Hoorcolleges onderwijskunde
Leerjaar 2 blok 2
, Hoorcollege 1: onderwijs toen, nu en later
In dit hoorcollege behandelen we de volgende thema's:
• Geschiedenisonderwijs
• Onderwijssysteem in Nederland
• Onderwijsvernieuwingen
Kenmerken van onderwijs
Wat betekent onderwijzen?
Het woord school komt uit het Grieks en betekende vroeger vrije tijd. Mensen moesten vroeger hard
werken; leren kon alleen in de tijd die overbleef.
Het woord educatie verwijst naar “iemand de wereld in leiden”: met een mentor op pad gaan, kijken
wat er gebeurt en samen bespreken wat je ziet en daarvan vindt. Dit noemen we informeel onderwijs.
Wanneer je de geschiedenis van het onderwijs bekijkt, zie je dat het vroeger vooral informeel was. In de
huidige tijd is onderwijs vooral formeel ingericht.
Onderwijs = een proces met een bedoeling, een inhoud, een vorm en een eEect op de leerling.
De ontwikkeling van formeel onderwijs
Naarmate onderwijs formeler werd, werd er ook meer over nagedacht. Iedereen heeft impliciete
kennis over onderwijs, omdat we zelf naar school zijn geweest. Maar om deze kennis expliciet te
maken, moest onderwijs worden gestructureerd.
Formaliseren betekent o.a.:
• Lesdoelen koppelen aan onderwijs
• Toetsen ontwikkelen
• Niveaus bepalen
• Leerkrachten opleiden
Daardoor wordt onderwijs formeel én intentioneel: het heeft de bedoeling leerlingen iets bij te
brengen. Het gaat dan om basisvaardigheden, maar ook om sociale ontwikkeling, talentontwikkeling en
democratisch burgerschap staat centraal in de SLO (Zoals vastgelegd in de kerndoelen van SLO,
stichting leerplanontwikkeling die bepalen wat leerlingen in Nederland minimaal moeten leren).
Trend die te zien is à Levenslang leren
Een actuele trend is Levenslang Leren (LLL). Als we willen dat volwassenen blijven leren, moeten we
kinderen nu al vaardigheden en een lerende houding meegeven die dat mogelijk maken. Dit is allemaal
in grote lijnen wat wij nu belangrijk vinden. Wat we dan vervolgens nodig hebben is iets van kennis van
waar komen we vandaag.
Samengevat: Onderwijs is een bewust en georganiseerd proces dat begint bij onze eigen
ervaringskennis (impliciet). Het is gericht op leren van kennis en vaardigheden (Biesta: kwalificatie),
deelnemen aan de samenleving (Biesta: socialisatie) en jezelf ontwikkelen (Biesta: subjectwording).
Onderwijs helpt leerlingen hun talenten en sociale vaardigheden te ontdekken (edu-cere/ educatie) en
stimuleert een lerende houding, zodat ze voorbereid zijn op levenslang leren, wat past bij onze steeds
snelle veranderende samenleving. Samen laten deze begrippen zien wat goed onderwijs is en wat het
met leerlingen wil bereiken.
2
,Persoonsvorming in het onderwijs
Persoonsvorming gaat over de manier waarop onderwijs bijdraagt aan de ontwikkeling van de
individuele identiteit van leerlingen. Dit kan worden verdeeld in drie belangrijke doelen: kwalificatie,
subjectivering/persoonsvorming en socialisatie.
1. Kwalificatie
Wat leren we kinderen?
Kwalificatie gaat over de kennis en vaardigheden die leerlingen nodig hebben om goed mee te kunnen
doen in de maatschappij.
Belangrijkste punten:
• Basisvaardigheden zoals lezen, rekenen, digitale vaardigheden en vakkennis.
• Het behalen van een diploma laat zien dat iedereen met dat diploma ongeveer hetzelfde
basisniveau beheerst.
• Het draait om het garanderen van een minimumniveau voor alle leerlingen.
Voorbeeld: Iedereen die een bepaald diploma haalt, heeft de noodzakelijke basisvaardigheden om
verder te leren of te werken.
2. Subjectivering/persoonsvorming
Wie word je als persoon?
Subjectivering richt zich op de persoonlijke ontwikkeling van leerlingen, zowel mentaal, emotioneel
als moreel.
Belangrijkste punten:
• Zelfstandig denken, keuzes maken en een eigen mening vormen.
