Inleiding
1. Belang en doelstellingen van het verbintenissenrecht
1. Belang van het verbintenissenrecht
Verbintenissen behoren tot essentie van menselijk leven – als gevolg van interactie, relaties en
transacties met anderen ontstaan verbanden tussen mensen met juridische waarde
Verbintenis = juridisch afdwingbare verplichting tussen personen – creëert zowel recht als plicht
Beginsel uit verbintenissenrecht dat partijen belofte moeten nakomen = algemeen aanvaard principe
dat centraal staat in andere rechtstakken
Verbintenissenrecht = belangrijke basis voor ander rechtstakken: “koninginnenstuk” van privaatrecht
zeker nu publiekrecht overbodig is geworden en meer regels uit privaatrecht worden toegepast op
overheid
Art. 5.3, eerste lid BW: Bronnen van verbintenissen en draagwijdte van de bepalingen
Omvat:
- Verbintenissen ontstaan uit eenzijdige en meerzijdige rechtshandelingen
- Verbintenissen ontstaan uit rechtsfeiten: feiten die zich situeren in de buitencontractuele
aansprakelijkheid (bv. je ziet dat iemand jouw auto aan het vandaliseren is, je staat in een
buitencontractuele verhouding tegenover vandaal) en oneigenlijke contracten (bv. zaakwaarneming,
onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde verrijking )
Ingebakken in dagelijkse leven
Denk bv. aan
- Aankoop brood
- Gebruik LinkedIn, Instagram, Facebook, ..
- Aankoop smartphone
2. Doelstellingen verbintenissenrecht
1. Zorgen voor efficiëntie en rechtszekerheid in rechtsverkeer, deelnemers in rechtsverkeer
moeten erop kunnen vertrouwen dat tegenpartij belofte zal nakomen ( bv. als je als jouw
appartement verhuurt, sluit je een huurcontract, beide partijen zijn tot die overeenkomst gehouden ),
verbintenissenrecht heeft dus zowel stabiliserende als bevorderende rol
2. Individuele vrijheid en autonomie van mensen erkennen, regelen, beschermen & bevorderen:
in beginsel is ieder vrij om zich al dan niet te verbinden, persoon te kiezen t.o.v. wie hij zich
wil verbinden en om inhoud van verbintenis te bepalen
3. Beoogt maatschappelijke rechtvaardiging – in ideale wereld = partijen gelijk maar in
werkelijkheid = personen ongelijk door toepassing van partijautonomie en bestaan van vrije
wil – wat (on)rechtvaardig is hangt af van maatschappelijke opvattingen & economische
denkbeelden
1
, 2. Van het BW van 1804 naar de boeken 1 en 5 BW 2023: doel, kritiek en
vooruitzichten
1. Historiek en aanleiding boeken 1 en 5 BW
- Rechtspraak heeft gezorgd voor evolutie, waardoor verbintenissenrecht de “tand des tijds”
relatief goed heeft doorstaan: is ondanks oude oorsprong nog steeds heel bruikbaar
- Verbintenissenrecht werd tot voor kort hoofdzakelijk geregeld in Code Napoléon 1804
- Hervormingen verbintenissenrecht op nationaal en Europees niveau
- Hervorming verbintenissenrecht in België omdat BW verouderd was, onvolledig en
onoverzichtelijk geordend kritiek op ontoegankelijkheid regelgeving – doel hervorming: BW
centrale plaats geven voor normering van privaatrechtelijke verhoudingen
- Voorontwerp tot hervorming verbintenissenrecht 2015 werd in 2019 ingediend als
wetsvoorstel kritiek op voorontwerp
