Literatuur – Methoden van Rechtswetenschap
Week 1: Methodologische reflectie en het methodendebat...................................2
Stolker................................................................................................................. 2
Van Gestel........................................................................................................... 3
Week 2: Juridisch-dogmatisch onderzoek...............................................................4
Scholten.............................................................................................................. 4
Van Ettekoven..................................................................................................... 5
Van den Berge..................................................................................................... 6
Smith & Kloosterhuis........................................................................................... 8
Week 3: Rechtsvergelijking.................................................................................... 9
Oderkerk............................................................................................................. 9
Mousourakis...................................................................................................... 11
Cupido............................................................................................................... 13
Week 4: De sociaalwetenschappelijke bestudering van het recht........................15
Mascini.............................................................................................................. 15
Baarda & Van der Hulst..................................................................................... 17
Van Dijck........................................................................................................... 19
Geeraets & Maas............................................................................................... 21
Wijntjens & Van Dijck........................................................................................ 23
Week 5: Normatief kader...................................................................................... 25
Kelsen................................................................................................................ 25
Taekema & Van der Burg.................................................................................. 26
Van den Broeke................................................................................................. 28
Week 6: Van onderzoeksopzet naar scriptie.........................................................29
Van der Burg..................................................................................................... 30
Van de UvA naar de Zuidas............................................................................... 31
1
,Week 1: Methodologische reflectie en het methodendebat
Stolker
Stolker gebruikt de wrongful life-casus als opstap om bredere vragen over de aard en positie van de
rechtswetenschap te onderzoeken. Hij schetst dat landen zeer verschillend omgaan met deze
vorderingen en benadrukt dat juristen in zulke zaken fundamentele problemen tegenkomen:
klassieke vergelijkingsmaatstaven werken niet wanneer het alternatief “niet-bestaan” is. dit
illustreert voor hem hoe juridische beoordeling altijd verweven is met normatieve keuzes en
maatschappelijke overtuigingen.
De centrale vraag voor Stolker is of het recht werkelijk een rechtswetenschap is. Hij toont aan dat
hierover grote verdeeldheid bestaat. Waar natuurwetenschappen streven naar objectieve
meetbaarheid, is de rechtswetenschap onlosmakelijk verbonden met interpretatie, context en
normativiteit. Volgens Stolker kan het recht nooit louter descriptief zijn: het worstelt voortdurend
met de spanning tussen is en ought. Dit maakt de rechtswetenschap kwetsbaar, vooral omdat
onderzoeker en onderzoeksobject vaak samenvallen, en omdat de rechtspraktijk en
rechtswetenschap methodologisch met elkaar verknoopt zijn.
Stolker ziet de rechtswetenschap als een discipline die streeft naar ordening, systematiek en het
verklaren van juridische ontwikkelingen, maar tegelijk afhankelijk is van subjectieve oordelen,
maatschappelijke opvattingen en de persoon van de onderzoeker. Daarom pleit hij voor een meer
methodische reflectie en transparantie binnen de discipline. Rechtswetenschap moet toetsbaar
worden, haar methoden explicieter maken en meer aansluiting zoeken bij empirische inzichten en
interdisciplinair onderzoek. Ook benadrukt hij het belang van betere kwaliteitsbewaking (zoals peer
review) en meer internationale oriëntatie.
Een belangrijke conclusie van Stolker is dat rechtswetenschap een open, kritisch en voordtutent
reflecterend systeem moet zijn. Vernieuwing, ambitie, transparantie over belangen en samenwerking
met andere wetenschappen zijn essentieel om het wetenschappelijke gehalte van de discipline te
versterken. De rechtswetenschapper moet zich onderscheiden van advocaten en rechters door
afstand te houden, methodisch te werken en toetsbare, controleerbare kennis te produceren.
