Module 1.3 Maatschappelijke context
Sociaal werk in Nederland: vijfhonderd jaar verheffen en verbinden....................................................5
1 De Nederlandse verzorgingsstaat....................................................................................................5
1.1 De verzorgingsstaat gedefinieerd.............................................................................................6
1.2 ontwikkeling van de Nederlandse verzorgingsstaat..................................................................6
1.3 Het waarom van de verzorgingsstaat.......................................................................................9
1.4 doelstellingen en functies van de verzorgingsstaat................................................................10
1.5 De verzorgingsstaat en welfare triangle.................................................................................11
1.6 De verzorgingsstaat in internationaal perspectief..................................................................12
1.7 Van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving...............................................................13
2 Van barmhartigheid tot empowerment: maatschappelijk werk door de eeuwen heen................15
2.1 Maatschappelijk werk als armenzorg.....................................................................................15
2.2 Van Armenwet tot bijstandswet.............................................................................................16
2.3 De verlichting en de verheffing van de arme..........................................................................17
2.4 Het woningwerk......................................................................................................................19
2.5 Zieke gezinnen........................................................................................................................19
2.6 Social casework.......................................................................................................................20
2.7 Kritiek op de helping professions............................................................................................22
2.8 Van toelaatbare gezinnen naar multiproblemgezinnnen........................................................23
2.9 Evidence based practice en common factors..........................................................................24
2.10 Burgerkracht.........................................................................................................................24
3 Van volkshuis tot buurtregie: een eeuw sociaal-cultureel werk in Nederland...............................25
3.1 harmonie tussen arm en rijk...................................................................................................25
3.2 Jeugd en Puberteit..................................................................................................................26
3.3 Jeugdbewegingen...................................................................................................................27
3.4 Groupwork, een methodiek voor professionals......................................................................28
Gisela Konopka (1910-2003).........................................................................................................29
3.5 Maatschappelijke verwildering der jeugd...............................................................................29
3.6 Buurthuizen en opbouwwerk.................................................................................................30
3.7 sociale cohesie........................................................................................................................32
3.8 weerbarstige praktijk..............................................................................................................33
4 Van weeshuis tot Eigen Kracht-conferentie: vijf eeuwen jeugdzorg in Nederland........................33
4.1 weeshuizen.............................................................................................................................34
1
, 4.2 Van straffen naar heropvoeden..............................................................................................35
4.3 De pedagogisering aan het eind van de negentiende eeuw...................................................36
4.4 De Kinderwetten van 1901.....................................................................................................37
4.5 residentiële hulpverlening......................................................................................................38
4.6 ambulante zorg.......................................................................................................................39
4.7 Dagbehandeling......................................................................................................................40
4.8 de Wet op de jeugdzorg van 2005..........................................................................................40
4.9 Preventie.................................................................................................................................41
4.10 De Jeugdwet van 2014..........................................................................................................42
4.11 De gemeenten aan zet..........................................................................................................42
Hoofdstuk 7 Van gasthuis tot woonzorgzone: vijfhonderd jaar ouderenzorg..................................43
7.1 Gasthuizen, hofjes en gilden...................................................................................................43
7.2 Regenten en diakenen............................................................................................................44
7.3 Diaconie- en stadsarmenhuizen..............................................................................................45
7.4 Geen aalmoes maar recht, een eeuw strijd om het pensioen................................................45
7.5 Ouderen: een heterogene groep............................................................................................46
7.6 De novogeront........................................................................................................................47
8 De toekomst van de verzorgingsstaat............................................................................................47
8.1 Uitdagingen voor de verzorgingsstaat....................................................................................47
8.5 De welfare triangle in de toekomst, keuzes maken................................................................48
8.6 Kiezen voor de toekomst: meer marktwerking?.....................................................................49
8.7 Kiezen voor de toekomst: meer particulier initiatief?.............................................................49
8.8 Kiezen voor de toekomst: meer overheid?.............................................................................49
1 Onze samenleving: een digitale samenleving................................................................................50
Inleiding........................................................................................................................................50
1.1 kenmerken digitale samenleving............................................................................................51
1.1 Kenmerken digitale samenleving............................................................................................52
1.2 gevolgen voor sociaal werk.....................................................................................................53
2 De rol van het sociaal werk in de digitale samenleving.................................................................53
2.1 positionering vanuit het Landelijk opleidingsdocument sociaal werk.....................................54
2.2 een internationaal perspectief................................................................................................55
3 Deskundigheidsbevordering sociaal werker..................................................................................56
3.1 online gedrag..........................................................................................................................56
3.2 De digitale kloven en maatschappelijke ongelijkheid.............................................................57
Inleiding deel 2.................................................................................................................................61
4.1 Hoe ziet online pesten eruit?..................................................................................................62
2
, 4.2 Grooming: Wat is grooming?..................................................................................................62
4.3 Sexting: wat is sexting.............................................................................................................62
4.4 Verslaving: wat is het verband tussen internetgebruik en verslaving?...................................63
