratisering beperkte privacy, terrorismebestrijding, etc. Dit leidt tot meer juridische
discussies wat wel en niet is toegestaan.
3. Horizontale en verticale werking van grondrechten: grondrechten spelen een rol in alle
rechtsgebieden.
4. Verbod naar verplichting: klassieke grondrechten waren een verbod voor de overheid (negatieve
verplichtingen) de overheid mocht niet ingrijpen. Nu ook steeds meer positieve verplichtingen:
de overheid moet actief handelen om schending van grondrecht te voorkomen.
5. Internationalisering: bescherming van de grondrechten vindt steeds meer plaats via
internationale verdragen (EVRM) en deze hebben voorrang op het Nederlandse recht.
Drie 'generaties' van de grondrechten
Klassieke grondrechten: vrijheidsrechten of afweerrechten. Beschermd een stukje vrijheid van de
burger waar de staat vanaf moet blijven. De oudste soort grondrecht. Typisch in te roepen tegen overheid,
oftewel een negatieve verplichting (art. 11, eerste lid, EVRM, IVBPR en art. 1 – 18 art. 23 lid 2 en 114
Grondwet, oranje). Denk aan recht op privacy (art. 10 Gr.): beschermd burgers tegen ongeoorloofde
inmenging door de overheid op hun privéleven. Een afweerrecht, waarbij de overheid zich moet
onthouden van onrechtmatige inbreuken van dit recht.
Sociale grondrechten: socio-economische grondrechten, de tweede generatie, waarbij de overheid
actief moet handelen/ zich moet inspannen om het recht te realiseren en dus de opdracht krijgt,
positieve verplichtingen (art. 18 lid 2 t/m 23 Grondwet, ESH en IVESCR, geel). Denk aan recht op
onderwijs (23 Gr.) dat de overheid verplicht om te zorgen voor voldoende en kwalitatief onderwijs.
Klassieke grondrechten hebben als doel zo weinig mogelijk overheidsbemoeienis, terwijl sociale
grondrechten juist overheidsbemoeienis verlangen. Klassieke grondrechten zijn afdwingbaar bij de
rechter, terwijl sociale grondrechten dat niet zijn. Een grondrecht is afdwingbaar als eenieder verbonden
is aan dit recht.
'Solidarity rights': groepsrechten. De oudste grondrechten, vooral gericht op groepen en de toekomst
zoals recht op ontwikkeling. Deze geven het zelfbeschikkingsrecht, recht op ontwikkeling, recht op
cultuur en identiteit (art. 20 lid 1 en art. 24 African Charter on Human and Peoples Rights).
Klassieke grondrechten Sociale grondrechten
Grondrecht norm Overheidsonthouding, Overheidsoptreden, positieve
negatieve verplichtingen die verplichtingen
afdwingbaar zijn bij rechter
Drager Individu Belang van bevolking (geheel)
Werking Werken niet als objectief recht 1) Wanneer moet overheid
en zijn in beginsel eenieder optreden?
verbindende bepalingen 2) Welk optreden is het meest
geschikt in het geval?
Voordat een beroep gedaan kan worden op de bescherming van het grondrechtartikel moet
geconcludeerd worden of de gedraging onder de reikwijdte (bescherming) valt van het grondrecht. In het
arrest HR Zuster van Sint Walburga werd duidelijk dat specifieke activiteiten niet onder het recht op
godsdienstvrijheid vielen, waardoor de bescherming van vrijheid van godsdienst niet van toepassing was.
Een interference is een inmenging op een grondrecht, wat niet automatisch hoeft te betekenen dat een
grondrecht is geschonden. Pas wanneer inmenging van een grondrecht onrechtmatig is, is sprake van
een inbreuk op een grondrecht. Er zijn wel uitzonderingen zoals het folterverbod en verbod op
, onmenselijke of vernederende behandeling die absoluut zijn (art. 3 EVRM). Dat betekent dat alle
inbreuken op dit verbod een inbreuk op een grondrecht betekenen. Daarnaast is belangrijk om te weten
wie de drager is van het grondrecht, alleen de drager wordt beschermd tegen een schending/ inbreuk:
Eenieder: iedereen;
Nederlanders: alleen mensen met een Nederlands paspoort;
Natuurlijke personen: een rechtspersoon kan nooit een drager zijn van het grondrecht.
