Week 2
Europa is begonnen als mythe. Europa werd als continent vernoemd naar
de mythe rondom de prinses Europa, om zo een grens te trekken tussen
het ‘westen’ en Azië, aangezien prinses Europa vanuit Istanboel (de
‘grens’ tussen het Europese continent en Azië) naar Kreta werd gebracht
door Zeus. Hieruit is te concluderen dat grenzen niet natuurlijk zijn en dat
zij door de tijd veranderen naar de gewenste politieke situatie
(bijvoorbeeld met de vraag of Rusland deel uitmaakt van Europa). Europa
werd als beeld voornamelijk politiek gebruikt vanaf de Renaissance.
Bijvoorbeeld de Liga van Kamerijk (League of Cambrai) tegen Venetië:
Venetië wilde grote delen veroveren, Europa moest hierbij als
‘bescherming’ bieden. Deze strijd staat afgebeeld op ‘The allegory of the
league of Cambrai’ (1590, Jacopo Palma il Giovane).
Voordat het continent Europa heette, werd het voornamelijk
beschreven als het ‘Christelijk gebied’ (of het Christendom); de paus was
de voornaamste machthebber, zowel religieus als wereldlijk. Het was
echter een generalisatie om Europa volledig christelijk te noemen;
islamitische groepen overheersten in andere gebieden, bijvoorbeeld in
Spanje. Er waren verschillende redenen waarom men het continent
Europa ging noemen, onder andere de dreiging van buiten, onder andere
de Ottomaanse invasies; er werd gesproken over een ‘Europa’ in 1453
met de val van Constantinopel en in 1530 door Erasmus; de ontdekking
van de Amerika’s door Christopher Columbus in 1492. Dit zorgde voor een
nieuw continent in het Westen, waartegen Europa zich af moest zetten; de
interne conflicten in de zestiende eeuw, onder andere de opkomst van het
protestantisme en de daaropvolgende religieuze rebellie: het Christendom
werd aangevallen, waardoor Europa als groepscollectief een betere
benaming vormde – Willem van Oranje benoemde derhalve ook de oude
Europese vrijheden in zijn onafhankelijkheidstrijd. In de achttiende eeuw
werd ‘Europa’ steeds centraler; de benaming werd voornamelijk gebruikt
om zichzelf af te scheiden van de rest van de wereld. Zodoende zag men
Europa als ‘beter’ en werd verondersteld dat haar ontwikkelingen nergens
anders ter wereld gebeurde. Roland Barthes, Mythologies (1957) stelt dat
mythen niet enkel van oude tijden zijn, maar ook in hedendaagse cultuur
belangrijk zijn. Woorden en objecten kunnen, mede door hun ideologische
connotatie, ‘mythes’ en symbolen worden; zodoende kunnen subjectieve
waardes de feiten overtreffen.
Er zijn verschillende ‘mythes’ rondom Europa. Allereerst: de mythe
van centraliteit. In de vijftiende eeuw was Azië, in plaats van Europa,
gezien als belangrijkste continent. Toen Europa ‘Europa’ werd genoemd,
veranderde de daarbij behorende zelfperceptie; in de daaropvolgende
(zestiende) eeuw werd Europa als centrale locatie (midden, bovenaan)
aangewezen binnen kaartenmakers. Dit werd van cultureel belang en
grootgebracht, onder andere door zeeroutes en de uitvinding van het
kompas. Als tweede: de mythe van hiërarchie. Europa was een prinses,
waarmee het idee van royaliteit (‘de wereld is aan haar voeten’)
opkomende was binnen het continent van Europa en haar gedachtegoed.