4.5 Inforbesitas; wat is het?..........................................................................................................64
4.6 Depressie en internetgebruik: wat is een depressie?.............................................................65
4.7 Veiligheid en privacy: wat zijn risico’s op het gebied van privacy en veiligheid op
microniveau?................................................................................................................................65
Hoofdstuk 5: Digitaal kwetsbare groepen........................................................................................66
5.1 Laageletterden........................................................................................................................66
5.2 mensen met psychiatrische problematiek..............................................................................66
5.3 mensen met een (licht) verstandelijke beperking...................................................................66
5.4 Ouderen..................................................................................................................................66
Maatschappelijke context van sociaal werk.........................................................................................67
1 Werken in het sociale domein.......................................................................................................67
1.1 wie is de sociaal werker?........................................................................................................67
1.2 wat behelst het sociale domein?............................................................................................68
1.3 Wat betekent werken in het sociale domein?........................................................................68
1.4 Wie werken er in het sociale domein?....................................................................................69
2 Actoren in het sociale domein.......................................................................................................70
2.1 De burger en zijn netwerk......................................................................................................70
2.2 De gemeente en organisaties in het sociale domein..............................................................71
2.3 De Rijksoverheid en overheidsinstanties................................................................................72
2.4 Kennisinstituten en onderzoek...............................................................................................73
3 Thema’s in het sociale domein......................................................................................................74
3.1 Zelfredzaamheid en eigen kracht............................................................................................74
3.2 Leefbaarheid in wijken............................................................................................................74
3.3 Burgerparticipatie...................................................................................................................75
3.4 Gezondheid en gezondheidsvaardigheden.............................................................................75
3.5 Ongelijkheid en inclusie/exclusie............................................................................................75
3.6 Armoede, werkloosheid en schulden......................................................................................76
3.7 Culturele diversiteit................................................................................................................76
3.8 Opvoeden en opgroeien.........................................................................................................76
3.9 Eenzaamheid..........................................................................................................................76
3.10 Kwaliteit van leven en zingeving...........................................................................................76
4 financiering van het sociale domein..............................................................................................77
4.1 wat betaalt de overheid?........................................................................................................77
3
, 4.2 Hoe betaalt de overheid dat?.................................................................................................77
4.3 Subsidies en crowdfunding.....................................................................................................78
4.4 Het aandeel van de burger.....................................................................................................78
5 Politiek en beleid in het sociale domein........................................................................................79
5.1 Problemen in de samenleving.................................................................................................79
5.2 Politiek en overheid................................................................................................................79
5.3 Collectieve-actieproblemen....................................................................................................80
5.4 Politieke problemen in het sociale domein.............................................................................81
6 Politieke ideologie en besluitvorming in het sociale domein.........................................................82
6.1 Politieke ideologie..................................................................................................................82
6.2 Besluitvorming op landelijk niveau.........................................................................................83
6.3 Besluitvorming in de gemeente..............................................................................................84
7 De beleidscyclus in het sociale domein..........................................................................................84
7.1 De besluitcyclus......................................................................................................................84
7.2 Voorbeeld van de beleidscyclus: de jeugdwet........................................................................86
7.3 Kritiek op de beleidscyclus......................................................................................................87
7.4 De wisselwerking tussen overheid en samenleving................................................................87
8 De historische context van sociaal beleid......................................................................................87
8.1 Nederland tot 2013: de verzorgingsstaat................................................................................87
8.2 De verzorgingsstaat onder druk..............................................................................................88
8.3 De Wet maatschappelijke ondersteuning...............................................................................89
8.4 De Wet langdurige zorg..........................................................................................................90
8.5 De Zorgverzekeringswet.........................................................................................................90
8.6 De Participatiewet..................................................................................................................90
8.7 De Jeugdwet...........................................................................................................................91
9 Sociaal werk in internationaal perspectief.....................................................................................91
9.1 Sociaal beleid in de Europese Unie.........................................................................................91
9.2 Sociaal werk en sociale zekerheid in Europa...........................................................................91
9.3 Sociaal werk en sociaal beleid in de Verenigde Staten...........................................................93
9.4 Internationale thema’s in het sociale domein........................................................................94
Mens en Recht......................................................................................................................................94
1 Recht en regels..................................................................................................................................94
1.1 Waarom is er recht?...................................................................................................................94
1.2 Vindplaatsen van het recht.........................................................................................................95
1.2.1 Wet- en regelgeving.............................................................................................................95
1.2.2 Jurisprudentie......................................................................................................................96