2
,Van Gestel
Rob van Gestel analyseert in dit artikel het dreigende verval (“verschraling”) van het juridisch-
dogmatisch onderzoek, het klassieke onderzoek naar wat het recht is of zou moeten zijn. Hij stelt dat
dit type onderzoek onder druk staat door financieringsstructuren die multidisciplinariteit en
empirische werkvormen bevoordelen, door internationalisering en door outputsystemen die
Engelstalige publicaties zwaarder waarderen. Hierdoor dreigen fundamenten van het Nederlands
recht (zoals staatsrecht, goederenrecht, bestuursrecht) onvoldoende ontwikkeld te blijven, terwijl
juist dit onderzoek essentieel is voor goed juridisch onderwijs en voor de rechtspraktijk.
Van Gestel benadrukt dat deze verschraling niet alleen aan externe factoren te wijten is: dogmatici
maken onvoldoende expliciet welke methoden zij gebruiken, welke kwaliteitscriteria gelden en hoe
hun werk theoretische relevantie heeft. Daardoor begrijpen subsidiecommissies en andere
buitenstaanders vaak niet hoe juridisch-dogmatisch onderzoek werkt en welke waarde het heeft.
Hij bestrijdt het idee dat dogmatici gedoemd zijn tot het perspectief van een interne deelnemer of
dat het theoretisch kader samenvalt met het rechtsobject. Rechtswetenschappers hoeven zich
volgens hem juist niet te beperken tot het geldende recht, maar kunnen analyseren, bekritiseren,
vergelijken, verklaren en voorstellen doen. Cruciaal is daarbij wel methodische verantwoording:
duidelijke probleemstelling, verantwoord brongebruik, expliciete normatieve criteria en
transparantie over argumentatie.
Van Gestel benoemt ook diverse bedreigingen: gebrek aan expliciete methoden, gevaar van
“advocacy scholarship” (dogmatici die onbewust sturen en selectief bronnen gebruiken),
digitalisering die tot eenzijdigheid kan leiden, de toenemende meergelaagdheid van de rechtsorde
(nationale, Europese en internationale lagen), en het ontbreken van een uniforme cultuur van peer
review en kwaliteitsborging in juridische publicaties.
Zijn kernpunt: juridisch-dogmatisch onderzoek moet zichzelf methodologisch heruitvinden en
explicieter, transparanter en toetsbaarder worden. Dat betekent investeren in onderwijs over
methoden, ontwikkelen van kwaliteitsstandaarden, betere communicatie met de buitenwereld,
gezamenlijk afspraken tussen universiteiten, tijdschriften en uitgevers. Alleen zo kan het dogmatisch
onderzoek zijn centrale rol in onderwijs en rechtspraktijk behouden en wetenschappelijke relevantie
tonen.
3
, Week 2: Juridisch-dogmatisch onderzoek
Scholten
In deze tekst onderzoekt Paul Scholten hoe rechtsvinding werkelijk plaatsvindt en waarom de
gedachte dat toepassend recht slechts get toepassen van regels zou zijn, onhoudbaar is. Scholten laat
zien dat de klassieke 19e-eeuwse opvatting dat de rechter slechts logisch afleidt uit vooraf gegeven
regels niet klopt. De praktijk wijst uit dat rechtsvinding altijd meer omvat dan het simpelweg
subsumeren van feiten onder een norm.
Volgens Scholten is het recht niet identiek aan de wet: regels zijn richtinggevend, maar ze geven niet
automatisch een oplossing voor elk concreet geval. Vaak schuurt de feitelijke situatie met de
abstracte regel, of sluiten meerdere regels niet feilloos op elkaar aan. De rechter moet dan
interpreteren, wegen en zelfs kiezen tussen mogelijke uitkomsten. Daardoor is toepassing van recht
nooit volledig determinerend of logisch te herleiden: de beslissing bevat altijd een element van
rechtsvorming.
Scholten benadrukt dat gewetensbeslissing een centrale rol speelt. De rechter moet een innerlijk
overtuigde keuze maken, waarbij zowel intellectuele factoren (analyse, interpretatie, systematiek) als
intuïtieve/zedelijke factoren (gevoel voor rechtvaardigheid, billijkheid, gemeenschapsovertuigingen)
samenwerken intuïtie is geen willekeur: het is een vorm van direct inzicht in wat rechtens
verantwoord is, gevoed door ervaring en rechtsgevoel.
