Seksualiteit vanuit Klinisch Psychologisch Perspectief
Colleges + literatuur (2025/2026)
College 1
geschiedenis (klinische) seksuologie & onderzoek
Klinische psychologie x seksuologie =
- een wetenschappelijke benadering van seksualiteit vanuit een biopsychosociaal
perspectief
- met een speciale aandacht voor seksuele stoornissen (DSM-5-TR) en problemen,
maar ook voor positieve seksualiteit
Geschiedenis (klinische) seksuologie & onderzoek
Psychopathia Sexualis (1886)
Richard von Krafft-Ebing (1840-1902), psychiater:
- Rond 1900 eerste echte wetenschappelijke interesse in seksualiteit
- Eerste boek over seksuele psychipathie → vele casestudies met uiteelnlopende
seksuele afwijkingen → belangrijkste handboek
- Belangrijke overgang van een religieus morele en juridische (in termen van
goed/slecht), naar een medisch-psychiatrische benadering van seksualiteit (in
termen van gezond/ongezond)
Sigmund Freud (1846-1939)
Psychiater en grondlegger van de psychoanalyse (vooral de drift psychologie):
- Menselijk handelen wordt gedreven door driften
- Mensen vertonen gedrag dat voortkomt uit driften waarvan zij zichzelf niet bewust
zijn
Seksualiteit is zon drift (aangeboren menselijke behoefte, ofwel een biologisch instinct) →
libido
,Driften komen tot rust als ontlading wordt bereikt, hiervoor is een seksueel object nodig (een
persoon of een deel daarvan)
Driften drijven mensen tot seksuele handelingen (seksueel doel)
- Normale doel volgens Freud = heteroseksuele coitus
Of het normale seksuele doel bereikt wordt, hangt af van hoe de psychoseksuele
ontwikkeling verloopt:
Psychoanalytische therapie → verkennen van het onbewuste m.b.v technieken zoals vrije
associatie, droomanalyse en de interpretatie van vergeten ervaringen (hypnose)
Alfred Kinsey (1894-1956)
- Pionier in seksonderzoek: bioloog, zoöloog, seksuoloog
- Revolutionair: hij verplaatste het vakgebied van medisch naar meerdere disciplines
(biologie, sociologie)
- De kinsey Reports (1948, 1953) gebaseerd op 5000 en 6000 interviews
- Taxonomie van menselijk seksueel gedrag (inclusief pedofilie): beschreef het
vollegede spectrum van waarneembaar seksueel gedrag, zonder morele oordelen
over goed/fout
- Controversieel in zijn tijd: onthullingen over mastrubatie, orgasme, seks voor het
huwlijk en homoseksualiteit, etc
- Introduceerde een schaal om homoseksualiteit te meten
William Masters (1915-2001) & Virginia Johnson (1925-2013)
- Human sexual response (1966) → ontdekking van de menselijke seksuele
responscyclus
→ fase 1: opwinding
→ fase 2: plateau
→ fase 3: Orgamse
→ fase 4: Resolutie
70s: toevoeging fase verlangen (Heken Kaplan)
- controversiele methoden: mensen observeren tijdens seks/prostituees.
William Masters (1915-2001) & Virginia Johnson (1925-2013)
- Grondleggers psychosociaal-gedragstherapeutische seksuologie:
, Seksuele respons = een natuurlijk fysiologisch proces, dat geblokkeerd kan worden
door psychologisch remmingen
Human sexual inadequacy (1970)
- Spectatoring → disfunctioneel proces waarbij een persoon overmatig aandacht richt
op de eigen lichaamsdelen en/of de geschiktheid van zichzelf als seksuele partner →
seksuele vermijding en disfuncties.