4
Sociaal werk in Nederland: vijfhonderd jaar verheffen en verbinden....................................................5
1 De Nederlandse verzorgingsstaat....................................................................................................5
1.1 De verzorgingsstaat gedefinieerd.............................................................................................6
1.2 ontwikkeling van de Nederlandse verzorgingsstaat..................................................................6
1.3 Het waarom van de verzorgingsstaat.......................................................................................9
1.4 doelstellingen en functies van de verzorgingsstaat................................................................10
1.5 De verzorgingsstaat en welfare triangle.................................................................................11
1.6 De verzorgingsstaat in internationaal perspectief..................................................................12
1.7 Van verzorgingsstaat naar participatiesamenleving...............................................................13
2 Van barmhartigheid tot empowerment: maatschappelijk werk door de eeuwen heen................15
2.1 Maatschappelijk werk als armenzorg.....................................................................................15
2.2 Van Armenwet tot bijstandswet.............................................................................................16
2.3 De verlichting en de verheffing van de arme..........................................................................17
2.4 Het woningwerk......................................................................................................................19
2.5 Zieke gezinnen........................................................................................................................19
2.6 Social casework.......................................................................................................................20
2.7 Kritiek op de helping professions............................................................................................22
2.8 Van toelaatbare gezinnen naar multiproblemgezinnnen........................................................23
2.9 Evidence based practice en common factors..........................................................................24
2.10 Burgerkracht.........................................................................................................................24
3 Van volkshuis tot buurtregie: een eeuw sociaal-cultureel werk in Nederland...............................25
3.1 harmonie tussen arm en rijk...................................................................................................25
3.2 Jeugd en Puberteit..................................................................................................................26
3.3 Jeugdbewegingen...................................................................................................................27
3.4 Groupwork, een methodiek voor professionals......................................................................28
Gisela Konopka (1910-2003).........................................................................................................29
3.5 Maatschappelijke verwildering der jeugd...............................................................................29
3.6 Buurthuizen en opbouwwerk.................................................................................................30
3.7 sociale cohesie........................................................................................................................32
3.8 weerbarstige praktijk..............................................................................................................33
4 Van weeshuis tot Eigen Kracht-conferentie: vijf eeuwen jeugdzorg in Nederland........................33
4.1 weeshuizen.............................................................................................................................34
1
, 4.2 Van straffen naar heropvoeden..............................................................................................35
4.3 De pedagogisering aan het eind van de negentiende eeuw...................................................36
4.4 De Kinderwetten van 1901.....................................................................................................37
4.5 residentiële hulpverlening......................................................................................................38
4.6 ambulante zorg.......................................................................................................................39
4.7 Dagbehandeling......................................................................................................................40
4.8 de Wet op de jeugdzorg van 2005..........................................................................................40
4.9 Preventie.................................................................................................................................41
4.10 De Jeugdwet van 2014..........................................................................................................42
4.11 De gemeenten aan zet..........................................................................................................42
Hoofdstuk 7 Van gasthuis tot woonzorgzone: vijfhonderd jaar ouderenzorg..................................43
7.1 Gasthuizen, hofjes en gilden...................................................................................................43
7.2 Regenten en diakenen............................................................................................................44
7.3 Diaconie- en stadsarmenhuizen..............................................................................................45
7.4 Geen aalmoes maar recht, een eeuw strijd om het pensioen................................................45
7.5 Ouderen: een heterogene groep............................................................................................46
7.6 De novogeront........................................................................................................................47
8 De toekomst van de verzorgingsstaat............................................................................................47
8.1 Uitdagingen voor de verzorgingsstaat....................................................................................47
8.5 De welfare triangle in de toekomst, keuzes maken................................................................48
8.6 Kiezen voor de toekomst: meer marktwerking?.....................................................................49
8.7 Kiezen voor de toekomst: meer particulier initiatief?.............................................................49
8.8 Kiezen voor de toekomst: meer overheid?.............................................................................49
1 Onze samenleving: een digitale samenleving................................................................................50
Inleiding........................................................................................................................................50
1.1 kenmerken digitale samenleving............................................................................................51
1.1 Kenmerken digitale samenleving............................................................................................52
1.2 gevolgen voor sociaal werk.....................................................................................................53
2 De rol van het sociaal werk in de digitale samenleving.................................................................53
2.1 positionering vanuit het Landelijk opleidingsdocument sociaal werk.....................................54
2.2 een internationaal perspectief................................................................................................55
3 Deskundigheidsbevordering sociaal werker..................................................................................56
3.1 online gedrag..........................................................................................................................56
3.2 De digitale kloven en maatschappelijke ongelijkheid.............................................................57
Inleiding deel 2.................................................................................................................................61
4.1 Hoe ziet online pesten eruit?..................................................................................................62
2
, 4.2 Grooming: Wat is grooming?..................................................................................................62
4.3 Sexting: wat is sexting.............................................................................................................62
4.4 Verslaving: wat is het verband tussen internetgebruik en verslaving?...................................63
