Hoorcolleges Orthopedagogiek
Leerjaar 2 blok 2
, Digitaal start college
(Deel A) wat is orthopedagogiek?
Orthopedagogiek houdt zich bezig met het opgroeien, opvoeden en begeleiden van kinderen en
jongeren die extra ondersteuning nodig hebben vanwege beperkingen, stoornissen of complexe
opvoedsituaties. Om te begrijpen hoe dit vakgebied ontstond, kijken we naar belangrijke historische
ontwikkelingen.
Geschiedkundige ontwikkelingen (19e en 20e eeuw):
1. Pedagogisch pessimisme (tot eind 18e eeuw)
In deze periode dachten mensen erg negatief over de ontwikkelingsmogelijkheden van kinderen met
beperkingen.
Kenmerken:
• Kinderen met een beperking kregen vooral medische zorg en opvang.
• Men dacht dat stimuleren of ontwikkelen weinig nut had: er was geen geloof dat ze veel
konden leren.
• Er was dus geen pedagogische aanpak, alleen verzorging.
Paradigmaverschuiving (rond eind 18e eeuw):
Rond het einde van de 18e eeuw veranderde het wereldbeeld: men ging geloven dat ook kwetsbare
kinderen zich kunnen ontwikkelen.
2. Pedagogisch optimisme (vanaf eind 18e eeuw)
Hier begon het idee te groeien dat alle kinderen kunnen leren, ook als ze een beperking hebben.
Kenmerken:
• Er ontstond voor het eerst hoop op ontwikkeling, groei en verbetering.
• Mensen gingen zich actief inzetten voor het leren, ontwikkelen en begeleiden van kinderen
met beperkingen.
• Er kwam een nieuwe richting: Heilpädagogiek (genezingspedagogiek = begin van de
orthopedagogiek.
• Het stond voor het idee dat er “iets te halen valt” in de ontwikkeling van kinderen met
beperkingen. En ook andere probleemkinderen, dus het helen van moeilijk opvoedbare
kinderen.
• Dit vormt het begin van de orthopedagogiek.
In de 19e eeuw werden de eerste vormen van georganiseerde zorg opgezet:
• De eerste doveninstituten
• De eerste blindeninstituten
• Dit waren de eerste plekken waar men kinderen met een beperking ook iets wilde leren, in
plaats van alleen verzorgen.
• Je ziet hier het ontstaan van de orthopedagogiek, al heette het nog niet zo.
Wat houdt orthopedagogiek in?
Orthopedagogiek = is de wetenschap die zich bezighoudt met opvoeding, ontwikkeling en zorg voor
kinderen/jongeren met speciale ondersteuningsbehoeften.
Het gaat om:
• Begrijpen wat een kind nodig heeft om zich goed te kunnen ontwikkelen
• Hoe de opvoeding en omgeving daarop moeten worden afgestemd
• Welke hulpmiddelen, begeleiding of behandeling nodig kan zijn
2
,Het is dus een wetenschappelijke discipline die theorie combineert met praktijk in o.a. jeugdzorg,
gehandicaptenzorg, onderwijs en opvoedingsondersteuning.
Waar komt de term “orthopedagogiek” vandaan? (Na WO II)
Ontstaan van de term “orthopedagogiek”
Na de oorlog groeide kennis, onderzoek en professionalisering. Daardoor ontstond de behoefte aan een
aparte discipline: orthopedagogiek.
Groei van pedagogische en psychologische modellen:
• In deze periode kwamen er nieuwe ontwikkelingsmodellen, onderzoeksmethoden en
behandelmethoden in zowel de pedagogiek als psychologie.
• Door deze groei ontstond er meer behoefte aan onderzoek naar kinderen en mensen met
beperkingen.
• Ook werd er hard gewerkt aan het ontwikkelen van werkmethoden, waardoor de
orthopedagogiek zich verder kon vormen als zelfstandige discipline.
Internationale context:
• Orthopedagogiek bestaat als term vooral in Nederland en België.
• In het Engels bestaan alleen deelgebieden (bijv. special education), maar geen equivalent voor
het integrale vakgebied.
• De Duitse Heilpädagogik heeft grote invloed gehad op het ontstaan van orthopedagogiek.
