Rechtsfilosofie
Hoorcollege 1 - Introductie
Wat is filosofie?
Aan filosofie doen = nadenken.. en blijven doorgaan, nooit een antwoord voor ja aan te nemen
...problematiseren
..nadenken = vragen stellen..
..vragen stellen → antwoorden geven
Filosofische vragen kunnen gesteld worden:
• Als we geconfronteerd worden met buitengewone omstandigheden
• Maar ook over de meest “gewone”, dagdagelijkse dingen (wat is wandelen in de natuur? wat zijn de
criteria?)
Conceptueel vs Normatief
Normatieve vragen → onderscheid tussen goede versie van X en slechte versie van X
Conceptuele vragen → gaan over het model, het concept/ontstaan van iets
voorbeeld: Burgerschap
Conceptueel
Wat is burgerschap?
→ Burgerschap is als inwoner van een staat in het bezit zijn van alle burgerlijke en politieke rechten.
Normatief
Wat is een goed burgerschap?
→ Goed burgerschap is als een burger alle wetten van de staat gehoorzaamt.
Je ziet hier 2x burger. Vaak zit een conceptuele vraag, voor een normatieve vraag. Een slechte burger
is alsnog een burger! We voegen met die normatieve argumenten iets toe aan de conceptuele functie.
Er bestaan veel verschillen. Een goede burger zou niet altijd hoeven gehoorzamen, maar juist
meedoen aan het debat. Je brengt normatief toe wat jouw standpunt is.
oefening: Wet
Welk soort argument is “Een onrechtvaardige wet is geen wet” en waarom?
A. Een conceptueel argument omdat het ons toelaat een onderscheid te maken tussen goede en
slechte wetten.
B. Een normatief argument omdat het ons toelaat een onderscheid te maken tussen goede en slechte
wetten.
C. Een conceptueel argument omdat het de essentiële voorwaarden bepaalt om te kunnen spreken
van een wet.
,Wat is filosofie?
→ filosoferen is vragen stellen
→ vragen stellen op een fundamentele, systematische en kritische manier
- fundamenteel = nadenken met als enige doel om een beter inzicht te krijgen, een buiten doel
an sich (vs. instrumenteel)
- systematisch = nadenken volgens een bepaalde structuur of methode (vs.spontaan)
- kritisch = nadenken over gevestigde vragen en antwoorden, nooit kan je een antwoord
aannemen van bv een andere filosoof (vs. dogmatisch)
→ filosoferen is vragen stellen
→ vragen stellen op een fundamentele, kritische en systematische manier over een bepaald
onderwerp
Er zijn verschillende takken in de filosofie, die zich toespitsen op verschillende onderwerpen:
• Metafysica = denken over het bestaan en de werkelijkheid
• Epistemologie = denken over kennis
• Ethiek = denken over goed en kwaad
• Fenomenologie = denken over de wereld zoals wij die ervaren
Wat is rechtsfilosofie?
• vragen stellen
• op een fundamentele, kritische en systematische manier
• over ‘het recht’.
In dit vak: focus op ‘de wet’
• De wet en rechtsgeldigheid (Module 1)
• De wet en legitimiteit (Module 2)
• De wet en rechtvaardigheid (Module 3)
Vragen stellen over ‘de wet’
Opbouw cursus
Module 1
• Wat is een wet? → conceptueel
• Wat is een rechtssysteem? → conceptueel
Module 2
• Wat is de rechtsstaat? → conceptueel
• Wat zijn mensenrechten? → conceptueel
• Waarom zijn mensenrechten belangrijk? → normatief
• Wie maakt de wet? → conceptueel
• Wie moet de wet maken? → normatief
Module 3
• Wanneer is de wet onrechtvaardig? → normatief
• Wat is burgerlijke ongehoorzaamheid? → conceptueel
• Wanneer is burgerlijke ongehoorzaamheid gerechtvaardigd? → normatief
Hoe doen we rechtsfilosofie?
1. Rechtsfilosofische teksten lezen (inzicht)
- teksten zijn historisch materiaal
- teksten vertegenwoordigen verschillende standpunten
2. Argumenten onderzoeken
- analyse (opbreken)
- toepassen
- synthese (in verband brengen kleine stukjes)
3. Zelf standpunten formuleren (evaluatie)
,In de leerdoelen
Na het succesvol afronden van deze cursus kan u ...