4.5 Inforbesitas; wat is het?..........................................................................................................64
4.6 Depressie en internetgebruik: wat is een depressie?.............................................................65
4.7 Veiligheid en privacy: wat zijn risico’s op het gebied van privacy en veiligheid op
microniveau?................................................................................................................................65
Hoofdstuk 5: Digitaal kwetsbare groepen........................................................................................66
5.1 Laageletterden........................................................................................................................66
5.2 mensen met psychiatrische problematiek..............................................................................66
5.3 mensen met een (licht) verstandelijke beperking...................................................................66
5.4 Ouderen..................................................................................................................................66
Maatschappelijke context van sociaal werk.........................................................................................67
1 Werken in het sociale domein.......................................................................................................67
1.1 wie is de sociaal werker?........................................................................................................67
1.2 wat behelst het sociale domein?............................................................................................68
1.3 Wat betekent werken in het sociale domein?........................................................................68
1.4 Wie werken er in het sociale domein?....................................................................................69
2 Actoren in het sociale domein.......................................................................................................70
2.1 De burger en zijn netwerk......................................................................................................70
2.2 De gemeente en organisaties in het sociale domein..............................................................71
2.3 De Rijksoverheid en overheidsinstanties................................................................................72
2.4 Kennisinstituten en onderzoek...............................................................................................73
3 Thema’s in het sociale domein......................................................................................................74
3.1 Zelfredzaamheid en eigen kracht............................................................................................74
3.2 Leefbaarheid in wijken............................................................................................................74
3.3 Burgerparticipatie...................................................................................................................75
3.4 Gezondheid en gezondheidsvaardigheden.............................................................................75
3.5 Ongelijkheid en inclusie/exclusie............................................................................................75
3.6 Armoede, werkloosheid en schulden......................................................................................76
3.7 Culturele diversiteit................................................................................................................76
3.8 Opvoeden en opgroeien.........................................................................................................76
3.9 Eenzaamheid..........................................................................................................................76
3.10 Kwaliteit van leven en zingeving...........................................................................................76
4 financiering van het sociale domein..............................................................................................77
4.1 wat betaalt de overheid?........................................................................................................77
3
, 4.2 Hoe betaalt de overheid dat?.................................................................................................77
4.3 Subsidies en crowdfunding.....................................................................................................78
4.4 Het aandeel van de burger.....................................................................................................78
5 Politiek en beleid in het sociale domein........................................................................................79
5.1 Problemen in de samenleving.................................................................................................79
5.2 Politiek en overheid................................................................................................................79
5.3 Collectieve-actieproblemen....................................................................................................80
5.4 Politieke problemen in het sociale domein.............................................................................81
6 Politieke ideologie en besluitvorming in het sociale domein.........................................................82
6.1 Politieke ideologie..................................................................................................................82
6.2 Besluitvorming op landelijk niveau.........................................................................................83
6.3 Besluitvorming in de gemeente..............................................................................................84
7 De beleidscyclus in het sociale domein..........................................................................................84
7.1 De besluitcyclus......................................................................................................................84
7.2 Voorbeeld van de beleidscyclus: de jeugdwet........................................................................86
7.3 Kritiek op de beleidscyclus......................................................................................................87
7.4 De wisselwerking tussen overheid en samenleving................................................................87
8 De historische context van sociaal beleid......................................................................................87
8.1 Nederland tot 2013: de verzorgingsstaat................................................................................87
8.2 De verzorgingsstaat onder druk..............................................................................................88
8.3 De Wet maatschappelijke ondersteuning...............................................................................89
8.4 De Wet langdurige zorg..........................................................................................................90
8.5 De Zorgverzekeringswet.........................................................................................................90
8.6 De Participatiewet..................................................................................................................90
8.7 De Jeugdwet...........................................................................................................................91
9 Sociaal werk in internationaal perspectief.....................................................................................91
9.1 Sociaal beleid in de Europese Unie.........................................................................................91
9.2 Sociaal werk en sociale zekerheid in Europa...........................................................................91
9.3 Sociaal werk en sociaal beleid in de Verenigde Staten...........................................................93
9.4 Internationale thema’s in het sociale domein........................................................................94
Mens en Recht......................................................................................................................................94
1 Recht en regels..................................................................................................................................94
1.1 Waarom is er recht?...................................................................................................................94
1.2 Vindplaatsen van het recht.........................................................................................................95
1.2.1 Wet- en regelgeving.............................................................................................................95
1.2.2 Jurisprudentie......................................................................................................................96
4