- 2021: wetsvoorstel tot invoering van Boek 5 BW opnieuw ingediend en wetsvoorstel tot invoering
van Boek 1 BW
- Momenteel is verbintenissenrecht terug te vinden in boek 5, eerder te vinden in het oud BW
- Na enkele amendementen en hoorzittingen werden beide wetsvoorstellen goedgekeurd in 2022
en in werking getreden 2023
2. Doelstellingen van en kritiek op de boeken 1 en 5 BW
Boek 5 BW is modern handboek:
- Betere toegankelijkheid van verbintenissenrecht: verschillende rechtsfiguren werden
verduidelijkt door definities (bv. voorzichtige en redelijke persoon, ongerechtvaardigde verrijking, … )
<-> beoogt toegankelijk te zijn voor burgers maar blijft toch technisch-juridische tekst die moeilijk
leesbaar blijft voor burgers
- aantal moeilijke/verwarrende begrippen werden behouden ( bv. oneigenlijke contracten,
wilsverhinderende dwaling…) – verwijzing naar andere wetgeving doet afbreuk aan
doelstelling
- Herstel van rechtszekerheid: Boek 5 draagt daartoe bij door de door rechtspraak en rechtsleer
ontwikkelde begrippen en regels wettelijk te verankeren – regels vertonen ook meer stabiliteit
- Controversiële punten die blijven aanslepen doen afbreuk aan doelstelling – nieuwe
wetsbepalingen creëren zelf nieuwe interpretatieproblemen – open begrippen geven
aanleiding tot interpretatieproblemen
- Heeft meer moderne en logische structuur
- Inhoudelijke modernisering
* Nieuw evenwicht tussen wilsautonomie en rol rechter
* Sancties op maat
* Overdracht van verbintenissen, schuldvorderingen en contracten
2
,Coherentie en rechtszekerheid bevorderen:
- Codificatie van bestaande cassatierechtspraak
Bv. buitengerechtelijke ontbinding op partijverklaring, contracts- en onderhandelingsvrijheid, misbruik van
omstandigheden, enz.
- Vereenvoudiging van aantal regels
- Meer coherente structuur
O.a. chronologische regeling van sluiten tot einde van overeenkomst
Competitiviteit van Belgische recht verhogen: door verouderde regels te actualiseren & meer
rechtszekerheid te bieden België competitief t.o.v. andere rechtsstelsels bedrijven &
internationale contractspartijen kiezen vaker om Belgisch recht toe te passen
Boek 1 BW: “Algemene bepalingen”
Principes:
Heeft transversale werking: bevat algemene bepalingen die voor gehele privaatrecht algemeen
geldend zijn, maar van groot belang voor het verbintenissenrecht
Geeft definities van: bronnen, toepassing van wet in de tijd, rechtshandeling, wilsuiting,
kennisgeving, tijdsbepaling en voorwaarde, berekening termijnen, vertegenwoordiging,
subjectieve goede trouw, rechtsmisbruik, oogmerk om te schaden, afstand van recht
Gelaagde structuur (van algemeen naar bijzonder)
Keuze voor algemeen begrippenkader verdient goedkeuring
Kritiek op Boek 1 BW:
- Vragen bij totstandkoming
- Summier wetboek: bevat slechts beperkt aantal basisregels
- Waarom worden bepaalde begrippen wel en andere niet gedefinieerd in Boek 1 BW?
Boek 5 BW: “Verbintenissen”
Evolutie, geen revolutie, men heeft zich gebaseerd op vroegere wetteksten maar in rechtspraak =
verbintenissenrecht gemoderniseerd
Gaat hervorming ver genoeg? Voldoende aandacht voor recente tendensen (bv. duurzaamheid)?
Voldoende verantwoording voor gemaakte keuzes?
