Samenvatting methodologie van het publiekrecht
Inhoudsopgave
Leereenheid 1: introductie ...................................................................................................................4
Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen) ....4
Hoofdstuk 1 – Beginselen van academisch-juridisch onderzoek ..................................................4
DEEL 1: De aard, het object en de ethiek van de rechtswetenschap ....................................................7
Leereenheid 2: De aard van de rechtswetenschap ..............................................................................7
H. Franken, ‘Rechtsgeleerdheid in de rij der wetenschappen’, NJB 2004, afl. 28, p. 1400-1408 .......7
1. Inleiding ..................................................................................................................................7
2. Een inductieve redenering ......................................................................................................7
3. Het kennismodel .....................................................................................................................8
4. Recht in context ......................................................................................................................8
5. Rechtswetenschap historische benadering..............................................................................9
6. Kennis van het recht in context ...............................................................................................9
7. Rechtsvorming door de rechter ...............................................................................................9
8. Besluit ....................................................................................................................................9
Stolker C.J.J.M. Stolker, ‘"Ja geléérd zijn jullie wel!" Over de status van de rechtswetenschap’, NJB
2003, afl. 15, p. 766-778. .............................................................................................................. 10
1. Wrongful life: een onrechtmatig bestaan ............................................................................... 10
2. Wrongful life-vordering vrijwel steeds afgewezen .................................................................. 10
3. Wrongful life: de tussenstand ................................................................................................ 10
4. ls dit wetenschap? ................................................................................................................ 10
5. Wat is wetenschap? .............................................................................................................. 11
6. Wat is recht?......................................................................................................................... 11
7. Wat maakt de rechtswetenschap als wetenschap zo kwetsbaar? .......................................... 11
8. Denken over wetenschap: leuk voor de zaterdagmiddag? ..................................................... 12
9. Welke consequenties zou dit kunnen hebben voor ons onderzoek? ...................................... 12
10. Tot slot: de schoonheid van de wetenschap......................................................................... 15
Asser/Vranken Algemeen deel**** 2014 ........................................................................................ 16
Hoofdstuk 2 Een nieuwe invalshoek: vergelijking van rechter en rechtswetenschappelijke
onderzoeker ............................................................................................................................. 16
Leereenheid 3: Het object van de rechtswetenschap ......................................................................... 27
Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen)
................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Hoofdstuk 5 – Theoretisch kader............................................................................................... 27
V. Dupont, 'Recht en Politiek in de Klimaatzaken: Een Sleutelrol Voor het Internationaal Recht in de
Argumentatie van de Nationale Rechter', Netherlands Journal of Legal Philosophy, vol. 49, no. 1,
2020, p. 79-94. ............................................................................................................................. 29
1. Introductie............................................................................................................................. 29
2. Het eeuwige rechtspositivisme .............................................................................................. 29
3. Andere wegen....................................................................................................................... 29
4. Het internationaal recht als breekijzer of paard van Troje?..................................................... 29
5. Pleidooi voor een vooruitstrevende creativiteit ....................................................................... 30
S. Taekema, 'Theoretical and Normative Frameworks for Legal Research: Putting Theory into
Practice', Law and Method 2018 ................................................................................................... 31
1. Inleiding ................................................................................................................................ 31
2. De functies van een theoretisch kader .................................................................................. 31
3. Van een theoretisch naar een normatief kader ...................................................................... 31
4. Intern en extern normatief kader ........................................................................................... 32
5. Impliciete normen: het zichtbaar maken van normatieve uitgangspunten in juridisch onderzoek
................................................................................................................................................. 32
6. Het herstellen van de verbinding tussen ‘zijn’ en ‘behoren’: een pragmatistisch kader ........... 32
7. Humanistische wetenschap: de moed om normatief te zijn .................................................... 33
8. Concluderende opmerkingen ................................................................................................ 33
Leereenheid 4: Wetenschappelijke integriteit................................................................................. 34
DEEL 2: Onderzoeksplan, onderzoeksvraag, methodologische verantwoording en
onderzoeksmethoden........................................................................................................................ 35
Leereenheid 5: Het onderzoeksplan .................................................................................................. 35
Pagina 1 van 77
, Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen)
................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Hoofdstuk 2 – Keuze onderzoeksthema .................................................................................... 35
Hoofdstuk 3 – Systematisch literatuuronderzoek ....................................................................... 37
Hoofdstuk 4 – Het formuleren van een onderzoeksvraag .......................................................... 39
M. Snel, ‘De "goede" onderzoeksopzet als succesfactor voor de juridische scriptie’, Ars Aequi 2017,
p. 748-754. ................................................................................................................................... 41
1. Inleiding ................................................................................................................................ 41
2. De uitdaging: gebrek aan ervaring en te hooggespannen verwachtingen............................... 41
3. Van onderzoeksonderwerp naar een goede, juridische, probleemstelling .............................. 41
4 Een vraag die nieuwe én relevante kennis kan opleveren....................................................... 41
5 Een vraag die binnen een scriptietraject te beantwoorden is .................................................. 42
6 Een theoretisch kader als hulp bij het gestructureerd beantwoorden van de gestelde vraag? . 42
7 Slot ........................................................................................................................................ 43
R.A.J. van Gestel e.a., ‘Rechts-wetenschappelijke artikelen. Naar criteria voor methodologische
verantwoording’, NJB 2007/1243, afl. 24. ...................................................................................... 44
1. De huidige methodendiscussie in de rechtswetenschap ........................................................ 44
2. De rubriek Wetenschap van het NJB als proeftuin ................................................................. 44
3. Onderzoeksvraag: acht NJB-artikelen getoetst aan drie methodologische criteria .................. 44
4. Geen opgeheven vinger ........................................................................................................ 45
5. Operationalisering van de drie beoordelingscriteria ............................................................... 45
8. De meerwaarde van methodologische verantwoording.......................................................... 47
Asser/Vranken Algemeen deel**** 2014 ........................................................................................ 49
Hoofdstuk 3 Vergelijking (1). Vordering en onderzoeksvraag. Over keuzevrijheid en strijklichten
................................................................................................................................................. 49
Leereenheid 6: Juridisch-dogmatisch onderzoek ............................................................................... 51
E. Tjong Tjin Tai & P. Verbruggen, ‘Onderzoeksmethoden in de rechtswetenschap. Over pluraliteit
en vernieuwing’, NJB 2022, afl. 1, p. 4-12 ..................................................................................... 51