• Orthopedagogiek is uniek omdat de wetenschap, praktijk en ethiek combineert.
Belangrijk persoon: Mevrouw Bladergroen
Een belangrijke figuur in de ontwikkeling van de orthopedagogiek in Nederland is Mevrouw
Bladergroen.
Zij speelde een grote rol bij het oprichten van het LOM-onderwijs:
• LOM = Leer- en Opvoedingsmoeilijkheden
• Dit was een speciale onderwijssoort voor kinderen die extra ondersteuning nodig hadden.
• Het huidige SBO (Speciaal Basisonderwijs) is hieruit ontstaan.
• Door haar werk kreeg de orthopedagogiek een duidelijker positie in onderwijs en zorg.
Emancipatorische bewegingen
Na de oorlog kwamen er sterke emancipatorische bewegingen op. Mensen vonden dat kinderen en
volwassenen met beperkingen erbij horen, in plaats van apart gezet of verstopt te worden.
De nadruk kwam te liggen op:
- Integratie van mensen met beperkingen
- Gelijkheid
- Participatie in de samenleving
Orthopedagogiek speelde hierin een belangrijke rol door te laten zien hoe je deze kinderen en
volwassenen kunt ondersteunen om mee te doen op school en in de maatschappij.
Orthopedagogiek à Verdeling tussen wetenschap en praktijk
Binnen de orthopedagogiek wordt een onderscheid gemaakt tussen:
- Wetenschap
- Praktijk
Ze zijn verschillend, maar hebben veel overlap en beïnvloeden elkaar voortdurend.
Wetenschap levert kennis → praktijk past het toe → praktijk levert nieuwe vragen → wetenschap
onderzoekt verder.
3
, Orthopedagogiek als wetenschap
Twee definities die goed laten zien wat orthopedagogiek inhoudt:
1. Sprang (2019)
“Handelingsgerichte wetenschap die zich bezighoudt met bijzondere opvoeding.”
• De orthopedagogiek richt zich op handelen: wat moet je doen om kinderen met opvoed- of
ontwikkelingsproblemen te helpen?
2. Nakken (1999)
“Orthopedagogiek richt zich op de beschrijving van de aard en de achtergronden van problemen bij
het opvoeden met het oog op onderkenning, behandeling en preventie.”
• Gaat over herkennen (onderkenning), begrijpen, behandelen én voorkomen (preventie)
van opvoedingsproblemen.
Theorie in de orthopedagogiek
Er zijn drie soorten theorievorming binnen de orthopedagogiek:
1. (Probleem)specifieke theorieën à zal je als pedagoog het meeste mee te maken hebben.
2. Algemeen orthopedagogische theorieën
3. Metatheoretische orthopedagogiek
1. Problemen-specifieke theorieën
Deze theorieën richten zich op één probleem of een bepaalde doelgroep.
Ze geven uitleg over ontstaan, oorzaken en kenmerken van dat specifieke probleem.
Voorbeelden:
1. “Het gesloten gedrag van Lily (5) kan verklaard worden door een taalontwikkelingsprobleem.”
à Heel individueel gericht
2. “Kinderen die te vroeg of te licht geboren worden hebben meer kans op psychosociale
problemen.” (NCJ) à Gericht op een groep kinderen
3. “Kinderen die opgroeien in armoede lopen meer risico op ontwikkelingsproblemen.” (NJI) à
Bredere risicogroep
4. “Boosheid komt voort uit een niet-ingevulde behoefte.” (Geweldloze communicatie) à
Algemene verklaring van een probleemgedrag
Belangrijk: deze theorieën kijken altijd vanuit een probleem.
2. Algemeen orthopedagogische theorieën
Deze theorieën beschrijven wat orthopedagogiek als vakgebied precies inhoudt.
Ze helpen om te begrijpen hoe orthopedagogen kijken naar kinderen, opvoeding en problemen.
1. De orthopedagogische vraagstelling (Kok, 1985)
Gaat over de vraag: Wat vraagt een kind met zijn gedrag eigenlijk van zijn opvoeders?
- Het gaat om het lezen van signalen van het kind.
- Je onderzoekt welke overaccentuering (extra aandacht/ondersteuning) nodig zijn om het
kind weer goed te laten ontwikkelen.
