Diagnostiek – 500806-M-6
Het vak diagnostiek van de master Klinische Kind- en Jeugdpsychologie, gegeven door Nessa
Ikani. Aantekeningen van de colleges studiejaar 2024-2025.
Inhoud
Hoorcollege 1: diagnostiek – start & theoretisch kader ..............................................................2
Hoorcollege 2: diagnostiek – diagnostisch proces .....................................................................3
Hoorcollege 3: diagnostiek – heuristieken en besluitvorming .....................................................8
Hoorcollege 4: diagnostiek – neuropsychologie en intelligentie ............................................... 11
Specifiek hoorcollege 1: KKJ – Specifieke leerproblemen ......................................................... 17
Specifiek hoorcollege 2: KKJ – Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen ............................. 23
Specifiek hoorcollege 3: KKJ – Trauma & stress gerelateerde stoornissen ................................. 31
1
,Hoorcollege 1: diagnostiek – start & theoretisch kader
Diagnostiek is een besluitvormingsproces waarin de diagnosticus – in interactie met de
cliënt/patiënt/onderzochte – voortdurend hypothesen formuleert en test, gepaste instrumenten
selecteert en gegevens interpreteert, waarbij hij/zij/hen op dynamische wijze informatie van
verschillende bronnen integreert.
Diagnostiek kent een brede toepassing:
- Binnen de klinische GGZ setting (bv. Wanneer iemand stemmingsklachten ervaart)
- Binnen de forensische setting (bv. Wanneer de rechtbank een verklaring/advies zoekt
over het criminele gedrag van een verdachte)
- Binnen de kind en jeugdsetting (bv. Wanneer een kind op school tegen leerproblemen
aanloop)
- Etc.
Een diagnosticus wilt begrijpen welke interne psychische processen en omgevingsinvloeden ten
grondslag liggen aan klachten/problemen van de cliënt, patiënt of onderzochte (bv. Het systeem)
De empirische cyclus:
Er worden verschillende methoden gebruikt binnen het diagnostisch proces, alle methoden
hebben voor- en nadelen
- Observaties
- Interviews
- Psychologische testen
Een aantal termen die duidelijk moeten zijn:
Normaal vs. Abnormaal
- ‘Normaal’ is een inadequate term → stigma, pathologiseren
- Wat houdt normaal in? wat houdt abnormaal in? → complexiteit van menselijk gedrag is
moeilijk te vangen in terminologie
- Geen consensus: verschillende definities voor normaal en abnormaal → elk met voor-
en nadelen
- Het ontbreken van een eenduidige definitie van normaal en abnormaal gedrag
bemoeilijkt de formulering van criteria voor afwijkend gedrag
Categorisch vs. Dimensioneel
- Mentale klachten kun je indelen in categorieën of plaatsen op een continuüm
2
, - Categorische presentatie (stoornis is aanwezig of afwezig) kent assumpties:
o Je kan een duidelijk kwalitatief onderscheid maken tussen een stoornis en
normaal gedrag
o Een categorie (een stoornis) is homogeen
o Alle categorieën samen vormen alle mogelijke mentale stoornissen en
individuele categorieën sluiten elkaar uit
➔ Categorische presentatie van psychopathologie is dominant: DSM, ICD
- De categorische presentatie kent nadelen
o Veel comorbiditeit tussen geclassificeerde stoornissen
o Psychopathologie is dimensioneel in plaats van categorisch van aard
o Classificaties hebben beperkte validiteit in het voorspellen van klachtenverloop
o Veel classificaties zijn heterogeen
- Ontevredenheid over de DSM en ICD leidde tot een dimensioneel framework voor
onderzoek naar stoornissen
- Research Domain Criteria (RDoC)
o Transdiagnostisch (‘over diagnoses
heen’)
o 5 transdiagnostische domeinen
o Domeinen geanalyseerd op
verschillende niveaus
o Biedt inzicht in factoren die klachten
veroorzaken/instandhouden en
stimuleert individuele behandeling op
maat
- Ander model: Hierarchical Taxanomy of Psychopathology (HiTOP) – opgebouwd uit
niveaus die psychopathologie omvatten
o Symptomen: specifieke gedragingen/ervaringen (bv. Angst, hallucinaties)
o Syndromen: groepen van samenhangende symptomen die samen een bepaalde
stoornis vormen (bv. Angststoornis)
o Subfactoren: hogere orde factoren die meerdere syndromen integreren, zoals
interne en externe problemen
o Spectra: brede groepen van subfactoren die van elkaar te onderscheiden zijn
maar wel gerelateerd zijn (bv. Psychotische en persoonlijkheidsstoornissen)
- Nadelen van dimensionele kijk:
o Sommige mensen willen juist wel een label
o Zonder diagnose krijg je vagere therapie
o Om de boodschap helder over te brengen, kan een diagnose duidelijk zijn
Hoorcollege 2: diagnostiek – diagnostisch proces
Diagnostisch proces – stap 1: verzamel voorinformatie/aanmelding
- Wat is de reden van aanmelding/opdracht? (=geen uitleg aanleiding)
- Wie is de aanmelder?