1. De besproken rechtsfilosofische concepten en argumenten uitleggen. (inzicht)
2. De onderlinge verschillen en gelijkenissen tussen de behandelende theorieën toelichten.
(synthese)
3. De besproken concepten en theorieën op concrete maatschappelijke kwesties
toepassen. (toepassing)
4. De structuur en de belangrijkste argumentatielijnen van een filosofische tekst
identificeren en ontleden. (analyse)
5. Een filosofisch onderbouwd en helder gestructureerde standpunt innemen. (evaluatie)
Waarom is rechtsfilosofie belangrijk?
→ Pauline Westerman
De jurist rekent op de rechtsfilosoof voor grondslagen:
De gedachte is nu dat grondslagen hetzelfde doen, maar dan bij voorkeur voor het hele
rechtssysteem. Door coherentie te verlenen aan rechtsbeginselen zouden die grondslagen hele
rechtsgebieden met elkaar kunnen verbinden tot een eenheid. En tegelijk zouden ze dan de ultieme
normatieve rechtvaardiging kunnen bieden voor dat rechtssysteem. Althans dat hoopt men. Maar
het is precies op dit punt dat de jurist dan plots lijkt te gaan twijfelen aan de eigen capaciteiten. Men
meent niet diep genoeg te kunnen graven om zelf deze nog abstractere funderingen aan te leggen en
dat alleen filosofen in staat zijn diepere lagen aan te boren.
Maar:
Als filosofen zich al met grondslagen moeten bezighouden, dan moeten die geëxpliciteerd en vooral
geproblematiseerd worden. Verzwegen veronderstellingen moeten aan het licht worden gebracht,
gemaakte keuzes moeten worden benoemd, compromissen vermeden en spanningen moeten juist
worden bediscussieerd. En als de filosoof dat allemaal heeft gedaan, dan mag de jurist weer proberen
de zaak aan elkaar te lijmen maar nu wijs geworden door het inzicht dat dat niet makkelijk is en dat er
meer bij komt kijken dan woordjes achter elkaar zetten.
Heb ik zoëven nog bepleit dat we vooral onze oren te luisteren moeten leggen bij de juristen, dan is
het nu tijd om een meer empirische oriëntatie te bepleiten. Want hoe waardevol conceptuele
verheldering ook is, uiteindelijk wordt dit toch een steriele aangelegenheid als we zelf geen enkel idee
meer hebben van wat recht in concreto is en doet en vooral wat het niet is en niet doet
Oefening:
Wie zich voordoet als grondslagenbouwer, graaft uiteindelijk zijn eigen graf want die taak kan
helemaal niet worden verricht door de filosoof.' Wat bedoelt Pauline Westerman met deze zin uit haar
artikel “Naar een kritische en relevante rechtstheorie,” NJLP, 2019?
A. Dat filosofie geen grondslagen kan bouwen voor het recht omdat het een fundamentele discipline
is en filosofie zich dus niet in dienst kan stellen van de juridische praktijk.
B. Dat filosofie geen grondslagen kan bouwen voor het recht omdat het een systematische discipline
is en filosofie dus niet de juiste methodes en structuren heeft voor juridisch werk.
C. Dat filosofie geen grondslagen kan bouwen voor het recht omdat het een kritische discipline is en
filosofie dus grondslagen in vraag moet stellen en moet problematiseren.
, Hoorcollege 2 - Inleiding tot natuurrechtsdenken en het rechtspositivisme
Herhaling: conceptuele en normatieve vragen (wooclap)
Kunnen we de wet en de rechtvaardigheid van elkaar onderscheiden?
= Conceptuele vraag
Moeten we de wet en de rechtvaardigheid van elkaar onderscheiden?
= Normatieve vraag
De Westerse filosofie en de Griekse Oudheid
Filosofie is ... Fundamenteel → denken omwille van het denken, geen doel behartigen
Aristoteles: “Het staat dus vast dat we dit weten niet zoeken om enig nut dat erbuiten ligt, maar –
zoals we die mens vrij noemen die er voor zichzelf is en niet voor iemand anders – omdat het de
enige kennis is die vrij is; het is immers de enige kennis die men heeft omwille van haarzelf.”