• Betekenis geven aan het leven (zingeving).
• Een studie of activiteit kiezen die je echt interesseert, niet alleen vanwege een diploma.
• Ontwikkelen van mentale stabiliteit en persoonlijke gezondheid.
Voorbeeld: Een leerling kiest een studie die bij zijn passie past en leert verantwoordelijkheid nemen
voor zijn eigen ontwikkeling.
3. Socialisatie
Hoe leer je functioneren in de samenleving?
Socialisatie gaat over het leren van gedrag, normen en waarden binnen een groep of samenleving.
Belangrijkste punten:
• Regels en gewoonten leren, zoals op tijd komen, respect tonen en samenwerken.
• Beleefd en sociaal leren omgaan met anderen.
• Zelfdiscipline ontwikkelen, bijvoorbeeld stil kunnen zitten in de klas of netjes communiceren.
Voorbeeld: Kinderen leren samenwerken in groepsopdrachten en ontwikkelen respect voor elkaars
mening.
Schets van het ontstaan van onderwijs
16e eeuw, Bewaarscholen
In de 16e eeuw bestond het onderwijs voornamelijk uit bewaarscholen:
• Deze scholen waren heel informeel en weinig gestructureerd, oftewel er was geen vaste
opbouw of planning van de dag.
• De bewaarsters zelf konden vaak niet lezen of schrijven.
3
, • Het onderwijs richtte zich vooral op toezicht houden en eenvoudige verzorging.
• Leren lezen en schrijven was toen van ondergeschikt belang, dus dit kwam nauwelijks aan
bod.
Deze scholen functioneerden als een soort veredeld kinderdagverblijf: kinderen werden beschermd
en konden wat sociale vaardigheden ontwikkelen, zoals samen spelen of netjes omgaan met anderen,
en een beetje persoonsvorming (ontwikkeling van hun eigen identiteit). Dit was een prima situatie tot
er meer behoefte kwam naar lezen en schrijven.
Middeleeuws onderwijs en de boekdrukkunst
De uitvinding van de boekdrukkunst maakte het mogelijk boeken te drukken, herdrukken en
verspreiden. Dit leidde tot meer formeel onderwijs: kinderen zaten in rijen, met een pen en schriftje,
onder leiding van een leraar.
Belangrijke kenmerken van deze periode:
• Beperkte toegang: pennen en schriften waren kostbaar, dus de leerlingen waren meestal
jongens uit welvarende families.
• Geslacht specifiek: meisjes leerden vooral huishoudelijke taken en hoefden niet te schrijven.
• Bijbaan-leraren: veel leraren gaven les naast hun andere werk. Lesgeven was een manier om
extra geld te verdienen. Alleen was het verboden dat een leraar die eerste baan had als
herbergier die bier tapten.
• Het was ook belangrijk om te kunnen lezen en schrijven, vaak om de bijbel te kunnen lezen.
• Je moest opgroeien tot een religieus en vroom persoon.
Rond 1800
In deze periode was er nog steeds één leerkracht voor een grote klas, met een formeel klassikaal
opstelling: alle leerlingen zaten in rijen en de leerkracht stond op een podium, volledig centraal in de
klas.
• De leerkracht zond onderwijs uit en gaf opdrachten.
• Discipline werd gehandhaafd met een “pechvogel” van linnen/katoen, een leerling die niet
oplette kreeg deze naar het hoofd gegooid.
• Het terugbrengen van de vogel kon gevolgd worden door een tik met een bos takken of roe.
• Hoewel het onderwijs al klassikaal en formeel was, was de pedagogiek nog ver te zoeken.
Rond 1950
• Leerkrachten hadden nu een diploma en leerlingen kwamen uit alle economische lagen,
omdat er leerplicht was.
• Het onderwijs bleef klassikaal: bankjes achter elkaar, houten stoeltjes, veel discipline en
tucht.
• Soms werd nog een tik met een liniaal gegeven.
Vergeleken met eerdere periodes was het onderwijs toegankelijker, gestructureerder en
professioneler, maar nog steeds streng.
Maatschappelijke invloeden op het onderwijs
Het Nederlandse onderwijs is sterk gevormd door maatschappelijke ontwikkelingen. Vooral religie,
politiek, immigratie en discussies over identiteit hebben een grote invloed gehad. Hieronder staat het
volledige overzicht van deze ontwikkelingen van de 19e eeuw tot na 2000.