In kaarten wordt Europa dan ook als koninklijk afgebeeld, Afrika als naakt
en inferieur; Azië zit hier tussenin. Als derde: de mythe van internationale
,betrekkingen. De algemene gedachte behield dat Europa uniek was,
aangezien het haar interne conflicten wist te overkomen, bijvoorbeeld de
post-Reformatie rellen, onder andere de Beeldenstorm (1566) en de het
Bloedbad van St. Bartholomew (1572); en de Dertigjarige Oorlog (1618-
1648), met ongeveer vijf miljoen burgerdoden en 1.8 miljoen soldaten –
twintig procent van de bevolking vóór de oorlog. Ter vergelijking: in de
Tweede Wereldoorlog lag dit op zes procent. Daarnaast had deze oorlog
ook desastreuze verwoestingen en de uitbraak van ziekteplagen. Een
belangrijke gebeurtenis binnen de internationale betrekkingen is de Vrede
van Westfalen (1648), waarmee Nederland en Zwitserland soevereiniteit
kregen. Daarnaast kreeg Duitse koninkrijken autonomie; andere gebieden
konden zodoende niets zeggen over de besluitvorming. Hiermee kwam de
wereldlijke macht van de paus ten einde; hij verloor zijn positie als
‘vereniger van landen’. Het Westfaalse systeem werd gebruikt om de
verschillen tussen Europese landen te accepteren en te respecteren,
waarmee het zijn interne conflicten kon overkomen en zo vrijheid binnen
haar continent kon behouden.
Het Westfaalse systeem betekende een ‘nieuw Europa’. Het word
door Schroeder ook wel beschreven als ‘the rules and understandings
underlying the practice of international politics’ (Transformations of the
European Politics, 1763-1848, xii). Dit systeem is gebaseerd op een
machtsbalans, met wederzijds respect; één staat kan dan ook geen
andere staat overnemen. Deze machtsbalans is echter nooit opgenomen
binnen de legitieme verdragen (een uitzondering is de Unie van Utrecht,
1713); desondanks kon het teruggevonden worden binnen de statistiek,
bijvoorbeeld de statistieken van soldaataantallen die gelijktijdig
toenamen. Het was zodoende een ‘zero-sum game’: als iemand anders
voordeel haalt, betekent dit jouw verlies – ook wel geïntroduceerd door
Daniel Defoe (1704). Desondanks betekende dit niet een langdurige
‘vrede’; het duurde dan ook niet lang voordat oorlogen uitbraken. Reden
hiervoor waren de ‘compensatiedrift’, het innemen van grondgebied kon
niet zonder gelijkstemmige overname of een monetaire compensatie;
vergoeding voor hulp, waar vaak niet aan werd voldaan; en de ‘raison
d’état’, het voortbestaan van een staat – essentieel hiervoor was
eerbehoud; als dit aangetast werd, ging men met elkaar in oorlog. Het
algemene doel was ‘the security of individual states, or of most states, or
of at least the most important ones.’ (Schroeder, 9). Een voorbeeld
hiervan was de aantasting van de Poolse soevereiniteit, met de Eerste
Poolse Deling (1772). Hierin werd Polen verdeeld onder drie machten,
waarmee het ‘voldeed’ aan het systeem – die enkel voordeel bevatte voor
grotere machten, Polen werd behandeld aan interne kolonie, in plaats van
een Europese staat. Ook voorkwam deze deling verdere oorlogen; het was
zodoende een diplomatiek compromis. Dit systeem was enkel toepasbaar
op Europese staten, buiten Europa werden prinsen en prinsessen niet
gerespecteerd. Een belangrijke manier waarop deze gedachte
gelegitimeerd werd, onder andere in Amerika, was middels het ‘terra
nullius’ (de ‘inferieure volkeren wisten niet hoe zij efficiënt land konden
gebruiken’). Private oorlogvoering was een derde belanghebbende in het
behoudt van dit systeem, bijvoorbeeld het overzeese handelsmonopolie
,die de VOC kreeg. Een voorbeeld hiervan was Sri Lanka, de voorname
producent van kaneel, waarin de VOC geïnteresseerd was. De Portugezen
hadden zich al gevestigd en probeerde deze handel in kaneel te
monopoliseren; de koning wilde hier niets van horen, nodigde de VOC uit
en probeerde hen te gebruiken om de Portugezen te verslaan – als
betaling kregen zij een procent van de kaneelproductie. De
kaneelproductie was echter minder dan verwacht, waardoor de VOC meer
land innamen (‘we moeten gecompenseerd worden’, zoals het Westfaalse
systeem stelde); hieruit kwamen een series van oorlogen. Er kwam een
nieuw vredesverdrag, echter was deze minder voordelig voor de lokale
bevolking – kustgebieden werden ingenomen en Sri Lanka mocht niet
handelen met anderen. Zodoende werd de koning wel erkent, maar niet
gerespecteerd. Dit was ook te zien aan het wegvallen van lokale
gebruiken, bijvoorbeeld het eren van de lokale koning door Europeanen.