(Metafysica, I, 2, 982 a 5 – b 28)
Drie Griekse filosofen
· Socrates: Wie was dit, hij heeft geen boek achtergelaten
- Dialectiek: Hij kon altijd argumenten weerleggen (thesis + antithesis = synthesis)
- Gifbeker
· Plato: Leerling van Socrates
- Analyse: Ideeën hebben een afzonderlijke werkelijkheid
- "Alle filosofie vertrekt vanuit verwondering.”
· Aristoteles: Leerling van Plato
- Synthese: zoeken in de waarneming, algemene vormen
- Kritiek op leermeester Plato
Alle filosofen na Plato: “Alle filosofie vertrekt vanuit de Griekse Oudheid.”
Sophokles: De tragedie Antigone
Sophokles (496 – 406 v. Chr.) tussen theater en filosofie, schrijver eerder dan filosoof
- Belangrijke Griekse tragedieschrijver
- Tragedie, één verhaallijn, echte mensen (geen schurk ofzo), het koor geeft de
beschouwingen/gevoels van die antagonist en protagonist
- Trilogie, Koning Oedipus, Oedipus in Colonus, Antigone
- Tragedie of treurspel
o Verhaal neemt 1 dag in beslag
o Geen plotlijnen die afleiden
o Protagonist en antagonist: echte mensen, niet zwart/wit, dialogen op rijm
§ Epeisodia
o Koor: belangrijke rol, gezongen, beschouwingen/emoties, achtergrond
§ Liederen
· = alles staat in het teken van de intense ervaring van de tragedie
o Moraal van het verhaal?
How it started …
Verhaal Antigone, er was een soort vloek/orakel in de Griekse oudheid dat Oedipus zijn vader zou
vermoorden, en met zijn moeder zou trouwen. Dat is niet gelukt, ze hadden Oedipus aan een touw
gehangen zodat de wolven hem op zouden opeten. Oedipus overleefd, hij werd geadopteerd. Dit wist
Hoorcollege 1 - Introductie
Wat is filosofie?
Aan filosofie doen = nadenken.. en blijven doorgaan, nooit een antwoord voor ja aan te nemen
...problematiseren
..nadenken = vragen stellen..
..vragen stellen → antwoorden geven
Filosofische vragen kunnen gesteld worden:
• Als we geconfronteerd worden met buitengewone omstandigheden
• Maar ook over de meest “gewone”, dagdagelijkse dingen (wat is wandelen in de natuur? wat zijn de
criteria?)
Conceptueel vs Normatief
Normatieve vragen → onderscheid tussen goede versie van X en slechte versie van X
Conceptuele vragen → gaan over het model, het concept/ontstaan van iets
voorbeeld: Burgerschap
Conceptueel
Wat is burgerschap?
→ Burgerschap is als inwoner van een staat in het bezit zijn van alle burgerlijke en politieke rechten.
Normatief
Wat is een goed burgerschap?
→ Goed burgerschap is als een burger alle wetten van de staat gehoorzaamt.
Je ziet hier 2x burger. Vaak zit een conceptuele vraag, voor een normatieve vraag. Een slechte burger
is alsnog een burger! We voegen met die normatieve argumenten iets toe aan de conceptuele functie.
Er bestaan veel verschillen. Een goede burger zou niet altijd hoeven gehoorzamen, maar juist
meedoen aan het debat. Je brengt normatief toe wat jouw standpunt is.
oefening: Wet
Welk soort argument is “Een onrechtvaardige wet is geen wet” en waarom?
A. Een conceptueel argument omdat het ons toelaat een onderscheid te maken tussen goede en
slechte wetten.
B. Een normatief argument omdat het ons toelaat een onderscheid te maken tussen goede en slechte
wetten.
C. Een conceptueel argument omdat het de essentiële voorwaarden bepaalt om te kunnen spreken
van een wet.
,Wat is filosofie?