Tegelijkertijd blijft de rechter gebonden, zowel innerlijk als uiterlijk. Innerlijk, omdat hij alleen
verantwoord beslist indien hij kan zeggen: “ik kan niet anders”. Uiterlijk, omdat zijn beslissing moet
passen binnen de rechtsorde, traditie, systematiek en geldende rechtsbronnen. De vrijheid van de
rechter is dus reëel, maar nooit onbegrensd: het is vrijheid in gebondenheid.
Scholten verzet zich tegen een zuiver objectivistische voorstelling van rechtstoepassing (pure logica)
en tegen een subjectivistische benadering (beslissen op gevoel). Volgens hem is rechtsvinding een
synthese: een beslissing die voortvloeit uit rationele argumenten, interpretatie, traditie en moreel-
zedelijk inzicht. Het recht is daarom nooit volledig te rationaliseren; er blijft altijd een sprong, een
element van het irrationele – maar nooit van willekeur.
Ook bespreekt Scholten het idee van bemiddelde vonnissen en compromissen tussen partijen, maar
benadrukt dat rechterlijke uitspraken een eigen, zelfstandige betekenis hebben die niet herleid mag
worden tot louter bemiddeling of onderhandelen. De rechter moet kiezen, knopen doorhakken en
verantwoordelijkheid dragen, zelfs wanneer twee opvattingen beide verdedigbaar zijn.
Aan het einde stelt Scholten dat het individuele geweten niet het laatste woord heeft: recht staat
boven persoonlijke voorkeur. Uiteindelijk berust de rechtsorde op een hoger normatief fundament:
de werkelijkheid waarin het recht zich ontwikkelt, de gemeenschap waarin het functioneert, en (voor
Scholten zelf) religieuze en idealistische overtuigingen die richting geven aan het rechtsgevoel.
4
Week 1: Methodologische reflectie en het methodendebat...................................2
Stolker................................................................................................................. 2
Van Gestel........................................................................................................... 3
Week 2: Juridisch-dogmatisch onderzoek...............................................................4
Scholten.............................................................................................................. 4
Van Ettekoven..................................................................................................... 5
Van den Berge..................................................................................................... 6
Smith & Kloosterhuis........................................................................................... 8
Week 3: Rechtsvergelijking.................................................................................... 9
Oderkerk............................................................................................................. 9
Mousourakis...................................................................................................... 11
Cupido............................................................................................................... 13
Week 4: De sociaalwetenschappelijke bestudering van het recht........................15
Mascini.............................................................................................................. 15
Baarda & Van der Hulst..................................................................................... 17
Van Dijck........................................................................................................... 19
Geeraets & Maas............................................................................................... 21
Wijntjens & Van Dijck........................................................................................ 23
Week 5: Normatief kader...................................................................................... 25
Kelsen................................................................................................................ 25
Taekema & Van der Burg.................................................................................. 26
Van den Broeke................................................................................................. 28
Week 6: Van onderzoeksopzet naar scriptie.........................................................29
Van der Burg..................................................................................................... 30
Van de UvA naar de Zuidas............................................................................... 31
1
,Week 1: Methodologische reflectie en het methodendebat
Stolker
Stolker gebruikt de wrongful life-casus als opstap om bredere vragen over de aard en positie van de
rechtswetenschap te onderzoeken. Hij schetst dat landen zeer verschillend omgaan met deze
vorderingen en benadrukt dat juristen in zulke zaken fundamentele problemen tegenkomen:
klassieke vergelijkingsmaatstaven werken niet wanneer het alternatief “niet-bestaan” is. dit
illustreert voor hem hoe juridische beoordeling altijd verweven is met normatieve keuzes en
maatschappelijke overtuigingen.