Er ontstond een duidelijk verschil tussen Europeanen en niet-Europeanen:
Europeanen waren beschaafd, niet-Europeanen waren dit niet;
Europeanen hoefden zich dan ook niet te houden aan eerder vastgestelde
regels.
Artikelen
Burke, "Did Europe exist before 1700?"
Peter Burke betoogt dat Europa niet zozeer een plaats is, maar eerder een
idee of een subjectieve realiteit, een vorm van collectief bewustzijn,
aangezien het geen duidelijke natuurlijke grenzen, economische of
politieke eenheid, of zelfs een volledig gedeelde cultuur (zoals het
christendom) heeft gekend. De geschiedenis van dit idee wordt
getraceerd via de 'repertoire' van concepten die werden gebruikt om
groepsidentiteit uit te drukken.
In oude Griekse teksten verscheen 'Europa' af en toe als een term
om 'Ons' (de Grieken) te onderscheiden van 'Zij' (de Aziaten, barbaren of
Perzen), waarbij vaak een contrast werd gecreëerd tussen het despotische
Oosten en het vrijheidslievende Westen. Voor de Romeinen betekende
'Europa' weinig, aangezien het Romeinse Rijk zich over drie continenten
uitstrekte; de belangrijke onderscheiding was tussen Romeinen en
barbaren. In de Vroege Middeleeuwen kwam de term sporadisch voor,
vaak in militaire contexten, zoals de europeenses die Karel Martel
steunden bij de Slag bij Tours in 732. Karel de Grote werd rond 800
beschreven als pater europae. Het woord 'Europa' verscheen pas frequent
in teksten vanaf de dertiende eeuw, een periode die samenviel met
nieuwe invasies vanuit het oosten (de Mongolen). Gedurende de
Middeleeuwen was de centrale onderscheiding tussen 'Ons' en 'Zij' die
tussen heidenen en christenen; 'Europa' had toen een relatief
ondergeschikte plaats in het repertoire van identiteitsconcepten.
Vanaf de late vijftiende eeuw werd de term 'Europa' serieuzer
genomen, vooral door de opkomst van de Ottomaanse (Turkse) dreiging.
Deze bedreiging, die langer duurde dan eerdere oostelijke aanvallen,
moedigde een gevoel van collectieve identiteit en solidariteit aan onder
westerlingen. Het definieerde 'Europeaan' als christelijk en vrij (in
tegenstelling tot het Turkse despotisme en barbarij). In de zestiende en
, zeventiende eeuw werd de term steeds vaker gebruikt door schrijvers
zoals Erasmus, Machiavelli, Montaigne en Shakespeare. Er werden zelfs
geschiedenissen van Europa geschreven, te beginnen met Pierfrancesco
Giambullari’s Historia dell’Europa in 1566. Het Europese zelfbewustzijn
ontwikkelde zich in drie hoofdcontexten:
- Zoals hierboven beschreven, dwong de gemeenschappelijke
vijand tot een gevoel van solidariteit, leidend tot plannen voor
een vereniging van christelijke vorsten om de Turken af te weren;
- Door de invasie van andere culturen (zoals Amerika) werden
Europeanen zich bewust van hun eigen identiteit, gedefinieerd in
contrast met de 'savages' van Brazilië (naakt, zonder rede,
kannibalistisch);
- In de zeventiende eeuw kwam een derde context op: politieke
conflicten binnen Europa zelf. Verzet tegen ambitieuze
monarchen (zoals de Habsburgers of later Lodewijk XIV) leidde
tot gesprekken over het 'evenwicht van Europa' (balance of
Europe) en 'Europese vrijheid'.