1. Inleiding ................................................................................................................................ 51
2. Het traditionele beeld van doctrinaire rechtswetenschap ....................................................... 51
3. Andere vormen van doctrinair onderzoek .............................................................................. 51
4. Andere disciplines en het recht ............................................................................................. 51
5. Werkwijze van doctrinaire rechtswetenschap ........................................................................ 51
6. De noodzaak van aanpassing van de doctrinaire methode .................................................... 52
7. Nieuwe methoden en technieken en de rol van software ....................................................... 52
8. Conclusie.............................................................................................................................. 52
Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen)
................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Hoofdstuk 6 – Onderzoeksmethoden ........................................................................................ 53
Asser/Vranken Algemeen deel**** 2014 ........................................................................................ 54
Hoofdstuk 1 Pluriforme rechtswetenschap ................................................................................ 54
Leereenheid 7: Rechtsvergelijking ..................................................................................................... 56
Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen)
................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Hoofdstuk 6 – Onderzoeksmethoden ........................................................................................ 56
M. Adams, ‘Eenvoud en verleidelijkheid – rechtsvergelijkende analyse en taal van descriptie’, Ars
Aequi november 2011, p. 796-801................................................................................................. 57
1. Inleiding ................................................................................................................................ 57
2. Rechtsvergelijking als discipline ............................................................................................ 57
3. Lessen uit Noord-Rhodesië ................................................................................................... 57
4. En wat met de rechtsvergelijking? ......................................................................................... 57
5. Waardering ........................................................................................................................... 57
6. Tot besluit ............................................................................................................................. 58
M. Adams, ‘Wat de rechtsvergelijking vermag – over onderzoeksdesign’, Ars Aequi maart 2011, p.
192-201. ....................................................................................................................................... 59
Inleiding .................................................................................................................................... 59
1 Eerste fase: identificatie van de te vergelijken (rechts)regels of objecten ................................ 59
2 Tweede fase: beschrijven en interpreteren van de toepasselijke regels .................................. 59
3 Derde fase: in kaart brengen van de overeenkomsten en verschillen...................................... 60
4 Vierde fase: expliciet vergelijken en verklaren ........................................................................ 60
Pagina 2 van 77
, 5. Circulariteit van rechtsvergelijkend onderzoek ....................................................................... 61
6 Tot slot ................................................................................................................................... 61
M. Oderkerk, ‘Methoden van rechtsvergelijkend onderzoek: over het op een verantwoorde wijze
opzetten en uitvoeren van rechtsvergelijkende projecten’, Ars Aequi juli/augustus 2024, p. 614-625
..................................................................................................................................................... 62
1. Inleiding ................................................................................................................................ 62
2. Setting the scene .................................................................................................................. 62
3. Het proces van rechtsvergelijkend onderzoek: voorbereiding en uitvoering............................ 63
4 Kritische visies op (de) methode(n) van rechtsvergelijking in de loop der tijd .......................... 65
5 Concluderende opmerkingen ................................................................................................. 65
L.F. Wiggers-Rust, ‘Interne rechtsvergelijking’, NJB 2017/1645. .................................................... 66
1. Een illustratief geval.............................................................................................................. 66
2. Topics ................................................................................................................................... 66
3. Wat is onder interne rechtsvergelijking precies te verstaan en welk nut kan daarmee gediend
zijn? ......................................................................................................................................... 66
4. Het verband tussen de meergelaagde rechtsorde en de noodzaak van interne
rechtsvergelijking ...................................................................................................................... 66
5. Enkele uit oogpunt van interne rechtsvergelijking interessante praktijkproblemen .................. 67
6. Recht in dialoog .................................................................................................................... 68
7. Afsluiting ............................................................................................................................... 68
Leereenheid 8: Multidisciplinair en empirisch juridisch onderzoek ...................................................... 69
Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen)
................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Hoofdstuk 6 – Onderzoeksmethoden ........................................................................................ 69
G. van Dijck, ‘Doe maar een cursusje empirisch-juridisch onderzoek’, Ars Aequi 2018, afl. 8, p. 102-
103. .............................................................................................................................................. 70
C.C.J.H. Bijleveld, “Empirisch juridisch onderzoek. Een impressie en beschouwing’, Justitiële
verkenningen 2023, afl. 3 (themanummer Het WODC en vijftig jaar onderzoek), p. 47-61, hier te
raadplegen. .................................................................................................................................. 71
Maar wat doet ELS dan precies? .............................................................................................. 71
Over de verhouding tussen empirisch juridisch en doctrinair onderzoek .................................... 71
Een aantal voorbeelden van ELS-onderzoek ............................................................................ 71
Toekomstperspectieven ............................................................................................................ 72
H.S. Taekema & B. van Klink, ‘Dwarsverbanden. Interdisciplinair onderzoek in de
rechtswetenschap’, NJB 2009/1993, afl. 39, p. 2559-2566. ........................................................... 73
1. Van monodisciplinariteit naar interdisciplinariteit: een dynamisch model ................................ 73
2. Enkele controversiële kwesties ............................................................................................. 74
3. Een verantwoorde keuze ...................................................................................................... 74
4. De paradox van interdisciplinariteit ........................................................................................ 74
P. Verbruggen & L.A.B.M. Wijntjens, ‘Methodologische verantwoording van systematische
rechtspraakanalyse’, NJB 2025, afl. 3, p. 201-210 ......................................................................... 75
1. Inleiding ................................................................................................................................ 75
2. Systematische rechtspraakanalyse ....................................................................................... 75
3. Methodologie van onze meta-analyse ................................................................................... 76
4. Resultaten ............................................................................................................................ 76
Pagina 3 van 77
,Leereenheid 1: introductie
Handboek – Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van
Dijck, Snel en Van Golen)
Hoofdstuk 1 – Beginselen van academisch-juridisch onderzoek
1.1 Academisch-juridisch onderzoek
In dit gedeelte legt de auteur uit dat het boek zich richt op het opzetten en uitvoeren van academisch-
juridisch onderzoek, oftewel rechtswetenschappelijk onderzoek. Daarbij wordt het recht zelf als
onderzoeksobject genomen, direct of indirect. Hoewel ook rechters, advocaten en beleidsjuristen
juridisch onderzoek doen, onderscheidt het rechtswetenschappelijk onderzoek zich doordat het de
wetenschappelijke spelregels en normen volgt die bij academisch werk horen. De auteur benadrukt
dat deze normen en eisen richtinggevend zijn voor de keuzes die de onderzoeker maakt bij het
ontwerpen van zijn onderzoek, maar dat deze soms kunnen botsen met praktische beperkingen.