De centrale vraag voor Stolker is of het recht werkelijk een rechtswetenschap is. Hij toont aan dat
hierover grote verdeeldheid bestaat. Waar natuurwetenschappen streven naar objectieve
meetbaarheid, is de rechtswetenschap onlosmakelijk verbonden met interpretatie, context en
normativiteit. Volgens Stolker kan het recht nooit louter descriptief zijn: het worstelt voortdurend
met de spanning tussen is en ought. Dit maakt de rechtswetenschap kwetsbaar, vooral omdat
onderzoeker en onderzoeksobject vaak samenvallen, en omdat de rechtspraktijk en
rechtswetenschap methodologisch met elkaar verknoopt zijn.
Stolker ziet de rechtswetenschap als een discipline die streeft naar ordening, systematiek en het
verklaren van juridische ontwikkelingen, maar tegelijk afhankelijk is van subjectieve oordelen,
maatschappelijke opvattingen en de persoon van de onderzoeker. Daarom pleit hij voor een meer
methodische reflectie en transparantie binnen de discipline. Rechtswetenschap moet toetsbaar
worden, haar methoden explicieter maken en meer aansluiting zoeken bij empirische inzichten en
interdisciplinair onderzoek. Ook benadrukt hij het belang van betere kwaliteitsbewaking (zoals peer
review) en meer internationale oriëntatie.
Een belangrijke conclusie van Stolker is dat rechtswetenschap een open, kritisch en voordtutent
reflecterend systeem moet zijn. Vernieuwing, ambitie, transparantie over belangen en samenwerking
met andere wetenschappen zijn essentieel om het wetenschappelijke gehalte van de discipline te
versterken. De rechtswetenschapper moet zich onderscheiden van advocaten en rechters door
afstand te houden, methodisch te werken en toetsbare, controleerbare kennis te produceren.
2
,Van Gestel
Rob van Gestel analyseert in dit artikel het dreigende verval (“verschraling”) van het juridisch-
dogmatisch onderzoek, het klassieke onderzoek naar wat het recht is of zou moeten zijn. Hij stelt dat
dit type onderzoek onder druk staat door financieringsstructuren die multidisciplinariteit en
empirische werkvormen bevoordelen, door internationalisering en door outputsystemen die
Engelstalige publicaties zwaarder waarderen. Hierdoor dreigen fundamenten van het Nederlands
recht (zoals staatsrecht, goederenrecht, bestuursrecht) onvoldoende ontwikkeld te blijven, terwijl
juist dit onderzoek essentieel is voor goed juridisch onderwijs en voor de rechtspraktijk.
Van Gestel benadrukt dat deze verschraling niet alleen aan externe factoren te wijten is: dogmatici
maken onvoldoende expliciet welke methoden zij gebruiken, welke kwaliteitscriteria gelden en hoe
hun werk theoretische relevantie heeft. Daardoor begrijpen subsidiecommissies en andere
buitenstaanders vaak niet hoe juridisch-dogmatisch onderzoek werkt en welke waarde het heeft.
Hij bestrijdt het idee dat dogmatici gedoemd zijn tot het perspectief van een interne deelnemer of
dat het theoretisch kader samenvalt met het rechtsobject. Rechtswetenschappers hoeven zich
volgens hem juist niet te beperken tot het geldende recht, maar kunnen analyseren, bekritiseren,
vergelijken, verklaren en voorstellen doen. Cruciaal is daarbij wel methodische verantwoording:
duidelijke probleemstelling, verantwoord brongebruik, expliciete normatieve criteria en
transparantie over argumentatie.
Van Gestel benoemt ook diverse bedreigingen: gebrek aan expliciete methoden, gevaar van
“advocacy scholarship” (dogmatici die onbewust sturen en selectief bronnen gebruiken),
digitalisering die tot eenzijdigheid kan leiden, de toenemende meergelaagdheid van de rechtsorde
(nationale, Europese en internationale lagen), en het ontbreken van een uniforme cultuur van peer
review en kwaliteitsborging in juridische publicaties.
