H9: Gedeelde verantwoordelijkheid voor rechtspraak: verplichtingen van
nationale rechters en prejudiciële procedures
9.1 Toepassing van geschreven EU-recht door de nationale rechter
9.1.1 Toepassing van rechtstreeks werkende bepalingen van EU-recht
Zoals in H1 besproken – de EU vormt een eigen rechtsorde.
Ten bate van de EU-rechtsorde hebben EU-lidstaten een deel van hun soevereiniteit beperkt.
Binnen de EU-rechtsorde zijn de EU-lidstaten en hun burgers gerechtigd – m.a.w. zij kunnen rechten
ontlenen aan het EU-recht. Het EU-recht kan dus onafhankelijk van de nationale wetgeving van de
EU-lidstaten rechten scheppen waarop particulieren (o.m. burgers) zich kunnen beroepen voor de
nationale rechter.
Van Gend & Loos-arrest en Costa/-E.N.E.L-arrest:
Het EU-recht is meer dan een overeenkomst welke wederzijdse verplichtingen tussen EU-lidstaten
in het leven roept.
Simmenthal-arrest:
De ‘’verdragsbepalingen’’ en ‘’rechtstreeks toepasselijke handelingen van de EU-instellingen’’
kunnen strijdige bepalingen van nationale wetgeving buiten toepassing zetten.
De nationale rechters zijn verplicht het EU-recht integraal (= volledig) toe te passen en de rechten
van particulieren te beschermen.
De nationale rechters moeten dus het EU-recht in volle omvang toepassen. Onder het EU-recht
vallen o.m.: verdragsbepalingen (o.m. VWEU en VEU), verordeningen en richtlijnen (met
rechtstreekse werking).
9.1.2 Waarop berust de toetsing aan het EU-recht?
Zoals in H1 besproken – zijn de EU-verdragen in NL gebaseerd op art. 92 Gw.
Door de rechtspraak van het HvJ EU is de verhouding tussen het EU-recht en de Grondwet sterk
veranderd.
Voorbeeld:
De ‘’directe werking van het EU-recht’’ en ‘’de voorrang van het EU-recht’’ boven het nationale
recht zijn elementen die door het HvJ EU zijn gecreëerd.
Art. 94 Gw. lijkt op het eerste gezicht een goede basis voor het buiten toepassing laten van
nationale regels bij strijd met het EU-recht – dus een goede basis voor de toetsing van Nederlandse
wettelijke voorschriften aan het EU-recht. Dit artikel houdt in dat Nederlandse wettelijke
voorschriften geen toepassing vinden wanneer deze toepassing niet verenigbaar is met eenieder
verbindende bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties.
Dit artikel voorziet in de toetsing van Nederlandse bepalingen aan EU-verdragen (zoals VWEU en
VEU) en EU-besluiten genomen o.b.v. EU-verdragen.
De voorrang van het EU-recht boven het nationale recht houdt meer in dan in art. 94 Gw. besloten
ligt: de rechtstreekse werking van richtlijnen is een creatie van het HvJ, particulieren kunnen voor
de nationale rechter een beroep doen op een rechtstreeks werkende richtlijn en de nationale
rechter is verplicht een dergelijke richtlijn toe te passen zo nodig moet hij daarbij bepalingen van
nationaal recht buiten toepassing laten. Een Nederlandse rechter kan a.d.h.v. art. 94 Gw. dus niet
tot een dergelijke uitkomst komen.
De Nederlandse rechter moet binnen het EU-recht ook rekening houden met EU-abbb en het EVRM
(= ongeschreven EU-recht) zoals door het HvJ EU geïnterpreteerd.
Pag. 1 van 30
,Wanneer de Nederlandse rechter het EVRM toepast, doet hij dat o.b.v. art. 94 Gw. Het HvJ EU kan
ook het EVRM toepassen, wat niet gebaseerd is op art. 94 Gw.
Art. 94 Gw. biedt alleen de mogelijkheid om Nederlandse wettelijke bepalingen buiten toepassing te
laten, terwijl de nationale rechter volgens het EU-recht in sommige gevallen meer moet doen dan
dat, namelijk een wettelijke achterstelling opheffen door het wettelijke regime dat geldt voor de
bevoorrechte groep ook toe te passen op de achtergestelde groep.