4
Leerjaar 2 blok 2
, Digitaal start college
(Deel A) wat is orthopedagogiek?
Orthopedagogiek houdt zich bezig met het opgroeien, opvoeden en begeleiden van kinderen en
jongeren die extra ondersteuning nodig hebben vanwege beperkingen, stoornissen of complexe
opvoedsituaties. Om te begrijpen hoe dit vakgebied ontstond, kijken we naar belangrijke historische
ontwikkelingen.
Geschiedkundige ontwikkelingen (19e en 20e eeuw):
1. Pedagogisch pessimisme (tot eind 18e eeuw)
In deze periode dachten mensen erg negatief over de ontwikkelingsmogelijkheden van kinderen met
beperkingen.
Kenmerken:
• Kinderen met een beperking kregen vooral medische zorg en opvang.
• Men dacht dat stimuleren of ontwikkelen weinig nut had: er was geen geloof dat ze veel
konden leren.
• Er was dus geen pedagogische aanpak, alleen verzorging.
Paradigmaverschuiving (rond eind 18e eeuw):
Rond het einde van de 18e eeuw veranderde het wereldbeeld: men ging geloven dat ook kwetsbare
kinderen zich kunnen ontwikkelen.
2. Pedagogisch optimisme (vanaf eind 18e eeuw)
Hier begon het idee te groeien dat alle kinderen kunnen leren, ook als ze een beperking hebben.
Kenmerken:
• Er ontstond voor het eerst hoop op ontwikkeling, groei en verbetering.
• Mensen gingen zich actief inzetten voor het leren, ontwikkelen en begeleiden van kinderen
met beperkingen.
• Er kwam een nieuwe richting: Heilpädagogiek (genezingspedagogiek = begin van de
orthopedagogiek.
• Het stond voor het idee dat er “iets te halen valt” in de ontwikkeling van kinderen met
beperkingen. En ook andere probleemkinderen, dus het helen van moeilijk opvoedbare
kinderen.
• Dit vormt het begin van de orthopedagogiek.
In de 19e eeuw werden de eerste vormen van georganiseerde zorg opgezet:
• De eerste doveninstituten
• De eerste blindeninstituten
• Dit waren de eerste plekken waar men kinderen met een beperking ook iets wilde leren, in
plaats van alleen verzorgen.
• Je ziet hier het ontstaan van de orthopedagogiek, al heette het nog niet zo.
Wat houdt orthopedagogiek in?
Orthopedagogiek = is de wetenschap die zich bezighoudt met opvoeding, ontwikkeling en zorg voor
kinderen/jongeren met speciale ondersteuningsbehoeften.
Het gaat om:
• Begrijpen wat een kind nodig heeft om zich goed te kunnen ontwikkelen
• Hoe de opvoeding en omgeving daarop moeten worden afgestemd
• Welke hulpmiddelen, begeleiding of behandeling nodig kan zijn
2
,Het is dus een wetenschappelijke discipline die theorie combineert met praktijk in o.a. jeugdzorg,
gehandicaptenzorg, onderwijs en opvoedingsondersteuning.
Waar komt de term “orthopedagogiek” vandaan? (Na WO II)
Ontstaan van de term “orthopedagogiek”
Na de oorlog groeide kennis, onderzoek en professionalisering. Daardoor ontstond de behoefte aan een
aparte discipline: orthopedagogiek.
Groei van pedagogische en psychologische modellen:
• In deze periode kwamen er nieuwe ontwikkelingsmodellen, onderzoeksmethoden en
behandelmethoden in zowel de pedagogiek als psychologie.
• Door deze groei ontstond er meer behoefte aan onderzoek naar kinderen en mensen met
beperkingen.
• Ook werd er hard gewerkt aan het ontwikkelen van werkmethoden, waardoor de
orthopedagogiek zich verder kon vormen als zelfstandige discipline.
Internationale context:
• Orthopedagogiek bestaat als term vooral in Nederland en België.
• In het Engels bestaan alleen deelgebieden (bijv. special education), maar geen equivalent voor
het integrale vakgebied.
• De Duitse Heilpädagogik heeft grote invloed gehad op het ontstaan van orthopedagogiek.