3. Structuur van het BW en van Boek 5 BW
Belgische wetgever heeft naar voorbeeld van Nederlandse wetgever BW herschikt in afzonderlijke
boeken biedt overzichtelijkheid en zorgt ervoor dat toekomstige hervormingen van bepaald boek
geen invloed hebben op andere boeken
3
, 4. Aard van de wetsbepalingen van Boek 5 en Boek 1 BW
Opstellers BW vonden het oorspronkelijk niet nodig om op algemene wijze aard van bepalingen aan
te geven maar kritiek door RvS en tijdens hoorzittingen dus wordt nu gewerkt met algemene catch-
all-bepaling (ruim geformuleerde regel die situaties opvangt niet uitdrukkelijk in andere regels geregeld)
Bepalingen Boek 5 BW = van aanvullend recht tenzij uit tekst of draagwijdte ervan tegendeel blijkt
Boek 1 BW = vergetelheid van wetgever en bevat geen regeling, in algemeen wordt aangenomen dat
het dezelfde regeling bevat als Boek 5 BW
HvC: het is taak van wetgever om aard te bepalen (is het van dwingend of aanvullend recht) en
wetgever heeft dan gekozen voor art. 5.3, tweede lid BW – boek 5 BW is dus in principe van
aanvullend recht maar het kan ook delen bevatten van dwingend recht die blijken uit draagwijdte van
bepaling
5. Overgangsbepalingen en inwerkingtreding Boek 1 en Boek 5 BW
Boek 5 BW is van toepassing op alle rechtshandelingen en rechtsfeiten die plaatsvinden na 1 januari
2023. Tenzij partijen anders bepalen (aanvullend recht), blijft het oude recht van toepassing op:
- De toekomstige gevolgen van rechtshandelingen en rechtsfeiten die hebben plaatsgevonden
voor 1 januari 2023.
- De rechtshandelingen en rechtsfeiten die hebben plaatsgevonden na 1 januari 2023 en die
betrekking hebben op een verbintenis ontstaan uit een rechtshandeling of rechtsfeit die
hebben plaatsgevonden voor 1 januari 2023.
Gevolg: oud en nieuw verbintenissenrecht zullen lange tijd naast elkaar bestaan! (juristen zullen nog
jaren zowel oude als nieuwe recht moeten kunnen toepassen)
DEEL I. Het begrip verbintenis en de soorten verbintenissen
Hoofdstuk 1. Het begrip verbintenis
1. De verbintenis
Oud BW:
Geen definitie in oud BW, wel in rechtsleer:
A. rechtsband tussen personen
B. ontstaan uit een rechtshandeling of een andere menselijke gedraging waaraan de wet of
rechtspraak rechtsgevolgen vastknoopt
C. met als voorwerp het doen ontstaan van in geld waardeerbare aanspraken
D. kan in rechte worden afgedwongen
4
1. Belang en doelstellingen van het verbintenissenrecht
1. Belang van het verbintenissenrecht
Verbintenissen behoren tot essentie van menselijk leven – als gevolg van interactie, relaties en
transacties met anderen ontstaan verbanden tussen mensen met juridische waarde
Verbintenis = juridisch afdwingbare verplichting tussen personen – creëert zowel recht als plicht
Beginsel uit verbintenissenrecht dat partijen belofte moeten nakomen = algemeen aanvaard principe
dat centraal staat in andere rechtstakken
Verbintenissenrecht = belangrijke basis voor ander rechtstakken: “koninginnenstuk” van privaatrecht
zeker nu publiekrecht overbodig is geworden en meer regels uit privaatrecht worden toegepast op
overheid
Art. 5.3, eerste lid BW: Bronnen van verbintenissen en draagwijdte van de bepalingen
Omvat:
- Verbintenissen ontstaan uit eenzijdige en meerzijdige rechtshandelingen
- Verbintenissen ontstaan uit rechtsfeiten: feiten die zich situeren in de buitencontractuele
aansprakelijkheid (bv. je ziet dat iemand jouw auto aan het vandaliseren is, je staat in een
buitencontractuele verhouding tegenover vandaal) en oneigenlijke contracten (bv. zaakwaarneming,
onverschuldigde betaling en ongerechtvaardigde verrijking )
Ingebakken in dagelijkse leven
Denk bv. aan
- Aankoop brood
- Gebruik LinkedIn, Instagram, Facebook, ..