- Legden de basis voor gedragstherapie bij seksuele disfuncties (koppels)
● Doel: d.m.v. gedragsoefeningen en de natuurlijke seksuele respons opnieuw
doen laten optreden
● Stappen: (1) niet genital strelen (2) strelen, inclusief de genitialia en (3)
coïtushouding en beweging
● Nadruk op coïtusverbod en sensate focus → streeloefeningen met aandacht,
de bewustwording geven van het eigen lichaam en wat wel en niet prettig is
1974: homoseksualiteit niet langer in de DSM
- na een verhitte discussie stemde 58% van de 10.000 psychiaters van de APA ervoor
dat homoseksualiteit niet langer een mentale stoornis is
- Toegenomen bewustzijn: wat is normaal en abnormaal? Wat is seksuele afwijking of
variatie
The 70s: John Gagnon & William Simon, Michel Foucault, Shere Hite, Susan Brownmiller
- Opkomst van het sociaal-constructivisme → afwijzing van het Freudiaanse idee van
seksueel instinct
- Groeiende aandacht voor seksueel geweld, seksuele gelijkheid (m/v)
- Seksualiteit = sociaal-maatschappelijk product: maatschappelijke regulering bepaalt
wat mensen als (normale) seksualiteit ervaren, welke betekenis seksualiteit heeft en
in welke mate mensen de vrijheid/het recht hebben om hun eigen seksualiteit vorm te
geven
- Seksueel gedrag = sociaal gedrag
→ Sexual script theory (Gagnon & Simon, 1973): iedereen heeft een seksueel
script dat voor ons is geschreven door onze opvoeding, cultuur, omgeving,
alledaagse invloeden en eerdere seksuele ervaringen.
1998 Viagra
- Jaren ‘90: weer een toename biologische benaderingen van seksualiteit, zeker na de
komst van dit blauwe pilletje
>2000
Verdere professionalisering van de seksuologie
- Toename van wetenschappelijk onderzoek
- Formalisering en specialisatie van opleidingen
- Integratie van seksuologie in de gezondheidszorg
- Erkenning van seksuele rechten (WHO)
- Digitale technologie en online interventies
- Verandering in seksuele voorlichting
- Internationale samenwerking en richtlijn en voor behandeling
1998/2005: Ontdekking van volledige autonomie va4n de clitoris
, Ellen Laan (1962-2021)
- Psycholoog/seksuoloog/hoogleraar Seksuologie, oprichter van Seksueel Welzijn
Nederland
- Focus op seksueel plezier als belangrijk onderdeel van seksuele gezondheid (pas
rond 2020 ook door wetenschappers erkend!)
- Baanbrekend onderzoek naar determinanten van seksuele opwinding bij vrouwen
(alleen mannen hebben vaginale orgasmes)
- Focus op gelijkheid tussen mannen en vrouwen in het ervaren van seksueel plezier
Ellen Laan
Belangrijke conclusies uit het “in pursuit of pleasure” paper:
- mannen en vrouwen zijn vergelijkbaar in hun vermogen om seksueel genot te
ervaren
→ Responsiviteit op seksuele prikkels
→ Seksueel verlangen
→ Seksdrive/hormonen
Maar:
In cis-hetero relaties hebben mannen en vrouwen verschillende kansen op seksueel genot:
- Gendergebonden seksuele scripts, waardoor vrouwen minder plezier verwachten →
kan de seksuele respons belemmeren
- De coïtale imperatief beperkt vrouwen in het ervaren van plezier
Recap
- Rond 1900 eerste echte wetenschappelijke interesse in seksualiteit
Voor seksuele problemen en de behandeling daarvan geldt:
- Tot WOII: sterke biologische (medisch-psychiatrische benadering: seksuele
afwijkingen zijn het resultaat van een ziekte, die door een medicus behandeld
moeten worden
- Post WOII en ‘60: O.a. door meer conceptuele dimnensies van seksualiteit (zoals
seksuele oriëntatie en seksuele responscyclus) naast seks als biologische functie
een meer interdiscplinaire benadering waarin ook psychologische behandelingen een
plek kregen
- 1973-heden:
Eerste: spanning tussen biologiseringen en sociaal-constructivisme (=seksualiteit als
sociaal-maatschappelijk product)
Later: Biopsychosociale benadering wint steeds meer aan kracht in het benaderen
van seksuele problemen en meer aandacht voor positieve aspecten van seksualiteit.
Waar staan we nu?