Daarom moet de rechtswetenschapper volgens de auteur steeds een balans zoeken tussen
wetenschappelijke integriteit en praktische uitvoerbaarheid.
1.2 Verschillen met ander juridisch onderzoek
De auteur stelt dat rechtswetenschappelijk onderzoek zich op drie manieren onderscheidt van andere
vormen van juridisch onderzoek: het biedt meer vrijheid bij de keuze van onderwerp en methode, het
overstijgt het individuele zaaksniveau en het is niet strikt gebonden aan het geldende recht. De
rechtswetenschapper bepaalt zelf zijn onderzoeksthema en -aanpak, en kan variëren van
beschrijvend tot normatief of empirisch onderzoek. Anders dan de rechter of advocaat, die gebonden
zijn aan een concreet juridisch probleem, richt de rechtswetenschapper zich op algemene inzichten of
patronen die uit meerdere casussen kunnen worden afgeleid. Bovendien mag en moet hij soms juist
buiten het geldende recht treden om het te verklaren, evalueren of verbeteren, en daarvoor ook
bronnen raadplegen die niet tot de traditionele rechtsbronnen behoren.
1.3 Het onderzoeksproces
Volgens de auteur verloopt het rechtswetenschappelijk onderzoeksproces idealiter via zeven fasen:
het identificeren van een probleem, het formuleren van een onderzoeksvraag, het preciseren van
centrale begrippen, het ontwerpen van een methode, het verzamelen en analyseren van informatie,
en ten slotte het formuleren van een antwoord op de vraag. Toch benadrukt de auteur dat dit proces in
werkelijkheid niet strikt chronologisch verloopt maar iteratief: onderzoekers keren regelmatig terug
naar eerdere fasen om hun vraag of methode bij te stellen. Ondanks die weerbarstigheid raadt de
auteur aan om het theoretische proces steeds als leidraad te gebruiken, omdat het structuur biedt en
voorkomt dat belangrijke aspecten over het hoofd worden gezien.
1.4 Eisen waaraan rechtswetenschappelijk onderzoek moet voldoen
De auteur benadrukt dat de vrijheid van de rechtswetenschapper bij het kiezen van een onderwerp en
methode niet onbeperkt is: wil onderzoek als academisch gelden, dan moet het aan bepaalde eisen
voldoen. Een academisch-juridisch onderzoek moet leesbaar zijn, een duidelijke structuur hebben en
vooral een originele, relevante en goed ingebedde onderzoeksvraag bevatten die bijdraagt aan
theorievorming. Daarnaast moet het onderzoek voorzien zijn van een geschikte methode waarmee de
vraag daadwerkelijk beantwoord kan worden. Cruciaal is dat de beantwoording zorgvuldig,
controleerbaar en analytisch diepgaand plaatsvindt. Het gaat er dus niet alleen om dát de
onderzoeksvraag wordt beantwoord, maar ook hóe dit op een geloofwaardige en transparante manier
gebeurt.
De eerste eis betreft het formuleren van een originele, relevante en goed ingebedde
onderzoeksvraag. Volgens de auteur moet de rechtswetenschapper duidelijk maken hoe zijn vraag
past binnen het bestaande wetenschappelijke debat en wat de toegevoegde waarde ervan is.
Originaliteit blijkt uit de manier waarop de onderzoeksvraag voortbouwt op eerder onderzoek en daar
iets nieuws aan toevoegt, terwijl relevantie verder reikt dan louter aansluiting bij het debat — het
onderzoek moet ook een duidelijk wetenschappelijk of maatschappelijk belang dienen.
Conceptualisering van de begrippen in de vraag is essentieel, zodat helder is wat precies wordt
onderzocht. Deze drie eisen — inbedding, originaliteit en relevantie — overlappen elkaar deels, maar
samen vormen ze het fundament van academische kwaliteit.
Pagina 4 van 77
,Daarnaast moet rechtswetenschappelijk onderzoek volgens de auteur bijdragen aan theorievorming.
Dat betekent dat de beantwoording van de vraag niet louter beschrijvend mag zijn, maar dat zij inzicht
toevoegt aan de theoretische onderbouwing van het vakgebied. Een goed theoretisch kader helpt
hierbij: het laat zien op welke aannames het onderzoek rust, hoe het zich tot bestaande theorieën
verhoudt en welke richting de methode en analyse krijgen. Het theoretisch kader fungeert zo als de
brug tussen theorie en methode en biedt de structuur waarmee de onderzoeker zijn bijdrage aan de
wetenschap kan verantwoorden.
Wat betreft de methode stelt de auteur dat een rechtswetenschapper op systematische wijze te werk
moet gaan en passende methoden moet kiezen om de onderzoeksvraag te beantwoorden. Deze
methoden moeten geschikt zijn voor het type vraag, representatieve of volledige informatie opleveren
en betrouwbare resultaten genereren. Of de onderzoeker nu rechtsvergelijkend, empirisch of
dogmatisch werkt, hij moet steeds kunnen uitleggen waarom hij zijn methode koos en hoe die
bijdraagt aan een valide uitkomst. De uitvoering van het onderzoek zelf vraagt bovendien om
discipline en precisie: de onderzoeker moet alle relevante gegevens verzamelen, zijn interpretaties
verantwoorden en zorgen voor voldoende analytische diepgang door gegevens te vergelijken, te
synthetiseren en te categoriseren.