Tegen het jaar 1700 was het bewustzijn van Europeaan te zijn een
belangrijk sociaal en politiek feit geworden. Er zijn fragmenten van bewijs
dat de term 'Europa' in deze tijd ook bij gewone stedelingen in zwang
raakte, bijvoorbeeld via straatballades. Desondanks was het concept van
'Christenheid' (Christendom) nog steeds in gebruik, zelfs in politieke
contexten. Belangrijker nog was dat de identiteit van mensen veelal lokaal
of regionaal was (bijvoorbeeld Florentijns of Gascons), zelfs onder de
hogere klassen. Dit suggereert dat, hoewel de term frequent opkwam, het
Europese bewustzijn nog steeds zwak was tegen 1700.
Schroeder, "The transformation of European politics, 1763-1848"
De auteur stelt dat de fundamentele oorzaak van deze instabiliteit lag in
de gebreken van het 18e-eeuwse machtsevenwichtssysteem (balance-of-
power system) zelf. Het machtsevenwichtssysteem was gebaseerd op
ongeschreven regels die staten als noodzakelijk accepteerden:
- De regels van compensaties (gelijke tred houden met rivalen) en
vrijwaringen (betalingen voor diensten of verliezen, oftewel 'niets
voor niets') bevorderden een competitieve dynamiek, zelfs bij
legale gebiedsuitbreiding;
- Allianties waren flexibel en beperkt in duur en doel, vaak gericht
op het verzamelen van macht en uitbreiding. Verraad van een
bondgenoot werd als normaal beschouwd als dit het vermeende
algemene evenwicht diende;
- De acties van staten werden gemotiveerd door raison d'état,
gericht op het bevorderen van de macht, veiligheid, rijkdom en
de eer (honour and prestige) van de monarch/dynastie, los van
de bevolking of nationaliteit;
- Hoewel men geloofde dat de competitie tussen staten
automatisch een algemeen evenwicht zou handhaven en een
Europees rijk (European empire) zou voorkomen, was dit een
illusie. De regels bevorderden juist conflict, en de structuur van
het systeem leidde tot hegemonie voor één of twee
Europa is begonnen als mythe. Europa werd als continent vernoemd naar
de mythe rondom de prinses Europa, om zo een grens te trekken tussen
het ‘westen’ en Azië, aangezien prinses Europa vanuit Istanboel (de
‘grens’ tussen het Europese continent en Azië) naar Kreta werd gebracht
door Zeus. Hieruit is te concluderen dat grenzen niet natuurlijk zijn en dat
zij door de tijd veranderen naar de gewenste politieke situatie
(bijvoorbeeld met de vraag of Rusland deel uitmaakt van Europa). Europa
werd als beeld voornamelijk politiek gebruikt vanaf de Renaissance.
Bijvoorbeeld de Liga van Kamerijk (League of Cambrai) tegen Venetië:
Venetië wilde grote delen veroveren, Europa moest hierbij als
‘bescherming’ bieden. Deze strijd staat afgebeeld op ‘The allegory of the
league of Cambrai’ (1590, Jacopo Palma il Giovane).
Voordat het continent Europa heette, werd het voornamelijk
beschreven als het ‘Christelijk gebied’ (of het Christendom); de paus was
de voornaamste machthebber, zowel religieus als wereldlijk. Het was
echter een generalisatie om Europa volledig christelijk te noemen;
islamitische groepen overheersten in andere gebieden, bijvoorbeeld in
Spanje. Er waren verschillende redenen waarom men het continent
Europa ging noemen, onder andere de dreiging van buiten, onder andere
de Ottomaanse invasies; er werd gesproken over een ‘Europa’ in 1453
met de val van Constantinopel en in 1530 door Erasmus; de ontdekking
van de Amerika’s door Christopher Columbus in 1492. Dit zorgde voor een
nieuw continent in het Westen, waartegen Europa zich af moest zetten; de
interne conflicten in de zestiende eeuw, onder andere de opkomst van het
protestantisme en de daaropvolgende religieuze rebellie: het Christendom
werd aangevallen, waardoor Europa als groepscollectief een betere
benaming vormde – Willem van Oranje benoemde derhalve ook de oude
Europese vrijheden in zijn onafhankelijkheidstrijd. In de achttiende eeuw
werd ‘Europa’ steeds centraler; de benaming werd voornamelijk gebruikt
om zichzelf af te scheiden van de rest van de wereld. Zodoende zag men
Europa als ‘beter’ en werd verondersteld dat haar ontwikkelingen nergens
anders ter wereld gebeurde. Roland Barthes, Mythologies (1957) stelt dat
mythen niet enkel van oude tijden zijn, maar ook in hedendaagse cultuur
belangrijk zijn. Woorden en objecten kunnen, mede door hun ideologische
connotatie, ‘mythes’ en symbolen worden; zodoende kunnen subjectieve
waardes de feiten overtreffen.