→ filosoferen is vragen stellen
→ vragen stellen op een fundamentele, systematische en kritische manier
- fundamenteel = nadenken met als enige doel om een beter inzicht te krijgen, een buiten doel
an sich (vs. instrumenteel)
- systematisch = nadenken volgens een bepaalde structuur of methode (vs.spontaan)
- kritisch = nadenken over gevestigde vragen en antwoorden, nooit kan je een antwoord
aannemen van bv een andere filosoof (vs. dogmatisch)
→ filosoferen is vragen stellen
→ vragen stellen op een fundamentele, kritische en systematische manier over een bepaald
onderwerp
Er zijn verschillende takken in de filosofie, die zich toespitsen op verschillende onderwerpen:
• Metafysica = denken over het bestaan en de werkelijkheid
• Epistemologie = denken over kennis
• Ethiek = denken over goed en kwaad
• Fenomenologie = denken over de wereld zoals wij die ervaren
Wat is rechtsfilosofie?
• vragen stellen
• op een fundamentele, kritische en systematische manier
• over ‘het recht’.
In dit vak: focus op ‘de wet’
• De wet en rechtsgeldigheid (Module 1)
• De wet en legitimiteit (Module 2)
• De wet en rechtvaardigheid (Module 3)
Vragen stellen over ‘de wet’
Opbouw cursus
Module 1
• Wat is een wet? → conceptueel
• Wat is een rechtssysteem? → conceptueel
Module 2
• Wat is de rechtsstaat? → conceptueel
• Wat zijn mensenrechten? → conceptueel
• Waarom zijn mensenrechten belangrijk? → normatief
• Wie maakt de wet? → conceptueel
• Wie moet de wet maken? → normatief
Module 3
• Wanneer is de wet onrechtvaardig? → normatief
• Wat is burgerlijke ongehoorzaamheid? → conceptueel
• Wanneer is burgerlijke ongehoorzaamheid gerechtvaardigd? → normatief
Hoe doen we rechtsfilosofie?
1. Rechtsfilosofische teksten lezen (inzicht)
- teksten zijn historisch materiaal
- teksten vertegenwoordigen verschillende standpunten
2. Argumenten onderzoeken
- analyse (opbreken)
- toepassen
- synthese (in verband brengen kleine stukjes)
3. Zelf standpunten formuleren (evaluatie)
,In de leerdoelen
Na het succesvol afronden van deze cursus kan u ...
1. De besproken rechtsfilosofische concepten en argumenten uitleggen. (inzicht)
2. De onderlinge verschillen en gelijkenissen tussen de behandelende theorieën toelichten.
(synthese)
3. De besproken concepten en theorieën op concrete maatschappelijke kwesties
toepassen. (toepassing)
4. De structuur en de belangrijkste argumentatielijnen van een filosofische tekst
identificeren en ontleden. (analyse)
5. Een filosofisch onderbouwd en helder gestructureerde standpunt innemen. (evaluatie)
Waarom is rechtsfilosofie belangrijk?
→ Pauline Westerman
De jurist rekent op de rechtsfilosoof voor grondslagen:
De gedachte is nu dat grondslagen hetzelfde doen, maar dan bij voorkeur voor het hele
rechtssysteem. Door coherentie te verlenen aan rechtsbeginselen zouden die grondslagen hele
rechtsgebieden met elkaar kunnen verbinden tot een eenheid. En tegelijk zouden ze dan de ultieme
normatieve rechtvaardiging kunnen bieden voor dat rechtssysteem. Althans dat hoopt men. Maar
het is precies op dit punt dat de jurist dan plots lijkt te gaan twijfelen aan de eigen capaciteiten. Men
meent niet diep genoeg te kunnen graven om zelf deze nog abstractere funderingen aan te leggen en
dat alleen filosofen in staat zijn diepere lagen aan te boren.
Maar:
Als filosofen zich al met grondslagen moeten bezighouden, dan moeten die geëxpliciteerd en vooral
geproblematiseerd worden. Verzwegen veronderstellingen moeten aan het licht worden gebracht,
gemaakte keuzes moeten worden benoemd, compromissen vermeden en spanningen moeten juist
worden bediscussieerd. En als de filosoof dat allemaal heeft gedaan, dan mag de jurist weer proberen
de zaak aan elkaar te lijmen maar nu wijs geworden door het inzicht dat dat niet makkelijk is en dat er
meer bij komt kijken dan woordjes achter elkaar zetten.