Een fundamentele eis is het verantwoordingsbeginsel. De rechtswetenschapper moet niet alleen de
resultaten van zijn onderzoek presenteren, maar ook inzicht geven in de keuzes die hij onderweg
heeft gemaakt. Dat betekent: correcte bronvermelding, uitleg van methodologische keuzes en
motivering van hoe die keuzes de uitkomsten hebben beïnvloed. Verantwoording is dus zowel een
kwestie van transparantie als van zelfreflectie. Alleen door die openheid kan worden beoordeeld of het
onderzoek daadwerkelijk kennis toevoegt aan het rechtswetenschappelijke debat.
De auteur wijst erop dat de strengheid waarmee aan deze eisen wordt getoetst verschilt per
academisch niveau. Een bachelorscriptie hoeft bijvoorbeeld minder diepgravend of volledig te zijn dan
een proefschrift. Waar bij een promovendus een volledige inbedding in het academische debat en een
hoge mate van analytische verfijning wordt verwacht, volstaat voor een bachelorstudent een minder
ver uitgewerkte aanpak zolang de kwaliteit en systematiek behouden blijven. De eisen zijn dus
gradueel, niet absoluut.
Tot slot bespreekt de auteur zes wetenschappelijke integriteitsnormen waaraan iedere
rechtswetenschapper zich moet houden: eerlijkheid, zorgvuldigheid en betrouwbaarheid,
transparantie, onafhankelijkheid en onpartijdigheid, en verantwoordelijkheid en respect. Eerlijkheid
vereist dat onderzoek eerlijk wordt uitgevoerd en gerapporteerd, zonder vervalsing, plagiaat of
misleiding. Zorgvuldigheid en betrouwbaarheid vragen om nauwgezetheid bij elke fase van het
proces, met correcte omgang met gevoelige gegevens en een volledige verslaglegging. Transparantie
houdt in dat alle stappen controleerbaar moeten zijn en dat bronnen, methoden en gegevens worden
bewaard en inzichtelijk gemaakt. Onafhankelijkheid en onpartijdigheid vergen dat de onderzoeker vrij
blijft van persoonlijke of commerciële belangen, zeker bij onderzoek in opdracht van derden. Ten slotte
vraagt verantwoordelijkheid en respect om bewustzijn van de maatschappelijke impact van onderzoek
en om integere omgang met collega’s, respondenten en het bredere publiek.
De auteur maakt duidelijk dat deze integriteitsnormen en kwaliteitseisen samen de ruggengraat
vormen van academisch-juridisch onderzoek. Ze garanderen niet alleen dat het onderzoek
controleerbaar, transparant en wetenschappelijk verantwoord is, maar ook dat de rechtswetenschap
haar gezag behoudt als betrouwbare, zelfkritische discipline.
1.5 Methodologische spelregels en richtlijnen
De auteur benadrukt dat de eerder besproken eisen en normen de basis vormen voor concrete
methodologische spelregels en richtlijnen bij rechtswetenschappelijk onderzoek. Deze regels bieden
de onderzoeker houvast om op een zorgvuldige, betrouwbare en geloofwaardige manier tot
onderzoeksresultaten te komen. Methodologie vervult hierbij een dubbele functie: enerzijds helpt het
om het onderzoek systematisch en overzichtelijk uit te voeren, anderzijds draagt het bij aan de
kwaliteit door bewustwording van de eigen aannames en het expliciteren van impliciete
veronderstellingen. Methodologisch werken garandeert echter geen betekenisvolle resultaten: kennis,
ervaring, talent, intuïtie en soms ook geluk zijn vaak bepalender voor de uiteindelijke kwaliteit van
onderzoek.
Pagina 5 van 77
, Toch helpt aandacht voor methodologie fouten te voorkomen en de onderzoeker kritisch te houden.
Het dwingt tot explicitering van veronderstellingen, het zoeken naar tegenbewijs en alternatieve
verklaringen, en het inzichtelijk maken van de inherente beperkingen van het project. Daarnaast biedt
methodologie structuur: het schetst de contouren van het onderzoek, zodat de uitvoering —
vergelijkbaar met het inkleuren van een kleurplaat — systematisch kan plaatsvinden. Deze structuur
helpt zowel bij het uitvoeren van het onderzoek als bij de verslaglegging daarvan, zonder de
complexiteit van de uitvoering te onderschatten.
1.6 Praktische overwegingen
Naast methodologische richtlijnen benadrukt de auteur het belang van praktische haalbaarheid.
Onderzoekers, en met name onervarenen, hebben vaak te ambitieuze plannen, waardoor het
onderzoek te breed of pretentieus wordt. Daarom is het essentieel het project vroegtijdig af te
bakenen op basis van tijd, locatie en beschikbare middelen. Ondanks een goede afbakening zullen
onderzoekers altijd compromissen moeten sluiten tussen methodologische idealen en praktische
uitvoerbaarheid. Het cruciale punt is te bepalen welke offers acceptabel zijn en hoe deze keuzes
adequaat verantwoord kunnen worden, zodat de integriteit en kwaliteit van het onderzoek behouden
blijven.
1.7 Leeswijzer
Het boek volgt de eerder geschetste beginselen van academisch-juridisch onderzoek en richt zich in
de volgende hoofdstukken op de praktische toepassing van methodologische spelregels. Hoofdstuk 2
behandelt het vinden van een onderzoeksthema, hoofdstuk 3 systematisch literatuuronderzoek,
hoofdstuk 4 het formuleren van een onderzoeksvraag, hoofdstuk 5 het construeren van een
theoretisch kader, hoofdstuk 6 het ontwerpen van een onderzoeks-methode en hoofdstuk 7 het
uitvoeren en rapporteren van onderzoek. Zo biedt het boek een overzichtelijk stappenplan dat de
onderzoeker begeleidt van begin tot eind van een rechtswetenschappelijk project.