- De (reden van) aanmelding kan verschillen, bijvoorbeeld:
o Mijn kind heeft hulp nodig
o Mijn ouder(s) hebben hulp nodig
o Ik heb hulp nodig
3
, o Jij hebt hulp nodig
o Mijn patiënt heeft hulp nodig
o Etc.
- Aanmelding kan plaatsvinden vanuit verschillende contexten, bijvoorbeeld:
psychologische/psychiatrische context, algemene gezondheidszorg, forensische/legale
context, school/opvoedingscontext, etc.
- Is de aanmelding op de juiste plek of moet ik doorverwijzen naar een andere setting?
- Heb ik de kwalificaties die aansluiten bij de aanmelding of moet ik doorverwijzen naar
een andere professional?
- Heb ik tijd voor de aanmelding?
Diagnostisch proces – stap 2: anamnese/intake
- In de diagnostiek is de anamnese één van de belangrijkste bronnen van informatie over
de klachten of problemen van de cliënt, patiënt of onderzochte
- Dit is een aanvulling op gegevens die al bekend zijn voor het onderzoek (bv.
Aanmeldformulieren, verwijzing, doorgestuurde dossiergegevens, intakevragenlijsten,
etc.)
- Belangrijk om te onthouden dat het referentiekader van de cliënt centraal staat → doel is
om een duidelijk beeld te krijgen van het aanmeldingsprobleem, zoals de cliënt, patiënt
of onderzochte het ervaart, presenteert en formuleert
- Vergeet niet wensen/verwachtingen van de cliënt, patiënt of onderzochte in kaart te
brengen
- De anamnese/intake eindigt met het formuleren van concrete (hulp)vragen die
aansluiten op de klachten van de cliënt/de visie van de opdrachtgever
- Soorten anamnese:
o Heteroanamnese: personen die de cliënt, patiënt of onderzochte kennen (bv.
Familieleden, kennissen, docenten of andere hulpverleners) worden om
(aanvullende) informatie gevraagd
o Speciële anamnese: in kaart brengen van aard en ernst van specifieke klachten
alsmede luxerende factoren (wat deed de emmer overlopen?)
o Psychiatrische anamnese: in kaart brengen van de subjectieve en objectieve
psychiatrische symptomen (bv. Verschijning en psychomotoriek, aandacht en
geheugen, spraak en denken, stemming, etc.)
o Biografische anamnese: in kaart brengen van factoren uit de
levensgeschiedenis van de cliënt, die de cliënt beschermen of juist ontvankelijk
maken voor het ontwikkelen van klachten
o Sociale anamnese: in kaart brengen van sociale gegevens (bv. Huidige
woonsituatie, burgerlijke status, leefstijl met sociale activiteiten, aanwezig
mantelzorgsysteem en overige hulpvoorzieningen, etc._
o Ontwikkelingsanamnese: in kaart brengen van probleemgedrag en/of klacht en
het actuele functioneren in context van de ontwikkelingsgeschiedenis (meer
relevant voor kinderen en jeugdigen/bepaalde stoornissen)
- Observaties (non-verbaal) gedrag tijdens de anamneses/intake (en het hele diagnostisch
proces) zijn belangrijk, bv. Hoe komt iemand in het contact over? Wat gebeurt er als de
spanning in het gesprek wordt opgevoegd? Hoe gedraagt iemand zich?