Geen drager = niet onder de reikwijdte vallen van het grondrecht.
De schending van grondrechten worden door verschillende instanties getoetst:
Op nationaal niveau o.g.v. art. 93 en 94 Gw. toetst de nationale rechter aan eenieder verbindende
verdragsbepaling: EVRM en BUPO (Internationaal Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten). In
Nederland geldt het constitutionele toetsingsverbod conform art. 120 Gw, wat inhoudt dat de
nationale rechter wetten en verdragen niet mag toetsen aan de Grondwet. In het Harmonisatiewet-
arrest is uitgelegd dat de rechter een wet in formele zin ook niet mag toetsen aan het Statuut voor het
Koninkrijk of aan ongeschreven fundamentele rechtsbeginselen (harmonisatiewet). Het is wel toegestaan
dat de rechter de wetten en verdragen toetst aan eenieder verbindende verdragsbepaling.
Internationaal niveau: de HvJEU toetst aan het HEU. Het EHRM toetst aan het EVRM. Daarnaast bestaan
er ook niet-rechterlijke instanties zoals het College voor de rechten van de Mens (CRM). Deze instanties
hebben geen bindende rechtspraak, maar kunnen adviezen en oordelen geven over mogelijke
schendingen van mensenrechten.
Vanwege het constitutionele toetsingsverbod in Nederland is de rechtsgang naar internationale
instanties zoals het EHRM cruciaal voor effectieve grondrechtenbescherming.
Mogelijke dragers grondrechten
▪ Individuen: de meeste klassieke grondrechten komen aan elk individu toe.
▪ Buitenlanders: er wordt hierbij onderscheid gemaakt tussen
▫ Droits de l'homme: rechten die eenieder toekomen;
▫ Droits du citoyen: grondrechten in het positieve recht die gekoppeld zijn aan nationaliteit
(burgerschapsrechten). Denk aan het kiesrecht dat in Nederland alleen toekomt aan
individuen met een Nederlandse nationaliteit (art. 4 Gw.)
▪ Ambtenaren, militairen en gedetineerden: alle grondrechten komen wel degelijk aan deze
personen toe. Van een ambtenaar wordt verwacht dat hij kritisch is over het beleid van de
overheid, hierbij kan hij een beroep doen op vrijheid van meningsuiting.
▪ Kinderen: naast de Grondrechten zijn er ook extra rechten die de afhankelijke positie van de
kinderen beschermd, zoals het recht om beschermd te worden tegen seksueel misbruik.
▪ Overledenen: geen dragers van de Grondwet. In bepaalde gevallen kan bejegening van een
overledene wel een inbreuk maken op de grondrechten van de nabestaanden.
▪ Ongeboren: niet dezelfde rechten als een natuurlijk persoon. De meeste grondrechten komen
naar hun aard evenwel in aanmerking voor toepassing op ongeborenen. Wel kan worden gedacht
aan bescherming van het recht op leven conform art. 2 EVRM.
▪ Groepen: recht van vereniging is gefocust op het belang van een groep. Toch komt dit recht toe
aan ieder individu, het gaat hierom meerdere individuen die gezamenlijk deelnemen.
▪ Rechtspersonen: dragers van de Grondwet, denk aan vrijheid van vereniging.
▪ Overheid: grondrechten zijn van oudsher bedoeld om bescherming te bieden tegen de overheid.
Het ligt daarom niet voor de hand om publiekrechtelijke rechtspersonen op grondrechten toe te
kennen. Toch blijkt uit jurisprudentie van het EVRM dat het hiermee strookt en er sprake is van
een beperkte uitzondering: "Verzoekschriften van publiekrechtelijke rechtspersonen zijn in
beginsel niet-ontvankelijk." Denk aan overheidsbedrijf dat geen publieke taak verricht en ook in