Pagina 6 van 77
Inhoudsopgave
Leereenheid 1: introductie ...................................................................................................................4
Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen) ....4
Hoofdstuk 1 – Beginselen van academisch-juridisch onderzoek ..................................................4
DEEL 1: De aard, het object en de ethiek van de rechtswetenschap ....................................................7
Leereenheid 2: De aard van de rechtswetenschap ..............................................................................7
H. Franken, ‘Rechtsgeleerdheid in de rij der wetenschappen’, NJB 2004, afl. 28, p. 1400-1408 .......7
1. Inleiding ..................................................................................................................................7
2. Een inductieve redenering ......................................................................................................7
3. Het kennismodel .....................................................................................................................8
4. Recht in context ......................................................................................................................8
5. Rechtswetenschap historische benadering..............................................................................9
6. Kennis van het recht in context ...............................................................................................9
7. Rechtsvorming door de rechter ...............................................................................................9
8. Besluit ....................................................................................................................................9
Stolker C.J.J.M. Stolker, ‘"Ja geléérd zijn jullie wel!" Over de status van de rechtswetenschap’, NJB
2003, afl. 15, p. 766-778. .............................................................................................................. 10
1. Wrongful life: een onrechtmatig bestaan ............................................................................... 10
2. Wrongful life-vordering vrijwel steeds afgewezen .................................................................. 10
3. Wrongful life: de tussenstand ................................................................................................ 10
4. ls dit wetenschap? ................................................................................................................ 10
5. Wat is wetenschap? .............................................................................................................. 11
6. Wat is recht?......................................................................................................................... 11
7. Wat maakt de rechtswetenschap als wetenschap zo kwetsbaar? .......................................... 11
8. Denken over wetenschap: leuk voor de zaterdagmiddag? ..................................................... 12
9. Welke consequenties zou dit kunnen hebben voor ons onderzoek? ...................................... 12
10. Tot slot: de schoonheid van de wetenschap......................................................................... 15
Asser/Vranken Algemeen deel**** 2014 ........................................................................................ 16
Hoofdstuk 2 Een nieuwe invalshoek: vergelijking van rechter en rechtswetenschappelijke
onderzoeker ............................................................................................................................. 16
Leereenheid 3: Het object van de rechtswetenschap ......................................................................... 27
Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen)
................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Hoofdstuk 5 – Theoretisch kader............................................................................................... 27
V. Dupont, 'Recht en Politiek in de Klimaatzaken: Een Sleutelrol Voor het Internationaal Recht in de
Argumentatie van de Nationale Rechter', Netherlands Journal of Legal Philosophy, vol. 49, no. 1,
2020, p. 79-94. ............................................................................................................................. 29
1. Introductie............................................................................................................................. 29
2. Het eeuwige rechtspositivisme .............................................................................................. 29
3. Andere wegen....................................................................................................................... 29
4. Het internationaal recht als breekijzer of paard van Troje?..................................................... 29
5. Pleidooi voor een vooruitstrevende creativiteit ....................................................................... 30
S. Taekema, 'Theoretical and Normative Frameworks for Legal Research: Putting Theory into
Practice', Law and Method 2018 ................................................................................................... 31
1. Inleiding ................................................................................................................................ 31
2. De functies van een theoretisch kader .................................................................................. 31
3. Van een theoretisch naar een normatief kader ...................................................................... 31
4. Intern en extern normatief kader ........................................................................................... 32
5. Impliciete normen: het zichtbaar maken van normatieve uitgangspunten in juridisch onderzoek
................................................................................................................................................. 32
6. Het herstellen van de verbinding tussen ‘zijn’ en ‘behoren’: een pragmatistisch kader ........... 32
7. Humanistische wetenschap: de moed om normatief te zijn .................................................... 33
8. Concluderende opmerkingen ................................................................................................ 33
Leereenheid 4: Wetenschappelijke integriteit................................................................................. 34
DEEL 2: Onderzoeksplan, onderzoeksvraag, methodologische verantwoording en
onderzoeksmethoden........................................................................................................................ 35
Leereenheid 5: Het onderzoeksplan .................................................................................................. 35
Pagina 1 van 77
, Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen)
................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Hoofdstuk 2 – Keuze onderzoeksthema .................................................................................... 35
Hoofdstuk 3 – Systematisch literatuuronderzoek ....................................................................... 37
Hoofdstuk 4 – Het formuleren van een onderzoeksvraag .......................................................... 39
M. Snel, ‘De "goede" onderzoeksopzet als succesfactor voor de juridische scriptie’, Ars Aequi 2017,
p. 748-754. ................................................................................................................................... 41
1. Inleiding ................................................................................................................................ 41
2. De uitdaging: gebrek aan ervaring en te hooggespannen verwachtingen............................... 41
3. Van onderzoeksonderwerp naar een goede, juridische, probleemstelling .............................. 41
4 Een vraag die nieuwe én relevante kennis kan opleveren....................................................... 41
5 Een vraag die binnen een scriptietraject te beantwoorden is .................................................. 42
6 Een theoretisch kader als hulp bij het gestructureerd beantwoorden van de gestelde vraag? . 42
7 Slot ........................................................................................................................................ 43
R.A.J. van Gestel e.a., ‘Rechts-wetenschappelijke artikelen. Naar criteria voor methodologische
verantwoording’, NJB 2007/1243, afl. 24. ...................................................................................... 44
1. De huidige methodendiscussie in de rechtswetenschap ........................................................ 44
2. De rubriek Wetenschap van het NJB als proeftuin ................................................................. 44
3. Onderzoeksvraag: acht NJB-artikelen getoetst aan drie methodologische criteria .................. 44
4. Geen opgeheven vinger ........................................................................................................ 45
5. Operationalisering van de drie beoordelingscriteria ............................................................... 45
8. De meerwaarde van methodologische verantwoording.......................................................... 47
Asser/Vranken Algemeen deel**** 2014 ........................................................................................ 49
Hoofdstuk 3 Vergelijking (1). Vordering en onderzoeksvraag. Over keuzevrijheid en strijklichten
................................................................................................................................................. 49
Leereenheid 6: Juridisch-dogmatisch onderzoek ............................................................................... 51
E. Tjong Tjin Tai & P. Verbruggen, ‘Onderzoeksmethoden in de rechtswetenschap. Over pluraliteit
en vernieuwing’, NJB 2022, afl. 1, p. 4-12 ..................................................................................... 51
1. Inleiding ................................................................................................................................ 51