Heb ik zoëven nog bepleit dat we vooral onze oren te luisteren moeten leggen bij de juristen, dan is
het nu tijd om een meer empirische oriëntatie te bepleiten. Want hoe waardevol conceptuele
verheldering ook is, uiteindelijk wordt dit toch een steriele aangelegenheid als we zelf geen enkel idee
meer hebben van wat recht in concreto is en doet en vooral wat het niet is en niet doet
Oefening:
Wie zich voordoet als grondslagenbouwer, graaft uiteindelijk zijn eigen graf want die taak kan
helemaal niet worden verricht door de filosoof.' Wat bedoelt Pauline Westerman met deze zin uit haar
artikel “Naar een kritische en relevante rechtstheorie,” NJLP, 2019?
A. Dat filosofie geen grondslagen kan bouwen voor het recht omdat het een fundamentele discipline
is en filosofie zich dus niet in dienst kan stellen van de juridische praktijk.
B. Dat filosofie geen grondslagen kan bouwen voor het recht omdat het een systematische discipline
is en filosofie dus niet de juiste methodes en structuren heeft voor juridisch werk.
C. Dat filosofie geen grondslagen kan bouwen voor het recht omdat het een kritische discipline is en
filosofie dus grondslagen in vraag moet stellen en moet problematiseren.
, Hoorcollege 2 - Inleiding tot natuurrechtsdenken en het rechtspositivisme
Herhaling: conceptuele en normatieve vragen (wooclap)
Kunnen we de wet en de rechtvaardigheid van elkaar onderscheiden?
= Conceptuele vraag
Moeten we de wet en de rechtvaardigheid van elkaar onderscheiden?
= Normatieve vraag
De Westerse filosofie en de Griekse Oudheid
Filosofie is ... Fundamenteel → denken omwille van het denken, geen doel behartigen
Aristoteles: “Het staat dus vast dat we dit weten niet zoeken om enig nut dat erbuiten ligt, maar –
zoals we die mens vrij noemen die er voor zichzelf is en niet voor iemand anders – omdat het de
enige kennis is die vrij is; het is immers de enige kennis die men heeft omwille van haarzelf.”
(Metafysica, I, 2, 982 a 5 – b 28)
Drie Griekse filosofen
· Socrates: Wie was dit, hij heeft geen boek achtergelaten
- Dialectiek: Hij kon altijd argumenten weerleggen (thesis + antithesis = synthesis)
- Gifbeker
· Plato: Leerling van Socrates
- Analyse: Ideeën hebben een afzonderlijke werkelijkheid
- "Alle filosofie vertrekt vanuit verwondering.”
· Aristoteles: Leerling van Plato
- Synthese: zoeken in de waarneming, algemene vormen
- Kritiek op leermeester Plato
Alle filosofen na Plato: “Alle filosofie vertrekt vanuit de Griekse Oudheid.”
Sophokles: De tragedie Antigone
Sophokles (496 – 406 v. Chr.) tussen theater en filosofie, schrijver eerder dan filosoof
- Belangrijke Griekse tragedieschrijver
- Tragedie, één verhaallijn, echte mensen (geen schurk ofzo), het koor geeft de
beschouwingen/gevoels van die antagonist en protagonist
- Trilogie, Koning Oedipus, Oedipus in Colonus, Antigone
- Tragedie of treurspel
o Verhaal neemt 1 dag in beslag
o Geen plotlijnen die afleiden
o Protagonist en antagonist: echte mensen, niet zwart/wit, dialogen op rijm
§ Epeisodia
o Koor: belangrijke rol, gezongen, beschouwingen/emoties, achtergrond
§ Liederen
· = alles staat in het teken van de intense ervaring van de tragedie
o Moraal van het verhaal?
How it started …
Verhaal Antigone, er was een soort vloek/orakel in de Griekse oudheid dat Oedipus zijn vader zou
vermoorden, en met zijn moeder zou trouwen. Dat is niet gelukt, ze hadden Oedipus aan een touw
gehangen zodat de wolven hem op zouden opeten. Oedipus overleefd, hij werd geadopteerd. Dit wist