- Aankoop smartphone
2. Doelstellingen verbintenissenrecht
1. Zorgen voor efficiëntie en rechtszekerheid in rechtsverkeer, deelnemers in rechtsverkeer
moeten erop kunnen vertrouwen dat tegenpartij belofte zal nakomen ( bv. als je als jouw
appartement verhuurt, sluit je een huurcontract, beide partijen zijn tot die overeenkomst gehouden ),
verbintenissenrecht heeft dus zowel stabiliserende als bevorderende rol
2. Individuele vrijheid en autonomie van mensen erkennen, regelen, beschermen & bevorderen:
in beginsel is ieder vrij om zich al dan niet te verbinden, persoon te kiezen t.o.v. wie hij zich
wil verbinden en om inhoud van verbintenis te bepalen
3. Beoogt maatschappelijke rechtvaardiging – in ideale wereld = partijen gelijk maar in
werkelijkheid = personen ongelijk door toepassing van partijautonomie en bestaan van vrije
wil – wat (on)rechtvaardig is hangt af van maatschappelijke opvattingen & economische
denkbeelden
1
, 2. Van het BW van 1804 naar de boeken 1 en 5 BW 2023: doel, kritiek en
vooruitzichten
1. Historiek en aanleiding boeken 1 en 5 BW
- Rechtspraak heeft gezorgd voor evolutie, waardoor verbintenissenrecht de “tand des tijds”
relatief goed heeft doorstaan: is ondanks oude oorsprong nog steeds heel bruikbaar
- Verbintenissenrecht werd tot voor kort hoofdzakelijk geregeld in Code Napoléon 1804
- Hervormingen verbintenissenrecht op nationaal en Europees niveau
- Hervorming verbintenissenrecht in België omdat BW verouderd was, onvolledig en
onoverzichtelijk geordend kritiek op ontoegankelijkheid regelgeving – doel hervorming: BW
centrale plaats geven voor normering van privaatrechtelijke verhoudingen
- Voorontwerp tot hervorming verbintenissenrecht 2015 werd in 2019 ingediend als
wetsvoorstel kritiek op voorontwerp
- 2021: wetsvoorstel tot invoering van Boek 5 BW opnieuw ingediend en wetsvoorstel tot invoering
van Boek 1 BW
- Momenteel is verbintenissenrecht terug te vinden in boek 5, eerder te vinden in het oud BW
- Na enkele amendementen en hoorzittingen werden beide wetsvoorstellen goedgekeurd in 2022
en in werking getreden 2023
2. Doelstellingen van en kritiek op de boeken 1 en 5 BW
Boek 5 BW is modern handboek:
- Betere toegankelijkheid van verbintenissenrecht: verschillende rechtsfiguren werden
verduidelijkt door definities (bv. voorzichtige en redelijke persoon, ongerechtvaardigde verrijking, … )
<-> beoogt toegankelijk te zijn voor burgers maar blijft toch technisch-juridische tekst die moeilijk
leesbaar blijft voor burgers
- aantal moeilijke/verwarrende begrippen werden behouden ( bv. oneigenlijke contracten,
wilsverhinderende dwaling…) – verwijzing naar andere wetgeving doet afbreuk aan
doelstelling
- Herstel van rechtszekerheid: Boek 5 draagt daartoe bij door de door rechtspraak en rechtsleer
ontwikkelde begrippen en regels wettelijk te verankeren – regels vertonen ook meer stabiliteit
- Controversiële punten die blijven aanslepen doen afbreuk aan doelstelling – nieuwe
wetsbepalingen creëren zelf nieuwe interpretatieproblemen – open begrippen geven
aanleiding tot interpretatieproblemen
- Heeft meer moderne en logische structuur
- Inhoudelijke modernisering
* Nieuw evenwicht tussen wilsautonomie en rol rechter
* Sancties op maat
* Overdracht van verbintenissen, schuldvorderingen en contracten
2
,Coherentie en rechtszekerheid bevorderen:
- Codificatie van bestaande cassatierechtspraak
Bv. buitengerechtelijke ontbinding op partijverklaring, contracts- en onderhandelingsvrijheid, misbruik van
omstandigheden, enz.