Nog steeds biopsychosociale
benadering van seksualiteit en
seksuele problemen
In de hedendaagse wetenschap:
veel onderzoek naar predictoren en
Colleges + literatuur (2025/2026)
College 1
geschiedenis (klinische) seksuologie & onderzoek
Klinische psychologie x seksuologie =
- een wetenschappelijke benadering van seksualiteit vanuit een biopsychosociaal
perspectief
- met een speciale aandacht voor seksuele stoornissen (DSM-5-TR) en problemen,
maar ook voor positieve seksualiteit
Geschiedenis (klinische) seksuologie & onderzoek
Psychopathia Sexualis (1886)
Richard von Krafft-Ebing (1840-1902), psychiater:
- Rond 1900 eerste echte wetenschappelijke interesse in seksualiteit
- Eerste boek over seksuele psychipathie → vele casestudies met uiteelnlopende
seksuele afwijkingen → belangrijkste handboek
- Belangrijke overgang van een religieus morele en juridische (in termen van
goed/slecht), naar een medisch-psychiatrische benadering van seksualiteit (in
termen van gezond/ongezond)
Sigmund Freud (1846-1939)
Psychiater en grondlegger van de psychoanalyse (vooral de drift psychologie):
- Menselijk handelen wordt gedreven door driften
- Mensen vertonen gedrag dat voortkomt uit driften waarvan zij zichzelf niet bewust
zijn
Seksualiteit is zon drift (aangeboren menselijke behoefte, ofwel een biologisch instinct) →
libido
,Driften komen tot rust als ontlading wordt bereikt, hiervoor is een seksueel object nodig (een
persoon of een deel daarvan)
Driften drijven mensen tot seksuele handelingen (seksueel doel)
- Normale doel volgens Freud = heteroseksuele coitus
Of het normale seksuele doel bereikt wordt, hangt af van hoe de psychoseksuele
ontwikkeling verloopt:
Psychoanalytische therapie → verkennen van het onbewuste m.b.v technieken zoals vrije
associatie, droomanalyse en de interpretatie van vergeten ervaringen (hypnose)
Alfred Kinsey (1894-1956)
- Pionier in seksonderzoek: bioloog, zoöloog, seksuoloog
- Revolutionair: hij verplaatste het vakgebied van medisch naar meerdere disciplines
(biologie, sociologie)
- De kinsey Reports (1948, 1953) gebaseerd op 5000 en 6000 interviews
- Taxonomie van menselijk seksueel gedrag (inclusief pedofilie): beschreef het
vollegede spectrum van waarneembaar seksueel gedrag, zonder morele oordelen
over goed/fout
- Controversieel in zijn tijd: onthullingen over mastrubatie, orgasme, seks voor het
huwlijk en homoseksualiteit, etc
- Introduceerde een schaal om homoseksualiteit te meten
William Masters (1915-2001) & Virginia Johnson (1925-2013)
- Human sexual response (1966) → ontdekking van de menselijke seksuele
responscyclus
→ fase 1: opwinding
→ fase 2: plateau
→ fase 3: Orgamse
→ fase 4: Resolutie
70s: toevoeging fase verlangen (Heken Kaplan)
- controversiele methoden: mensen observeren tijdens seks/prostituees.
William Masters (1915-2001) & Virginia Johnson (1925-2013)
- Grondleggers psychosociaal-gedragstherapeutische seksuologie:
, Seksuele respons = een natuurlijk fysiologisch proces, dat geblokkeerd kan worden
door psychologisch remmingen
Human sexual inadequacy (1970)
- Spectatoring → disfunctioneel proces waarbij een persoon overmatig aandacht richt
op de eigen lichaamsdelen en/of de geschiktheid van zichzelf als seksuele partner →
seksuele vermijding en disfuncties.