Er zijn verschillende ‘mythes’ rondom Europa. Allereerst: de mythe
van centraliteit. In de vijftiende eeuw was Azië, in plaats van Europa,
gezien als belangrijkste continent. Toen Europa ‘Europa’ werd genoemd,
veranderde de daarbij behorende zelfperceptie; in de daaropvolgende
(zestiende) eeuw werd Europa als centrale locatie (midden, bovenaan)
aangewezen binnen kaartenmakers. Dit werd van cultureel belang en
grootgebracht, onder andere door zeeroutes en de uitvinding van het
kompas. Als tweede: de mythe van hiërarchie. Europa was een prinses,
waarmee het idee van royaliteit (‘de wereld is aan haar voeten’)
opkomende was binnen het continent van Europa en haar gedachtegoed.
In kaarten wordt Europa dan ook als koninklijk afgebeeld, Afrika als naakt
en inferieur; Azië zit hier tussenin. Als derde: de mythe van internationale
,betrekkingen. De algemene gedachte behield dat Europa uniek was,
aangezien het haar interne conflicten wist te overkomen, bijvoorbeeld de
post-Reformatie rellen, onder andere de Beeldenstorm (1566) en de het
Bloedbad van St. Bartholomew (1572); en de Dertigjarige Oorlog (1618-
1648), met ongeveer vijf miljoen burgerdoden en 1.8 miljoen soldaten –
twintig procent van de bevolking vóór de oorlog. Ter vergelijking: in de
Tweede Wereldoorlog lag dit op zes procent. Daarnaast had deze oorlog
ook desastreuze verwoestingen en de uitbraak van ziekteplagen. Een
belangrijke gebeurtenis binnen de internationale betrekkingen is de Vrede
van Westfalen (1648), waarmee Nederland en Zwitserland soevereiniteit
kregen. Daarnaast kreeg Duitse koninkrijken autonomie; andere gebieden
konden zodoende niets zeggen over de besluitvorming. Hiermee kwam de
wereldlijke macht van de paus ten einde; hij verloor zijn positie als
‘vereniger van landen’. Het Westfaalse systeem werd gebruikt om de
verschillen tussen Europese landen te accepteren en te respecteren,
waarmee het zijn interne conflicten kon overkomen en zo vrijheid binnen
haar continent kon behouden.