4
Leerjaar 2 blok 2
, Hoorcollege 1: onderwijs toen, nu en later
In dit hoorcollege behandelen we de volgende thema's:
• Geschiedenisonderwijs
• Onderwijssysteem in Nederland
• Onderwijsvernieuwingen
Kenmerken van onderwijs
Wat betekent onderwijzen?
Het woord school komt uit het Grieks en betekende vroeger vrije tijd. Mensen moesten vroeger hard
werken; leren kon alleen in de tijd die overbleef.
Het woord educatie verwijst naar “iemand de wereld in leiden”: met een mentor op pad gaan, kijken
wat er gebeurt en samen bespreken wat je ziet en daarvan vindt. Dit noemen we informeel onderwijs.
Wanneer je de geschiedenis van het onderwijs bekijkt, zie je dat het vroeger vooral informeel was. In de
huidige tijd is onderwijs vooral formeel ingericht.
Onderwijs = een proces met een bedoeling, een inhoud, een vorm en een eEect op de leerling.
De ontwikkeling van formeel onderwijs
Naarmate onderwijs formeler werd, werd er ook meer over nagedacht. Iedereen heeft impliciete
kennis over onderwijs, omdat we zelf naar school zijn geweest. Maar om deze kennis expliciet te
maken, moest onderwijs worden gestructureerd.
Formaliseren betekent o.a.:
• Lesdoelen koppelen aan onderwijs
• Toetsen ontwikkelen
• Niveaus bepalen
• Leerkrachten opleiden
Daardoor wordt onderwijs formeel én intentioneel: het heeft de bedoeling leerlingen iets bij te
brengen. Het gaat dan om basisvaardigheden, maar ook om sociale ontwikkeling, talentontwikkeling en
democratisch burgerschap staat centraal in de SLO (Zoals vastgelegd in de kerndoelen van SLO,
stichting leerplanontwikkeling die bepalen wat leerlingen in Nederland minimaal moeten leren).
Trend die te zien is à Levenslang leren
Een actuele trend is Levenslang Leren (LLL). Als we willen dat volwassenen blijven leren, moeten we
kinderen nu al vaardigheden en een lerende houding meegeven die dat mogelijk maken. Dit is allemaal
in grote lijnen wat wij nu belangrijk vinden. Wat we dan vervolgens nodig hebben is iets van kennis van
waar komen we vandaag.
Samengevat: Onderwijs is een bewust en georganiseerd proces dat begint bij onze eigen
ervaringskennis (impliciet). Het is gericht op leren van kennis en vaardigheden (Biesta: kwalificatie),
deelnemen aan de samenleving (Biesta: socialisatie) en jezelf ontwikkelen (Biesta: subjectwording).
Onderwijs helpt leerlingen hun talenten en sociale vaardigheden te ontdekken (edu-cere/ educatie) en
stimuleert een lerende houding, zodat ze voorbereid zijn op levenslang leren, wat past bij onze steeds
snelle veranderende samenleving. Samen laten deze begrippen zien wat goed onderwijs is en wat het
met leerlingen wil bereiken.
2
,Persoonsvorming in het onderwijs
Persoonsvorming gaat over de manier waarop onderwijs bijdraagt aan de ontwikkeling van de
individuele identiteit van leerlingen. Dit kan worden verdeeld in drie belangrijke doelen: kwalificatie,
subjectivering/persoonsvorming en socialisatie.
1. Kwalificatie
Wat leren we kinderen?
Kwalificatie gaat over de kennis en vaardigheden die leerlingen nodig hebben om goed mee te kunnen
doen in de maatschappij.
Belangrijkste punten:
• Basisvaardigheden zoals lezen, rekenen, digitale vaardigheden en vakkennis.
• Het behalen van een diploma laat zien dat iedereen met dat diploma ongeveer hetzelfde
basisniveau beheerst.
• Het draait om het garanderen van een minimumniveau voor alle leerlingen.
Voorbeeld: Iedereen die een bepaald diploma haalt, heeft de noodzakelijke basisvaardigheden om
verder te leren of te werken.
2. Subjectivering/persoonsvorming
Wie word je als persoon?
Subjectivering richt zich op de persoonlijke ontwikkeling van leerlingen, zowel mentaal, emotioneel
als moreel.
Belangrijkste punten:
• Zelfstandig denken, keuzes maken en een eigen mening vormen.