2. Het traditionele beeld van doctrinaire rechtswetenschap ....................................................... 51
3. Andere vormen van doctrinair onderzoek .............................................................................. 51
4. Andere disciplines en het recht ............................................................................................. 51
5. Werkwijze van doctrinaire rechtswetenschap ........................................................................ 51
6. De noodzaak van aanpassing van de doctrinaire methode .................................................... 52
7. Nieuwe methoden en technieken en de rol van software ....................................................... 52
8. Conclusie.............................................................................................................................. 52
Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen)
................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Hoofdstuk 6 – Onderzoeksmethoden ........................................................................................ 53
Asser/Vranken Algemeen deel**** 2014 ........................................................................................ 54
Hoofdstuk 1 Pluriforme rechtswetenschap ................................................................................ 54
Leereenheid 7: Rechtsvergelijking ..................................................................................................... 56
Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen)
................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Hoofdstuk 6 – Onderzoeksmethoden ........................................................................................ 56
M. Adams, ‘Eenvoud en verleidelijkheid – rechtsvergelijkende analyse en taal van descriptie’, Ars
Aequi november 2011, p. 796-801................................................................................................. 57
1. Inleiding ................................................................................................................................ 57
2. Rechtsvergelijking als discipline ............................................................................................ 57
3. Lessen uit Noord-Rhodesië ................................................................................................... 57
4. En wat met de rechtsvergelijking? ......................................................................................... 57
5. Waardering ........................................................................................................................... 57
6. Tot besluit ............................................................................................................................. 58
M. Adams, ‘Wat de rechtsvergelijking vermag – over onderzoeksdesign’, Ars Aequi maart 2011, p.
192-201. ....................................................................................................................................... 59
Inleiding .................................................................................................................................... 59
1 Eerste fase: identificatie van de te vergelijken (rechts)regels of objecten ................................ 59
2 Tweede fase: beschrijven en interpreteren van de toepasselijke regels .................................. 59
3 Derde fase: in kaart brengen van de overeenkomsten en verschillen...................................... 60
4 Vierde fase: expliciet vergelijken en verklaren ........................................................................ 60
Pagina 2 van 77
, 5. Circulariteit van rechtsvergelijkend onderzoek ....................................................................... 61
6 Tot slot ................................................................................................................................... 61
M. Oderkerk, ‘Methoden van rechtsvergelijkend onderzoek: over het op een verantwoorde wijze
opzetten en uitvoeren van rechtsvergelijkende projecten’, Ars Aequi juli/augustus 2024, p. 614-625
..................................................................................................................................................... 62
1. Inleiding ................................................................................................................................ 62
2. Setting the scene .................................................................................................................. 62
3. Het proces van rechtsvergelijkend onderzoek: voorbereiding en uitvoering............................ 63
4 Kritische visies op (de) methode(n) van rechtsvergelijking in de loop der tijd .......................... 65
5 Concluderende opmerkingen ................................................................................................. 65
L.F. Wiggers-Rust, ‘Interne rechtsvergelijking’, NJB 2017/1645. .................................................... 66
1. Een illustratief geval.............................................................................................................. 66
2. Topics ................................................................................................................................... 66
3. Wat is onder interne rechtsvergelijking precies te verstaan en welk nut kan daarmee gediend
zijn? ......................................................................................................................................... 66
4. Het verband tussen de meergelaagde rechtsorde en de noodzaak van interne
rechtsvergelijking ...................................................................................................................... 66
5. Enkele uit oogpunt van interne rechtsvergelijking interessante praktijkproblemen .................. 67
6. Recht in dialoog .................................................................................................................... 68
7. Afsluiting ............................................................................................................................... 68
Leereenheid 8: Multidisciplinair en empirisch juridisch onderzoek ...................................................... 69
Samenvatting Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van Dijck, Snel en Van Golen)
................................................................................................ Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Hoofdstuk 6 – Onderzoeksmethoden ........................................................................................ 69
G. van Dijck, ‘Doe maar een cursusje empirisch-juridisch onderzoek’, Ars Aequi 2018, afl. 8, p. 102-
103. .............................................................................................................................................. 70
C.C.J.H. Bijleveld, “Empirisch juridisch onderzoek. Een impressie en beschouwing’, Justitiële
verkenningen 2023, afl. 3 (themanummer Het WODC en vijftig jaar onderzoek), p. 47-61, hier te
raadplegen. .................................................................................................................................. 71
Maar wat doet ELS dan precies? .............................................................................................. 71
Over de verhouding tussen empirisch juridisch en doctrinair onderzoek .................................... 71
Een aantal voorbeelden van ELS-onderzoek ............................................................................ 71
Toekomstperspectieven ............................................................................................................ 72
H.S. Taekema & B. van Klink, ‘Dwarsverbanden. Interdisciplinair onderzoek in de
rechtswetenschap’, NJB 2009/1993, afl. 39, p. 2559-2566. ........................................................... 73
1. Van monodisciplinariteit naar interdisciplinariteit: een dynamisch model ................................ 73
2. Enkele controversiële kwesties ............................................................................................. 74
3. Een verantwoorde keuze ...................................................................................................... 74
4. De paradox van interdisciplinariteit ........................................................................................ 74
P. Verbruggen & L.A.B.M. Wijntjens, ‘Methodologische verantwoording van systematische
rechtspraakanalyse’, NJB 2025, afl. 3, p. 201-210 ......................................................................... 75
1. Inleiding ................................................................................................................................ 75
2. Systematische rechtspraakanalyse ....................................................................................... 75
3. Methodologie van onze meta-analyse ................................................................................... 76
4. Resultaten ............................................................................................................................ 76
Pagina 3 van 77
,Leereenheid 1: introductie
Handboek – Methoden van rechtswetenschappelijk onderzoek (Van
Dijck, Snel en Van Golen)
Hoofdstuk 1 – Beginselen van academisch-juridisch onderzoek
1.1 Academisch-juridisch onderzoek
In dit gedeelte legt de auteur uit dat het boek zich richt op het opzetten en uitvoeren van academisch-
juridisch onderzoek, oftewel rechtswetenschappelijk onderzoek. Daarbij wordt het recht zelf als
onderzoeksobject genomen, direct of indirect. Hoewel ook rechters, advocaten en beleidsjuristen
juridisch onderzoek doen, onderscheidt het rechtswetenschappelijk onderzoek zich doordat het de
wetenschappelijke spelregels en normen volgt die bij academisch werk horen. De auteur benadrukt
dat deze normen en eisen richtinggevend zijn voor de keuzes die de onderzoeker maakt bij het
ontwerpen van zijn onderzoek, maar dat deze soms kunnen botsen met praktische beperkingen.