Het Westfaalse systeem betekende een ‘nieuw Europa’. Het word
door Schroeder ook wel beschreven als ‘the rules and understandings
underlying the practice of international politics’ (Transformations of the
European Politics, 1763-1848, xii). Dit systeem is gebaseerd op een
machtsbalans, met wederzijds respect; één staat kan dan ook geen
andere staat overnemen. Deze machtsbalans is echter nooit opgenomen
binnen de legitieme verdragen (een uitzondering is de Unie van Utrecht,
1713); desondanks kon het teruggevonden worden binnen de statistiek,
bijvoorbeeld de statistieken van soldaataantallen die gelijktijdig
toenamen. Het was zodoende een ‘zero-sum game’: als iemand anders
voordeel haalt, betekent dit jouw verlies – ook wel geïntroduceerd door
Daniel Defoe (1704). Desondanks betekende dit niet een langdurige
‘vrede’; het duurde dan ook niet lang voordat oorlogen uitbraken. Reden
hiervoor waren de ‘compensatiedrift’, het innemen van grondgebied kon
niet zonder gelijkstemmige overname of een monetaire compensatie;
vergoeding voor hulp, waar vaak niet aan werd voldaan; en de ‘raison
d’état’, het voortbestaan van een staat – essentieel hiervoor was
eerbehoud; als dit aangetast werd, ging men met elkaar in oorlog. Het
algemene doel was ‘the security of individual states, or of most states, or
of at least the most important ones.’ (Schroeder, 9). Een voorbeeld
hiervan was de aantasting van de Poolse soevereiniteit, met de Eerste
Poolse Deling (1772). Hierin werd Polen verdeeld onder drie machten,
waarmee het ‘voldeed’ aan het systeem – die enkel voordeel bevatte voor
grotere machten, Polen werd behandeld aan interne kolonie, in plaats van
een Europese staat. Ook voorkwam deze deling verdere oorlogen; het was
zodoende een diplomatiek compromis. Dit systeem was enkel toepasbaar
op Europese staten, buiten Europa werden prinsen en prinsessen niet
gerespecteerd. Een belangrijke manier waarop deze gedachte
gelegitimeerd werd, onder andere in Amerika, was middels het ‘terra
nullius’ (de ‘inferieure volkeren wisten niet hoe zij efficiënt land konden
gebruiken’). Private oorlogvoering was een derde belanghebbende in het
behoudt van dit systeem, bijvoorbeeld het overzeese handelsmonopolie
,die de VOC kreeg. Een voorbeeld hiervan was Sri Lanka, de voorname
producent van kaneel, waarin de VOC geïnteresseerd was. De Portugezen
hadden zich al gevestigd en probeerde deze handel in kaneel te
monopoliseren; de koning wilde hier niets van horen, nodigde de VOC uit
en probeerde hen te gebruiken om de Portugezen te verslaan – als
betaling kregen zij een procent van de kaneelproductie. De
kaneelproductie was echter minder dan verwacht, waardoor de VOC meer
land innamen (‘we moeten gecompenseerd worden’, zoals het Westfaalse
systeem stelde); hieruit kwamen een series van oorlogen. Er kwam een
nieuw vredesverdrag, echter was deze minder voordelig voor de lokale
bevolking – kustgebieden werden ingenomen en Sri Lanka mocht niet
handelen met anderen. Zodoende werd de koning wel erkent, maar niet
gerespecteerd. Dit was ook te zien aan het wegvallen van lokale
gebruiken, bijvoorbeeld het eren van de lokale koning door Europeanen.
Er ontstond een duidelijk verschil tussen Europeanen en niet-Europeanen:
Europeanen waren beschaafd, niet-Europeanen waren dit niet;
Europeanen hoefden zich dan ook niet te houden aan eerder vastgestelde
regels.
Artikelen
Burke, "Did Europe exist before 1700?"
Peter Burke betoogt dat Europa niet zozeer een plaats is, maar eerder een
idee of een subjectieve realiteit, een vorm van collectief bewustzijn,
aangezien het geen duidelijke natuurlijke grenzen, economische of
politieke eenheid, of zelfs een volledig gedeelde cultuur (zoals het
christendom) heeft gekend. De geschiedenis van dit idee wordt
getraceerd via de 'repertoire' van concepten die werden gebruikt om
groepsidentiteit uit te drukken.
In oude Griekse teksten verscheen 'Europa' af en toe als een term
om 'Ons' (de Grieken) te onderscheiden van 'Zij' (de Aziaten, barbaren of
Perzen), waarbij vaak een contrast werd gecreëerd tussen het despotische
Oosten en het vrijheidslievende Westen. Voor de Romeinen betekende
'Europa' weinig, aangezien het Romeinse Rijk zich over drie continenten
uitstrekte; de belangrijke onderscheiding was tussen Romeinen en
barbaren. In de Vroege Middeleeuwen kwam de term sporadisch voor,
vaak in militaire contexten, zoals de europeenses die Karel Martel
steunden bij de Slag bij Tours in 732. Karel de Grote werd rond 800
beschreven als pater europae. Het woord 'Europa' verscheen pas frequent
in teksten vanaf de dertiende eeuw, een periode die samenviel met
nieuwe invasies vanuit het oosten (de Mongolen). Gedurende de
Middeleeuwen was de centrale onderscheiding tussen 'Ons' en 'Zij' die
tussen heidenen en christenen; 'Europa' had toen een relatief
ondergeschikte plaats in het repertoire van identiteitsconcepten.