O.b.v. bovenstaande lijkt het de auteurs dat de toetsing van Nederlandse wetten aan EU-recht niet
op art. 94 Gw. worden gebaseerd. Deze toetsing vloeit voort uit de jurisprudentie van het HvJ EU, te
weten Costa-E.N.E.L-arrest en Simmenthal-arrest. Hierover bestaat in NL nog discussie.
Pag. 2 van 30
, 9.2 Toepassing van ongeschreven EU-recht
9.2.1 De ongeschreven beginselen van EU-recht
De EU-abbb hebben een breed bereik: die gelden voor bestuurshandelingen van de Europese
Commissie en nationale organen die worden verricht binnen de werkingssfeer van het EU-recht.
Nederlandse en Europese beginselen lijken veel op elkaar, maar verschillen soms in strengheid.
Voorbeeld:
BUG-Alutechnik-arrest - zoals besproken in par. 8.9.2 -:
Het EU-rechtelijke vertrouwensbeginsel weegt minder zwaar dan het Nederlandse
vertrouwensbeginsel.
Het vertrouwen kan niet voorkomen dat staatssteun moet worden ingetrokken als deze in strijd is
met het EU-recht. Intrekking zonder terugvordering is zinloos, dus moet de staatssteun ook worden
ingetrokken.
De onderneming die staatssteun ontvangt moet dus rekening houden met de eisen van het EU-
recht; dit betekent dat ondernemingen die staatsteun genieten slecht een gewettigd vertrouwen
kunnen hebben in de rechtmatigheid van de steun wanneer de steun met inachtneming van de
procedures van art. 108 VWEU is toegekend. Een ondernemer moet zelf nagaan of deze procedure
is gevolgd. Hierdoor is het Nederlandse vertrouwensbeginsel in de EU-context veel zwakker.
Het EU-vertrouwensbeginsel kan ook worden ingeroepen wanneer een nationaal bestuursorgaan
meewerkt aan de uitvoering van het EU-recht; dit beginsel kan nooit leiden tot beslissingen contra
legem (dus in strijd met het recht).
Voorbeeld:
Padovani-arrest:
Het EU-vertrouwensbeginsel verplicht de nationale administratie niet af te zien van de navordering
met toepassing van het nationale recht van een gedeelte van een landbouwheffing dat
overeenkomstig een vaste en in casu niet betwiste administratieve praktijk aanvankelijk niet was
geïnd. M.a.w.: de overheid hoeft onterecht niet-geinde heffingen niet kwijt te schelden.
De HR heeft deze lijn overgenomen.
Het Stichting ROM-projecten-arrest vormt een iets mildere uitzondering.
Er worden pogingen gedaan om de EU-abbb te codificeren in een Europees bestuursrechtelijke
verordening. Het Europees Parlement heeft de Europese Commissie in 2013 hiertoe opgeroepen,
maar de juridische basis (art. 298 VWEU) is smal. RenAEUAL heeft al voorbeeldregels opgesteld ter
inspiratie.
9.2.2 Werkingssfeer van het EVRM als ongeschreven EU-recht
He EVRM geldt als onderdeel van het ongeschreven EU-recht. Het EVRM bindt EU-instellingen en
nationale overheden voor zover zij handelen binnen de werkingssfeer van het EU-recht.
Bestuurshandelingen van nationale autoriteiten ter uitvoering van nationale bepalingen waarin
richtlijnen zijn geïmplementeerd, vallen buiten de werkingssfeer van het ongeschreven EU-recht
(o.m. EVRM).
De omvang van de werkingssfeer van het EU-recht kan worden verduidelijkt a.d.h.v. de volgende
twee arresten:
Cinetheque-arrest:
Het HvJ EU weigert EVRM-toepassing wanneer nationaal beleid helemaal buiten het EU-
recht valt – het HvJ EU weigerde om zich uit te spreken over de vraag of een Franse wet
over de vertoning van videofilm al dan niet in strijd was met art. 10 EVRM.