Daarom moet de rechtswetenschapper volgens de auteur steeds een balans zoeken tussen
wetenschappelijke integriteit en praktische uitvoerbaarheid.
1.2 Verschillen met ander juridisch onderzoek
De auteur stelt dat rechtswetenschappelijk onderzoek zich op drie manieren onderscheidt van andere
vormen van juridisch onderzoek: het biedt meer vrijheid bij de keuze van onderwerp en methode, het
overstijgt het individuele zaaksniveau en het is niet strikt gebonden aan het geldende recht. De
rechtswetenschapper bepaalt zelf zijn onderzoeksthema en -aanpak, en kan variëren van
beschrijvend tot normatief of empirisch onderzoek. Anders dan de rechter of advocaat, die gebonden
zijn aan een concreet juridisch probleem, richt de rechtswetenschapper zich op algemene inzichten of
patronen die uit meerdere casussen kunnen worden afgeleid. Bovendien mag en moet hij soms juist
buiten het geldende recht treden om het te verklaren, evalueren of verbeteren, en daarvoor ook
bronnen raadplegen die niet tot de traditionele rechtsbronnen behoren.
1.3 Het onderzoeksproces
Volgens de auteur verloopt het rechtswetenschappelijk onderzoeksproces idealiter via zeven fasen:
het identificeren van een probleem, het formuleren van een onderzoeksvraag, het preciseren van
centrale begrippen, het ontwerpen van een methode, het verzamelen en analyseren van informatie,
en ten slotte het formuleren van een antwoord op de vraag. Toch benadrukt de auteur dat dit proces in
werkelijkheid niet strikt chronologisch verloopt maar iteratief: onderzoekers keren regelmatig terug
naar eerdere fasen om hun vraag of methode bij te stellen. Ondanks die weerbarstigheid raadt de
auteur aan om het theoretische proces steeds als leidraad te gebruiken, omdat het structuur biedt en
voorkomt dat belangrijke aspecten over het hoofd worden gezien.
1.4 Eisen waaraan rechtswetenschappelijk onderzoek moet voldoen
De auteur benadrukt dat de vrijheid van de rechtswetenschapper bij het kiezen van een onderwerp en
methode niet onbeperkt is: wil onderzoek als academisch gelden, dan moet het aan bepaalde eisen
voldoen. Een academisch-juridisch onderzoek moet leesbaar zijn, een duidelijke structuur hebben en
vooral een originele, relevante en goed ingebedde onderzoeksvraag bevatten die bijdraagt aan
theorievorming. Daarnaast moet het onderzoek voorzien zijn van een geschikte methode waarmee de
vraag daadwerkelijk beantwoord kan worden. Cruciaal is dat de beantwoording zorgvuldig,
controleerbaar en analytisch diepgaand plaatsvindt. Het gaat er dus niet alleen om dát de
onderzoeksvraag wordt beantwoord, maar ook hóe dit op een geloofwaardige en transparante manier
gebeurt.
De eerste eis betreft het formuleren van een originele, relevante en goed ingebedde
onderzoeksvraag. Volgens de auteur moet de rechtswetenschapper duidelijk maken hoe zijn vraag
past binnen het bestaande wetenschappelijke debat en wat de toegevoegde waarde ervan is.
Originaliteit blijkt uit de manier waarop de onderzoeksvraag voortbouwt op eerder onderzoek en daar
iets nieuws aan toevoegt, terwijl relevantie verder reikt dan louter aansluiting bij het debat — het
onderzoek moet ook een duidelijk wetenschappelijk of maatschappelijk belang dienen.
Conceptualisering van de begrippen in de vraag is essentieel, zodat helder is wat precies wordt
onderzocht. Deze drie eisen — inbedding, originaliteit en relevantie — overlappen elkaar deels, maar
samen vormen ze het fundament van academische kwaliteit.
Pagina 4 van 77
,Daarnaast moet rechtswetenschappelijk onderzoek volgens de auteur bijdragen aan theorievorming.
Dat betekent dat de beantwoording van de vraag niet louter beschrijvend mag zijn, maar dat zij inzicht
toevoegt aan de theoretische onderbouwing van het vakgebied. Een goed theoretisch kader helpt
hierbij: het laat zien op welke aannames het onderzoek rust, hoe het zich tot bestaande theorieën
verhoudt en welke richting de methode en analyse krijgen. Het theoretisch kader fungeert zo als de
brug tussen theorie en methode en biedt de structuur waarmee de onderzoeker zijn bijdrage aan de
wetenschap kan verantwoorden.
Wat betreft de methode stelt de auteur dat een rechtswetenschapper op systematische wijze te werk
moet gaan en passende methoden moet kiezen om de onderzoeksvraag te beantwoorden. Deze
methoden moeten geschikt zijn voor het type vraag, representatieve of volledige informatie opleveren
en betrouwbare resultaten genereren. Of de onderzoeker nu rechtsvergelijkend, empirisch of
dogmatisch werkt, hij moet steeds kunnen uitleggen waarom hij zijn methode koos en hoe die
bijdraagt aan een valide uitkomst. De uitvoering van het onderzoek zelf vraagt bovendien om
discipline en precisie: de onderzoeker moet alle relevante gegevens verzamelen, zijn interpretaties
verantwoorden en zorgen voor voldoende analytische diepgang door gegevens te vergelijken, te
synthetiseren en te categoriseren.