- Vereenvoudiging van aantal regels
- Meer coherente structuur
O.a. chronologische regeling van sluiten tot einde van overeenkomst
Competitiviteit van Belgische recht verhogen: door verouderde regels te actualiseren & meer
rechtszekerheid te bieden België competitief t.o.v. andere rechtsstelsels bedrijven &
internationale contractspartijen kiezen vaker om Belgisch recht toe te passen
Boek 1 BW: “Algemene bepalingen”
Principes:
Heeft transversale werking: bevat algemene bepalingen die voor gehele privaatrecht algemeen
geldend zijn, maar van groot belang voor het verbintenissenrecht
Geeft definities van: bronnen, toepassing van wet in de tijd, rechtshandeling, wilsuiting,
kennisgeving, tijdsbepaling en voorwaarde, berekening termijnen, vertegenwoordiging,
subjectieve goede trouw, rechtsmisbruik, oogmerk om te schaden, afstand van recht
Gelaagde structuur (van algemeen naar bijzonder)
Keuze voor algemeen begrippenkader verdient goedkeuring
Kritiek op Boek 1 BW:
- Vragen bij totstandkoming
- Summier wetboek: bevat slechts beperkt aantal basisregels
- Waarom worden bepaalde begrippen wel en andere niet gedefinieerd in Boek 1 BW?
Boek 5 BW: “Verbintenissen”
Evolutie, geen revolutie, men heeft zich gebaseerd op vroegere wetteksten maar in rechtspraak =
verbintenissenrecht gemoderniseerd
Gaat hervorming ver genoeg? Voldoende aandacht voor recente tendensen (bv. duurzaamheid)?
Voldoende verantwoording voor gemaakte keuzes?
3. Structuur van het BW en van Boek 5 BW
Belgische wetgever heeft naar voorbeeld van Nederlandse wetgever BW herschikt in afzonderlijke
boeken biedt overzichtelijkheid en zorgt ervoor dat toekomstige hervormingen van bepaald boek
geen invloed hebben op andere boeken
3
, 4. Aard van de wetsbepalingen van Boek 5 en Boek 1 BW
Opstellers BW vonden het oorspronkelijk niet nodig om op algemene wijze aard van bepalingen aan
te geven maar kritiek door RvS en tijdens hoorzittingen dus wordt nu gewerkt met algemene catch-
all-bepaling (ruim geformuleerde regel die situaties opvangt niet uitdrukkelijk in andere regels geregeld)
Bepalingen Boek 5 BW = van aanvullend recht tenzij uit tekst of draagwijdte ervan tegendeel blijkt
Boek 1 BW = vergetelheid van wetgever en bevat geen regeling, in algemeen wordt aangenomen dat
het dezelfde regeling bevat als Boek 5 BW
HvC: het is taak van wetgever om aard te bepalen (is het van dwingend of aanvullend recht) en
wetgever heeft dan gekozen voor art. 5.3, tweede lid BW – boek 5 BW is dus in principe van
aanvullend recht maar het kan ook delen bevatten van dwingend recht die blijken uit draagwijdte van
bepaling
5. Overgangsbepalingen en inwerkingtreding Boek 1 en Boek 5 BW
Boek 5 BW is van toepassing op alle rechtshandelingen en rechtsfeiten die plaatsvinden na 1 januari
2023. Tenzij partijen anders bepalen (aanvullend recht), blijft het oude recht van toepassing op:
- De toekomstige gevolgen van rechtshandelingen en rechtsfeiten die hebben plaatsgevonden
voor 1 januari 2023.
- De rechtshandelingen en rechtsfeiten die hebben plaatsgevonden na 1 januari 2023 en die
betrekking hebben op een verbintenis ontstaan uit een rechtshandeling of rechtsfeit die
hebben plaatsgevonden voor 1 januari 2023.
Gevolg: oud en nieuw verbintenissenrecht zullen lange tijd naast elkaar bestaan! (juristen zullen nog
jaren zowel oude als nieuwe recht moeten kunnen toepassen)
DEEL I. Het begrip verbintenis en de soorten verbintenissen
Hoofdstuk 1. Het begrip verbintenis
1. De verbintenis
Oud BW:
Geen definitie in oud BW, wel in rechtsleer:
A. rechtsband tussen personen
B. ontstaan uit een rechtshandeling of een andere menselijke gedraging waaraan de wet of
rechtspraak rechtsgevolgen vastknoopt
C. met als voorwerp het doen ontstaan van in geld waardeerbare aanspraken
D. kan in rechte worden afgedwongen
4