In deze zaak ging het om een puur Franse filmregel (ofwel beleid), zonder effect op
grensoverschrijdend verkeer. Dit viel daarom niet onder het EU-recht waardoor de rechter
Pag. 3 van 30
nationale rechters en prejudiciële procedures
9.1 Toepassing van geschreven EU-recht door de nationale rechter
9.1.1 Toepassing van rechtstreeks werkende bepalingen van EU-recht
Zoals in H1 besproken – de EU vormt een eigen rechtsorde.
Ten bate van de EU-rechtsorde hebben EU-lidstaten een deel van hun soevereiniteit beperkt.
Binnen de EU-rechtsorde zijn de EU-lidstaten en hun burgers gerechtigd – m.a.w. zij kunnen rechten
ontlenen aan het EU-recht. Het EU-recht kan dus onafhankelijk van de nationale wetgeving van de
EU-lidstaten rechten scheppen waarop particulieren (o.m. burgers) zich kunnen beroepen voor de
nationale rechter.
Van Gend & Loos-arrest en Costa/-E.N.E.L-arrest:
Het EU-recht is meer dan een overeenkomst welke wederzijdse verplichtingen tussen EU-lidstaten
in het leven roept.
Simmenthal-arrest:
De ‘’verdragsbepalingen’’ en ‘’rechtstreeks toepasselijke handelingen van de EU-instellingen’’
kunnen strijdige bepalingen van nationale wetgeving buiten toepassing zetten.
De nationale rechters zijn verplicht het EU-recht integraal (= volledig) toe te passen en de rechten
van particulieren te beschermen.
De nationale rechters moeten dus het EU-recht in volle omvang toepassen. Onder het EU-recht
vallen o.m.: verdragsbepalingen (o.m. VWEU en VEU), verordeningen en richtlijnen (met
rechtstreekse werking).
9.1.2 Waarop berust de toetsing aan het EU-recht?
Zoals in H1 besproken – zijn de EU-verdragen in NL gebaseerd op art. 92 Gw.
Door de rechtspraak van het HvJ EU is de verhouding tussen het EU-recht en de Grondwet sterk
veranderd.
Voorbeeld:
De ‘’directe werking van het EU-recht’’ en ‘’de voorrang van het EU-recht’’ boven het nationale
recht zijn elementen die door het HvJ EU zijn gecreëerd.
Art. 94 Gw. lijkt op het eerste gezicht een goede basis voor het buiten toepassing laten van
nationale regels bij strijd met het EU-recht – dus een goede basis voor de toetsing van Nederlandse
wettelijke voorschriften aan het EU-recht. Dit artikel houdt in dat Nederlandse wettelijke
voorschriften geen toepassing vinden wanneer deze toepassing niet verenigbaar is met eenieder
verbindende bepalingen van verdragen en van besluiten van volkenrechtelijke organisaties.
Dit artikel voorziet in de toetsing van Nederlandse bepalingen aan EU-verdragen (zoals VWEU en
VEU) en EU-besluiten genomen o.b.v. EU-verdragen.
De voorrang van het EU-recht boven het nationale recht houdt meer in dan in art. 94 Gw. besloten
ligt: de rechtstreekse werking van richtlijnen is een creatie van het HvJ, particulieren kunnen voor
de nationale rechter een beroep doen op een rechtstreeks werkende richtlijn en de nationale
rechter is verplicht een dergelijke richtlijn toe te passen zo nodig moet hij daarbij bepalingen van
nationaal recht buiten toepassing laten. Een Nederlandse rechter kan a.d.h.v. art. 94 Gw. dus niet
tot een dergelijke uitkomst komen.
De Nederlandse rechter moet binnen het EU-recht ook rekening houden met EU-abbb en het EVRM
(= ongeschreven EU-recht) zoals door het HvJ EU geïnterpreteerd.
Pag. 1 van 30
,Wanneer de Nederlandse rechter het EVRM toepast, doet hij dat o.b.v. art. 94 Gw. Het HvJ EU kan
ook het EVRM toepassen, wat niet gebaseerd is op art. 94 Gw.
Art. 94 Gw. biedt alleen de mogelijkheid om Nederlandse wettelijke bepalingen buiten toepassing te
laten, terwijl de nationale rechter volgens het EU-recht in sommige gevallen meer moet doen dan
dat, namelijk een wettelijke achterstelling opheffen door het wettelijke regime dat geldt voor de
bevoorrechte groep ook toe te passen op de achtergestelde groep.