Vanaf de late vijftiende eeuw werd de term 'Europa' serieuzer
genomen, vooral door de opkomst van de Ottomaanse (Turkse) dreiging.
Deze bedreiging, die langer duurde dan eerdere oostelijke aanvallen,
moedigde een gevoel van collectieve identiteit en solidariteit aan onder
westerlingen. Het definieerde 'Europeaan' als christelijk en vrij (in
tegenstelling tot het Turkse despotisme en barbarij). In de zestiende en
, zeventiende eeuw werd de term steeds vaker gebruikt door schrijvers
zoals Erasmus, Machiavelli, Montaigne en Shakespeare. Er werden zelfs
geschiedenissen van Europa geschreven, te beginnen met Pierfrancesco
Giambullari’s Historia dell’Europa in 1566. Het Europese zelfbewustzijn
ontwikkelde zich in drie hoofdcontexten:
- Zoals hierboven beschreven, dwong de gemeenschappelijke
vijand tot een gevoel van solidariteit, leidend tot plannen voor
een vereniging van christelijke vorsten om de Turken af te weren;
- Door de invasie van andere culturen (zoals Amerika) werden
Europeanen zich bewust van hun eigen identiteit, gedefinieerd in
contrast met de 'savages' van Brazilië (naakt, zonder rede,
kannibalistisch);
- In de zeventiende eeuw kwam een derde context op: politieke
conflicten binnen Europa zelf. Verzet tegen ambitieuze
monarchen (zoals de Habsburgers of later Lodewijk XIV) leidde
tot gesprekken over het 'evenwicht van Europa' (balance of
Europe) en 'Europese vrijheid'.
Tegen het jaar 1700 was het bewustzijn van Europeaan te zijn een
belangrijk sociaal en politiek feit geworden. Er zijn fragmenten van bewijs
dat de term 'Europa' in deze tijd ook bij gewone stedelingen in zwang
raakte, bijvoorbeeld via straatballades. Desondanks was het concept van
'Christenheid' (Christendom) nog steeds in gebruik, zelfs in politieke
contexten. Belangrijker nog was dat de identiteit van mensen veelal lokaal
of regionaal was (bijvoorbeeld Florentijns of Gascons), zelfs onder de
hogere klassen. Dit suggereert dat, hoewel de term frequent opkwam, het
Europese bewustzijn nog steeds zwak was tegen 1700.
Schroeder, "The transformation of European politics, 1763-1848"
De auteur stelt dat de fundamentele oorzaak van deze instabiliteit lag in
de gebreken van het 18e-eeuwse machtsevenwichtssysteem (balance-of-
power system) zelf. Het machtsevenwichtssysteem was gebaseerd op
ongeschreven regels die staten als noodzakelijk accepteerden:
- De regels van compensaties (gelijke tred houden met rivalen) en
vrijwaringen (betalingen voor diensten of verliezen, oftewel 'niets
voor niets') bevorderden een competitieve dynamiek, zelfs bij
legale gebiedsuitbreiding;
- Allianties waren flexibel en beperkt in duur en doel, vaak gericht
op het verzamelen van macht en uitbreiding. Verraad van een
bondgenoot werd als normaal beschouwd als dit het vermeende
algemene evenwicht diende;
- De acties van staten werden gemotiveerd door raison d'état,
gericht op het bevorderen van de macht, veiligheid, rijkdom en
de eer (honour and prestige) van de monarch/dynastie, los van
de bevolking of nationaliteit;
- Hoewel men geloofde dat de competitie tussen staten
automatisch een algemeen evenwicht zou handhaven en een
Europees rijk (European empire) zou voorkomen, was dit een
illusie. De regels bevorderden juist conflict, en de structuur van
het systeem leidde tot hegemonie voor één of twee