• Betekenis geven aan het leven (zingeving).
• Een studie of activiteit kiezen die je echt interesseert, niet alleen vanwege een diploma.
• Ontwikkelen van mentale stabiliteit en persoonlijke gezondheid.
Voorbeeld: Een leerling kiest een studie die bij zijn passie past en leert verantwoordelijkheid nemen
voor zijn eigen ontwikkeling.
3. Socialisatie
Hoe leer je functioneren in de samenleving?
Socialisatie gaat over het leren van gedrag, normen en waarden binnen een groep of samenleving.
Belangrijkste punten:
• Regels en gewoonten leren, zoals op tijd komen, respect tonen en samenwerken.
• Beleefd en sociaal leren omgaan met anderen.
• Zelfdiscipline ontwikkelen, bijvoorbeeld stil kunnen zitten in de klas of netjes communiceren.
Voorbeeld: Kinderen leren samenwerken in groepsopdrachten en ontwikkelen respect voor elkaars
mening.
Schets van het ontstaan van onderwijs
16e eeuw, Bewaarscholen
In de 16e eeuw bestond het onderwijs voornamelijk uit bewaarscholen:
• Deze scholen waren heel informeel en weinig gestructureerd, oftewel er was geen vaste
opbouw of planning van de dag.
• De bewaarsters zelf konden vaak niet lezen of schrijven.
3
, • Het onderwijs richtte zich vooral op toezicht houden en eenvoudige verzorging.
• Leren lezen en schrijven was toen van ondergeschikt belang, dus dit kwam nauwelijks aan
bod.
Deze scholen functioneerden als een soort veredeld kinderdagverblijf: kinderen werden beschermd
en konden wat sociale vaardigheden ontwikkelen, zoals samen spelen of netjes omgaan met anderen,
en een beetje persoonsvorming (ontwikkeling van hun eigen identiteit). Dit was een prima situatie tot
er meer behoefte kwam naar lezen en schrijven.
Middeleeuws onderwijs en de boekdrukkunst
De uitvinding van de boekdrukkunst maakte het mogelijk boeken te drukken, herdrukken en
verspreiden. Dit leidde tot meer formeel onderwijs: kinderen zaten in rijen, met een pen en schriftje,
onder leiding van een leraar.
Belangrijke kenmerken van deze periode:
• Beperkte toegang: pennen en schriften waren kostbaar, dus de leerlingen waren meestal
jongens uit welvarende families.
• Geslacht specifiek: meisjes leerden vooral huishoudelijke taken en hoefden niet te schrijven.
• Bijbaan-leraren: veel leraren gaven les naast hun andere werk. Lesgeven was een manier om
extra geld te verdienen. Alleen was het verboden dat een leraar die eerste baan had als
herbergier die bier tapten.
• Het was ook belangrijk om te kunnen lezen en schrijven, vaak om de bijbel te kunnen lezen.
• Je moest opgroeien tot een religieus en vroom persoon.
Rond 1800
In deze periode was er nog steeds één leerkracht voor een grote klas, met een formeel klassikaal
opstelling: alle leerlingen zaten in rijen en de leerkracht stond op een podium, volledig centraal in de
klas.
• De leerkracht zond onderwijs uit en gaf opdrachten.
• Discipline werd gehandhaafd met een “pechvogel” van linnen/katoen, een leerling die niet
oplette kreeg deze naar het hoofd gegooid.
• Het terugbrengen van de vogel kon gevolgd worden door een tik met een bos takken of roe.
• Hoewel het onderwijs al klassikaal en formeel was, was de pedagogiek nog ver te zoeken.
Rond 1950
• Leerkrachten hadden nu een diploma en leerlingen kwamen uit alle economische lagen,
omdat er leerplicht was.
• Het onderwijs bleef klassikaal: bankjes achter elkaar, houten stoeltjes, veel discipline en
tucht.
• Soms werd nog een tik met een liniaal gegeven.
Vergeleken met eerdere periodes was het onderwijs toegankelijker, gestructureerder en
professioneler, maar nog steeds streng.
Maatschappelijke invloeden op het onderwijs
Het Nederlandse onderwijs is sterk gevormd door maatschappelijke ontwikkelingen. Vooral religie,
politiek, immigratie en discussies over identiteit hebben een grote invloed gehad. Hieronder staat het
volledige overzicht van deze ontwikkelingen van de 19e eeuw tot na 2000.
4