Zijn kernpunt: juridisch-dogmatisch onderzoek moet zichzelf methodologisch heruitvinden en
explicieter, transparanter en toetsbaarder worden. Dat betekent investeren in onderwijs over
methoden, ontwikkelen van kwaliteitsstandaarden, betere communicatie met de buitenwereld,
gezamenlijk afspraken tussen universiteiten, tijdschriften en uitgevers. Alleen zo kan het dogmatisch
onderzoek zijn centrale rol in onderwijs en rechtspraktijk behouden en wetenschappelijke relevantie
tonen.
3
, Week 2: Juridisch-dogmatisch onderzoek
Scholten
In deze tekst onderzoekt Paul Scholten hoe rechtsvinding werkelijk plaatsvindt en waarom de
gedachte dat toepassend recht slechts get toepassen van regels zou zijn, onhoudbaar is. Scholten laat
zien dat de klassieke 19e-eeuwse opvatting dat de rechter slechts logisch afleidt uit vooraf gegeven
regels niet klopt. De praktijk wijst uit dat rechtsvinding altijd meer omvat dan het simpelweg
subsumeren van feiten onder een norm.
Volgens Scholten is het recht niet identiek aan de wet: regels zijn richtinggevend, maar ze geven niet
automatisch een oplossing voor elk concreet geval. Vaak schuurt de feitelijke situatie met de
abstracte regel, of sluiten meerdere regels niet feilloos op elkaar aan. De rechter moet dan
interpreteren, wegen en zelfs kiezen tussen mogelijke uitkomsten. Daardoor is toepassing van recht
nooit volledig determinerend of logisch te herleiden: de beslissing bevat altijd een element van
rechtsvorming.
Scholten benadrukt dat gewetensbeslissing een centrale rol speelt. De rechter moet een innerlijk
overtuigde keuze maken, waarbij zowel intellectuele factoren (analyse, interpretatie, systematiek) als
intuïtieve/zedelijke factoren (gevoel voor rechtvaardigheid, billijkheid, gemeenschapsovertuigingen)
samenwerken intuïtie is geen willekeur: het is een vorm van direct inzicht in wat rechtens
verantwoord is, gevoed door ervaring en rechtsgevoel.
Tegelijkertijd blijft de rechter gebonden, zowel innerlijk als uiterlijk. Innerlijk, omdat hij alleen
verantwoord beslist indien hij kan zeggen: “ik kan niet anders”. Uiterlijk, omdat zijn beslissing moet
passen binnen de rechtsorde, traditie, systematiek en geldende rechtsbronnen. De vrijheid van de
rechter is dus reëel, maar nooit onbegrensd: het is vrijheid in gebondenheid.
Scholten verzet zich tegen een zuiver objectivistische voorstelling van rechtstoepassing (pure logica)
en tegen een subjectivistische benadering (beslissen op gevoel). Volgens hem is rechtsvinding een
synthese: een beslissing die voortvloeit uit rationele argumenten, interpretatie, traditie en moreel-
zedelijk inzicht. Het recht is daarom nooit volledig te rationaliseren; er blijft altijd een sprong, een
element van het irrationele – maar nooit van willekeur.
Ook bespreekt Scholten het idee van bemiddelde vonnissen en compromissen tussen partijen, maar
benadrukt dat rechterlijke uitspraken een eigen, zelfstandige betekenis hebben die niet herleid mag
worden tot louter bemiddeling of onderhandelen. De rechter moet kiezen, knopen doorhakken en
verantwoordelijkheid dragen, zelfs wanneer twee opvattingen beide verdedigbaar zijn.
Aan het einde stelt Scholten dat het individuele geweten niet het laatste woord heeft: recht staat
boven persoonlijke voorkeur. Uiteindelijk berust de rechtsorde op een hoger normatief fundament:
de werkelijkheid waarin het recht zich ontwikkelt, de gemeenschap waarin het functioneert, en (voor
Scholten zelf) religieuze en idealistische overtuigingen die richting geven aan het rechtsgevoel.
4