- Voor de anamnese/intake dien je verschillende vaardigheden te combineren:
o Anamnestische vaardigheden: het verzamelen van relevante diagnostische
informatie
4
Het vak diagnostiek van de master Klinische Kind- en Jeugdpsychologie, gegeven door Nessa
Ikani. Aantekeningen van de colleges studiejaar 2024-2025.
Inhoud
Hoorcollege 1: diagnostiek – start & theoretisch kader ..............................................................2
Hoorcollege 2: diagnostiek – diagnostisch proces .....................................................................3
Hoorcollege 3: diagnostiek – heuristieken en besluitvorming .....................................................8
Hoorcollege 4: diagnostiek – neuropsychologie en intelligentie ............................................... 11
Specifiek hoorcollege 1: KKJ – Specifieke leerproblemen ......................................................... 17
Specifiek hoorcollege 2: KKJ – Neurobiologische ontwikkelingsstoornissen ............................. 23
Specifiek hoorcollege 3: KKJ – Trauma & stress gerelateerde stoornissen ................................. 31
1
,Hoorcollege 1: diagnostiek – start & theoretisch kader
Diagnostiek is een besluitvormingsproces waarin de diagnosticus – in interactie met de
cliënt/patiënt/onderzochte – voortdurend hypothesen formuleert en test, gepaste instrumenten
selecteert en gegevens interpreteert, waarbij hij/zij/hen op dynamische wijze informatie van
verschillende bronnen integreert.
Diagnostiek kent een brede toepassing:
- Binnen de klinische GGZ setting (bv. Wanneer iemand stemmingsklachten ervaart)
- Binnen de forensische setting (bv. Wanneer de rechtbank een verklaring/advies zoekt
over het criminele gedrag van een verdachte)
- Binnen de kind en jeugdsetting (bv. Wanneer een kind op school tegen leerproblemen
aanloop)
- Etc.
Een diagnosticus wilt begrijpen welke interne psychische processen en omgevingsinvloeden ten
grondslag liggen aan klachten/problemen van de cliënt, patiënt of onderzochte (bv. Het systeem)
De empirische cyclus:
Er worden verschillende methoden gebruikt binnen het diagnostisch proces, alle methoden
hebben voor- en nadelen
- Observaties
- Interviews
- Psychologische testen
Een aantal termen die duidelijk moeten zijn:
Normaal vs. Abnormaal
- ‘Normaal’ is een inadequate term → stigma, pathologiseren
- Wat houdt normaal in? wat houdt abnormaal in? → complexiteit van menselijk gedrag is
moeilijk te vangen in terminologie
- Geen consensus: verschillende definities voor normaal en abnormaal → elk met voor-
en nadelen
- Het ontbreken van een eenduidige definitie van normaal en abnormaal gedrag
bemoeilijkt de formulering van criteria voor afwijkend gedrag
Categorisch vs. Dimensioneel
- Mentale klachten kun je indelen in categorieën of plaatsen op een continuüm
2
, - Categorische presentatie (stoornis is aanwezig of afwezig) kent assumpties:
o Je kan een duidelijk kwalitatief onderscheid maken tussen een stoornis en
normaal gedrag
o Een categorie (een stoornis) is homogeen
o Alle categorieën samen vormen alle mogelijke mentale stoornissen en
individuele categorieën sluiten elkaar uit
➔ Categorische presentatie van psychopathologie is dominant: DSM, ICD
- De categorische presentatie kent nadelen
o Veel comorbiditeit tussen geclassificeerde stoornissen
o Psychopathologie is dimensioneel in plaats van categorisch van aard
o Classificaties hebben beperkte validiteit in het voorspellen van klachtenverloop
o Veel classificaties zijn heterogeen
- Ontevredenheid over de DSM en ICD leidde tot een dimensioneel framework voor
onderzoek naar stoornissen
- Research Domain Criteria (RDoC)
o Transdiagnostisch (‘over diagnoses
heen’)
o 5 transdiagnostische domeinen
o Domeinen geanalyseerd op
verschillende niveaus
o Biedt inzicht in factoren die klachten
veroorzaken/instandhouden en
stimuleert individuele behandeling op
maat
- Ander model: Hierarchical Taxanomy of Psychopathology (HiTOP) – opgebouwd uit
niveaus die psychopathologie omvatten
o Symptomen: specifieke gedragingen/ervaringen (bv. Angst, hallucinaties)
o Syndromen: groepen van samenhangende symptomen die samen een bepaalde
stoornis vormen (bv. Angststoornis)
o Subfactoren: hogere orde factoren die meerdere syndromen integreren, zoals
interne en externe problemen
o Spectra: brede groepen van subfactoren die van elkaar te onderscheiden zijn
maar wel gerelateerd zijn (bv. Psychotische en persoonlijkheidsstoornissen)
- Nadelen van dimensionele kijk:
o Sommige mensen willen juist wel een label
o Zonder diagnose krijg je vagere therapie
o Om de boodschap helder over te brengen, kan een diagnose duidelijk zijn
Hoorcollege 2: diagnostiek – diagnostisch proces
Diagnostisch proces – stap 1: verzamel voorinformatie/aanmelding
- Wat is de reden van aanmelding/opdracht? (=geen uitleg aanleiding)
- Wie is de aanmelder?