O.b.v. bovenstaande lijkt het de auteurs dat de toetsing van Nederlandse wetten aan EU-recht niet
op art. 94 Gw. worden gebaseerd. Deze toetsing vloeit voort uit de jurisprudentie van het HvJ EU, te
weten Costa-E.N.E.L-arrest en Simmenthal-arrest. Hierover bestaat in NL nog discussie.
Pag. 2 van 30
, 9.2 Toepassing van ongeschreven EU-recht
9.2.1 De ongeschreven beginselen van EU-recht
De EU-abbb hebben een breed bereik: die gelden voor bestuurshandelingen van de Europese
Commissie en nationale organen die worden verricht binnen de werkingssfeer van het EU-recht.
Nederlandse en Europese beginselen lijken veel op elkaar, maar verschillen soms in strengheid.
Voorbeeld:
BUG-Alutechnik-arrest - zoals besproken in par. 8.9.2 -:
Het EU-rechtelijke vertrouwensbeginsel weegt minder zwaar dan het Nederlandse
vertrouwensbeginsel.
Het vertrouwen kan niet voorkomen dat staatssteun moet worden ingetrokken als deze in strijd is
met het EU-recht. Intrekking zonder terugvordering is zinloos, dus moet de staatssteun ook worden
ingetrokken.
De onderneming die staatssteun ontvangt moet dus rekening houden met de eisen van het EU-
recht; dit betekent dat ondernemingen die staatsteun genieten slecht een gewettigd vertrouwen
kunnen hebben in de rechtmatigheid van de steun wanneer de steun met inachtneming van de
procedures van art. 108 VWEU is toegekend. Een ondernemer moet zelf nagaan of deze procedure
is gevolgd. Hierdoor is het Nederlandse vertrouwensbeginsel in de EU-context veel zwakker.
Het EU-vertrouwensbeginsel kan ook worden ingeroepen wanneer een nationaal bestuursorgaan
meewerkt aan de uitvoering van het EU-recht; dit beginsel kan nooit leiden tot beslissingen contra
legem (dus in strijd met het recht).
Voorbeeld:
Padovani-arrest:
Het EU-vertrouwensbeginsel verplicht de nationale administratie niet af te zien van de navordering
met toepassing van het nationale recht van een gedeelte van een landbouwheffing dat
overeenkomstig een vaste en in casu niet betwiste administratieve praktijk aanvankelijk niet was
geïnd. M.a.w.: de overheid hoeft onterecht niet-geinde heffingen niet kwijt te schelden.
De HR heeft deze lijn overgenomen.
Het Stichting ROM-projecten-arrest vormt een iets mildere uitzondering.
Er worden pogingen gedaan om de EU-abbb te codificeren in een Europees bestuursrechtelijke
verordening. Het Europees Parlement heeft de Europese Commissie in 2013 hiertoe opgeroepen,
maar de juridische basis (art. 298 VWEU) is smal. RenAEUAL heeft al voorbeeldregels opgesteld ter
inspiratie.
9.2.2 Werkingssfeer van het EVRM als ongeschreven EU-recht
He EVRM geldt als onderdeel van het ongeschreven EU-recht. Het EVRM bindt EU-instellingen en
nationale overheden voor zover zij handelen binnen de werkingssfeer van het EU-recht.
Bestuurshandelingen van nationale autoriteiten ter uitvoering van nationale bepalingen waarin
richtlijnen zijn geïmplementeerd, vallen buiten de werkingssfeer van het ongeschreven EU-recht
(o.m. EVRM).
De omvang van de werkingssfeer van het EU-recht kan worden verduidelijkt a.d.h.v. de volgende
twee arresten:
Cinetheque-arrest:
Het HvJ EU weigert EVRM-toepassing wanneer nationaal beleid helemaal buiten het EU-
recht valt – het HvJ EU weigerde om zich uit te spreken over de vraag of een Franse wet
over de vertoning van videofilm al dan niet in strijd was met art. 10 EVRM.
In deze zaak ging het om een puur Franse filmregel (ofwel beleid), zonder effect op
grensoverschrijdend verkeer. Dit viel daarom niet onder het EU-recht waardoor de rechter
Pag. 3 van 30