Een fundamentele eis is het verantwoordingsbeginsel. De rechtswetenschapper moet niet alleen de
resultaten van zijn onderzoek presenteren, maar ook inzicht geven in de keuzes die hij onderweg
heeft gemaakt. Dat betekent: correcte bronvermelding, uitleg van methodologische keuzes en
motivering van hoe die keuzes de uitkomsten hebben beïnvloed. Verantwoording is dus zowel een
kwestie van transparantie als van zelfreflectie. Alleen door die openheid kan worden beoordeeld of het
onderzoek daadwerkelijk kennis toevoegt aan het rechtswetenschappelijke debat.
De auteur wijst erop dat de strengheid waarmee aan deze eisen wordt getoetst verschilt per
academisch niveau. Een bachelorscriptie hoeft bijvoorbeeld minder diepgravend of volledig te zijn dan
een proefschrift. Waar bij een promovendus een volledige inbedding in het academische debat en een
hoge mate van analytische verfijning wordt verwacht, volstaat voor een bachelorstudent een minder
ver uitgewerkte aanpak zolang de kwaliteit en systematiek behouden blijven. De eisen zijn dus
gradueel, niet absoluut.
Tot slot bespreekt de auteur zes wetenschappelijke integriteitsnormen waaraan iedere
rechtswetenschapper zich moet houden: eerlijkheid, zorgvuldigheid en betrouwbaarheid,
transparantie, onafhankelijkheid en onpartijdigheid, en verantwoordelijkheid en respect. Eerlijkheid
vereist dat onderzoek eerlijk wordt uitgevoerd en gerapporteerd, zonder vervalsing, plagiaat of
misleiding. Zorgvuldigheid en betrouwbaarheid vragen om nauwgezetheid bij elke fase van het
proces, met correcte omgang met gevoelige gegevens en een volledige verslaglegging. Transparantie
houdt in dat alle stappen controleerbaar moeten zijn en dat bronnen, methoden en gegevens worden
bewaard en inzichtelijk gemaakt. Onafhankelijkheid en onpartijdigheid vergen dat de onderzoeker vrij
blijft van persoonlijke of commerciële belangen, zeker bij onderzoek in opdracht van derden. Ten slotte
vraagt verantwoordelijkheid en respect om bewustzijn van de maatschappelijke impact van onderzoek
en om integere omgang met collega’s, respondenten en het bredere publiek.
De auteur maakt duidelijk dat deze integriteitsnormen en kwaliteitseisen samen de ruggengraat
vormen van academisch-juridisch onderzoek. Ze garanderen niet alleen dat het onderzoek
controleerbaar, transparant en wetenschappelijk verantwoord is, maar ook dat de rechtswetenschap
haar gezag behoudt als betrouwbare, zelfkritische discipline.
1.5 Methodologische spelregels en richtlijnen
De auteur benadrukt dat de eerder besproken eisen en normen de basis vormen voor concrete
methodologische spelregels en richtlijnen bij rechtswetenschappelijk onderzoek. Deze regels bieden
de onderzoeker houvast om op een zorgvuldige, betrouwbare en geloofwaardige manier tot
onderzoeksresultaten te komen. Methodologie vervult hierbij een dubbele functie: enerzijds helpt het
om het onderzoek systematisch en overzichtelijk uit te voeren, anderzijds draagt het bij aan de
kwaliteit door bewustwording van de eigen aannames en het expliciteren van impliciete
veronderstellingen. Methodologisch werken garandeert echter geen betekenisvolle resultaten: kennis,
ervaring, talent, intuïtie en soms ook geluk zijn vaak bepalender voor de uiteindelijke kwaliteit van
onderzoek.
Pagina 5 van 77
, Toch helpt aandacht voor methodologie fouten te voorkomen en de onderzoeker kritisch te houden.
Het dwingt tot explicitering van veronderstellingen, het zoeken naar tegenbewijs en alternatieve
verklaringen, en het inzichtelijk maken van de inherente beperkingen van het project. Daarnaast biedt
methodologie structuur: het schetst de contouren van het onderzoek, zodat de uitvoering —
vergelijkbaar met het inkleuren van een kleurplaat — systematisch kan plaatsvinden. Deze structuur
helpt zowel bij het uitvoeren van het onderzoek als bij de verslaglegging daarvan, zonder de
complexiteit van de uitvoering te onderschatten.
1.6 Praktische overwegingen
Naast methodologische richtlijnen benadrukt de auteur het belang van praktische haalbaarheid.
Onderzoekers, en met name onervarenen, hebben vaak te ambitieuze plannen, waardoor het
onderzoek te breed of pretentieus wordt. Daarom is het essentieel het project vroegtijdig af te
bakenen op basis van tijd, locatie en beschikbare middelen. Ondanks een goede afbakening zullen
onderzoekers altijd compromissen moeten sluiten tussen methodologische idealen en praktische
uitvoerbaarheid. Het cruciale punt is te bepalen welke offers acceptabel zijn en hoe deze keuzes
adequaat verantwoord kunnen worden, zodat de integriteit en kwaliteit van het onderzoek behouden
blijven.
1.7 Leeswijzer
Het boek volgt de eerder geschetste beginselen van academisch-juridisch onderzoek en richt zich in
de volgende hoofdstukken op de praktische toepassing van methodologische spelregels. Hoofdstuk 2
behandelt het vinden van een onderzoeksthema, hoofdstuk 3 systematisch literatuuronderzoek,
hoofdstuk 4 het formuleren van een onderzoeksvraag, hoofdstuk 5 het construeren van een
theoretisch kader, hoofdstuk 6 het ontwerpen van een onderzoeks-methode en hoofdstuk 7 het
uitvoeren en rapporteren van onderzoek. Zo biedt het boek een overzichtelijk stappenplan dat de
onderzoeker begeleidt van begin tot eind van een rechtswetenschappelijk project.
Pagina 6 van 77