- De (reden van) aanmelding kan verschillen, bijvoorbeeld:
o Mijn kind heeft hulp nodig
o Mijn ouder(s) hebben hulp nodig
o Ik heb hulp nodig
3
, o Jij hebt hulp nodig
o Mijn patiënt heeft hulp nodig
o Etc.
- Aanmelding kan plaatsvinden vanuit verschillende contexten, bijvoorbeeld:
psychologische/psychiatrische context, algemene gezondheidszorg, forensische/legale
context, school/opvoedingscontext, etc.
- Is de aanmelding op de juiste plek of moet ik doorverwijzen naar een andere setting?
- Heb ik de kwalificaties die aansluiten bij de aanmelding of moet ik doorverwijzen naar
een andere professional?
- Heb ik tijd voor de aanmelding?
Diagnostisch proces – stap 2: anamnese/intake
- In de diagnostiek is de anamnese één van de belangrijkste bronnen van informatie over
de klachten of problemen van de cliënt, patiënt of onderzochte
- Dit is een aanvulling op gegevens die al bekend zijn voor het onderzoek (bv.
Aanmeldformulieren, verwijzing, doorgestuurde dossiergegevens, intakevragenlijsten,
etc.)
- Belangrijk om te onthouden dat het referentiekader van de cliënt centraal staat → doel is
om een duidelijk beeld te krijgen van het aanmeldingsprobleem, zoals de cliënt, patiënt
of onderzochte het ervaart, presenteert en formuleert
- Vergeet niet wensen/verwachtingen van de cliënt, patiënt of onderzochte in kaart te
brengen
- De anamnese/intake eindigt met het formuleren van concrete (hulp)vragen die
aansluiten op de klachten van de cliënt/de visie van de opdrachtgever
- Soorten anamnese:
o Heteroanamnese: personen die de cliënt, patiënt of onderzochte kennen (bv.
Familieleden, kennissen, docenten of andere hulpverleners) worden om
(aanvullende) informatie gevraagd
o Speciële anamnese: in kaart brengen van aard en ernst van specifieke klachten
alsmede luxerende factoren (wat deed de emmer overlopen?)
o Psychiatrische anamnese: in kaart brengen van de subjectieve en objectieve
psychiatrische symptomen (bv. Verschijning en psychomotoriek, aandacht en
geheugen, spraak en denken, stemming, etc.)
o Biografische anamnese: in kaart brengen van factoren uit de
levensgeschiedenis van de cliënt, die de cliënt beschermen of juist ontvankelijk
maken voor het ontwikkelen van klachten
o Sociale anamnese: in kaart brengen van sociale gegevens (bv. Huidige
woonsituatie, burgerlijke status, leefstijl met sociale activiteiten, aanwezig
mantelzorgsysteem en overige hulpvoorzieningen, etc._
o Ontwikkelingsanamnese: in kaart brengen van probleemgedrag en/of klacht en
het actuele functioneren in context van de ontwikkelingsgeschiedenis (meer
relevant voor kinderen en jeugdigen/bepaalde stoornissen)
- Observaties (non-verbaal) gedrag tijdens de anamneses/intake (en het hele diagnostisch
proces) zijn belangrijk, bv. Hoe komt iemand in het contact over? Wat gebeurt er als de
spanning in het gesprek wordt opgevoegd? Hoe gedraagt iemand zich?
- Voor de anamnese/intake dien je verschillende vaardigheden te combineren:
o Anamnestische vaardigheden: het verzamelen van relevante diagnostische
informatie
4