• Orthopedagogiek is uniek omdat de wetenschap, praktijk en ethiek combineert.
Belangrijk persoon: Mevrouw Bladergroen
Een belangrijke figuur in de ontwikkeling van de orthopedagogiek in Nederland is Mevrouw
Bladergroen.
Zij speelde een grote rol bij het oprichten van het LOM-onderwijs:
• LOM = Leer- en Opvoedingsmoeilijkheden
• Dit was een speciale onderwijssoort voor kinderen die extra ondersteuning nodig hadden.
• Het huidige SBO (Speciaal Basisonderwijs) is hieruit ontstaan.
• Door haar werk kreeg de orthopedagogiek een duidelijker positie in onderwijs en zorg.
Emancipatorische bewegingen
Na de oorlog kwamen er sterke emancipatorische bewegingen op. Mensen vonden dat kinderen en
volwassenen met beperkingen erbij horen, in plaats van apart gezet of verstopt te worden.
De nadruk kwam te liggen op:
- Integratie van mensen met beperkingen
- Gelijkheid
- Participatie in de samenleving
Orthopedagogiek speelde hierin een belangrijke rol door te laten zien hoe je deze kinderen en
volwassenen kunt ondersteunen om mee te doen op school en in de maatschappij.
Orthopedagogiek à Verdeling tussen wetenschap en praktijk
Binnen de orthopedagogiek wordt een onderscheid gemaakt tussen:
- Wetenschap
- Praktijk
Ze zijn verschillend, maar hebben veel overlap en beïnvloeden elkaar voortdurend.
Wetenschap levert kennis → praktijk past het toe → praktijk levert nieuwe vragen → wetenschap
onderzoekt verder.
3
, Orthopedagogiek als wetenschap
Twee definities die goed laten zien wat orthopedagogiek inhoudt:
1. Sprang (2019)
“Handelingsgerichte wetenschap die zich bezighoudt met bijzondere opvoeding.”
• De orthopedagogiek richt zich op handelen: wat moet je doen om kinderen met opvoed- of
ontwikkelingsproblemen te helpen?
2. Nakken (1999)
“Orthopedagogiek richt zich op de beschrijving van de aard en de achtergronden van problemen bij
het opvoeden met het oog op onderkenning, behandeling en preventie.”
• Gaat over herkennen (onderkenning), begrijpen, behandelen én voorkomen (preventie)
van opvoedingsproblemen.
Theorie in de orthopedagogiek
Er zijn drie soorten theorievorming binnen de orthopedagogiek:
1. (Probleem)specifieke theorieën à zal je als pedagoog het meeste mee te maken hebben.
2. Algemeen orthopedagogische theorieën
3. Metatheoretische orthopedagogiek
1. Problemen-specifieke theorieën
Deze theorieën richten zich op één probleem of een bepaalde doelgroep.
Ze geven uitleg over ontstaan, oorzaken en kenmerken van dat specifieke probleem.
Voorbeelden:
1. “Het gesloten gedrag van Lily (5) kan verklaard worden door een taalontwikkelingsprobleem.”
à Heel individueel gericht
2. “Kinderen die te vroeg of te licht geboren worden hebben meer kans op psychosociale
problemen.” (NCJ) à Gericht op een groep kinderen
3. “Kinderen die opgroeien in armoede lopen meer risico op ontwikkelingsproblemen.” (NJI) à
Bredere risicogroep
4. “Boosheid komt voort uit een niet-ingevulde behoefte.” (Geweldloze communicatie) à
Algemene verklaring van een probleemgedrag
Belangrijk: deze theorieën kijken altijd vanuit een probleem.
2. Algemeen orthopedagogische theorieën
Deze theorieën beschrijven wat orthopedagogiek als vakgebied precies inhoudt.
Ze helpen om te begrijpen hoe orthopedagogen kijken naar kinderen, opvoeding en problemen.
1. De orthopedagogische vraagstelling (Kok, 1985)
Gaat over de vraag: Wat vraagt een kind met zijn gedrag eigenlijk van zijn opvoeders?
- Het gaat om het lezen van signalen van het kind.
- Je onderzoekt welke overaccentuering (extra aandacht/ondersteuning) nodig zijn om het
kind weer goed te laten ontwikkelen.
4