- Legden de basis voor gedragstherapie bij seksuele disfuncties (koppels)
● Doel: d.m.v. gedragsoefeningen en de natuurlijke seksuele respons opnieuw
doen laten optreden
● Stappen: (1) niet genital strelen (2) strelen, inclusief de genitialia en (3)
coïtushouding en beweging
● Nadruk op coïtusverbod en sensate focus → streeloefeningen met aandacht,
de bewustwording geven van het eigen lichaam en wat wel en niet prettig is
1974: homoseksualiteit niet langer in de DSM
- na een verhitte discussie stemde 58% van de 10.000 psychiaters van de APA ervoor
dat homoseksualiteit niet langer een mentale stoornis is
- Toegenomen bewustzijn: wat is normaal en abnormaal? Wat is seksuele afwijking of
variatie
The 70s: John Gagnon & William Simon, Michel Foucault, Shere Hite, Susan Brownmiller
- Opkomst van het sociaal-constructivisme → afwijzing van het Freudiaanse idee van
seksueel instinct
- Groeiende aandacht voor seksueel geweld, seksuele gelijkheid (m/v)
- Seksualiteit = sociaal-maatschappelijk product: maatschappelijke regulering bepaalt
wat mensen als (normale) seksualiteit ervaren, welke betekenis seksualiteit heeft en
in welke mate mensen de vrijheid/het recht hebben om hun eigen seksualiteit vorm te
geven
- Seksueel gedrag = sociaal gedrag
→ Sexual script theory (Gagnon & Simon, 1973): iedereen heeft een seksueel
script dat voor ons is geschreven door onze opvoeding, cultuur, omgeving,
alledaagse invloeden en eerdere seksuele ervaringen.
1998 Viagra
- Jaren ‘90: weer een toename biologische benaderingen van seksualiteit, zeker na de
komst van dit blauwe pilletje
>2000
Verdere professionalisering van de seksuologie
- Toename van wetenschappelijk onderzoek
- Formalisering en specialisatie van opleidingen
- Integratie van seksuologie in de gezondheidszorg
- Erkenning van seksuele rechten (WHO)
- Digitale technologie en online interventies
- Verandering in seksuele voorlichting
- Internationale samenwerking en richtlijn en voor behandeling
1998/2005: Ontdekking van volledige autonomie va4n de clitoris
, Ellen Laan (1962-2021)
- Psycholoog/seksuoloog/hoogleraar Seksuologie, oprichter van Seksueel Welzijn
Nederland
- Focus op seksueel plezier als belangrijk onderdeel van seksuele gezondheid (pas
rond 2020 ook door wetenschappers erkend!)
- Baanbrekend onderzoek naar determinanten van seksuele opwinding bij vrouwen
(alleen mannen hebben vaginale orgasmes)
- Focus op gelijkheid tussen mannen en vrouwen in het ervaren van seksueel plezier
Ellen Laan
Belangrijke conclusies uit het “in pursuit of pleasure” paper:
- mannen en vrouwen zijn vergelijkbaar in hun vermogen om seksueel genot te
ervaren
→ Responsiviteit op seksuele prikkels
→ Seksueel verlangen
→ Seksdrive/hormonen
Maar:
In cis-hetero relaties hebben mannen en vrouwen verschillende kansen op seksueel genot:
- Gendergebonden seksuele scripts, waardoor vrouwen minder plezier verwachten →
kan de seksuele respons belemmeren
- De coïtale imperatief beperkt vrouwen in het ervaren van plezier
Recap
- Rond 1900 eerste echte wetenschappelijke interesse in seksualiteit
Voor seksuele problemen en de behandeling daarvan geldt:
- Tot WOII: sterke biologische (medisch-psychiatrische benadering: seksuele
afwijkingen zijn het resultaat van een ziekte, die door een medicus behandeld
moeten worden
- Post WOII en ‘60: O.a. door meer conceptuele dimnensies van seksualiteit (zoals
seksuele oriëntatie en seksuele responscyclus) naast seks als biologische functie
een meer interdiscplinaire benadering waarin ook psychologische behandelingen een
plek kregen
- 1973-heden:
Eerste: spanning tussen biologiseringen en sociaal-constructivisme (=seksualiteit als
sociaal-maatschappelijk product)
Later: Biopsychosociale benadering wint steeds meer aan kracht in het benaderen
van seksuele problemen en meer aandacht voor positieve aspecten van seksualiteit.
Waar staan we nu?
Nog steeds biopsychosociale
benadering van seksualiteit en
seksuele problemen
In de hedendaagse wetenschap:
veel onderzoek naar predictoren en
