H1 TAALONDERWIJS (1/2)
1.1 Waarom taalonderwijs
Leerlingen leren beter spreken, luister, schrijven en lezen. Zij worden dan betere
taalgebruikers en kunnen dan ook gemakkelijker inhouden van andere vakken verwerven.
Taal is een belangrijk element van onze cultuur.
Leerlingen kunnen zich met taal leren kennen en uitdrukken.
Relaties aangaan met anderen
Kwalificatie: het zich eigen maken van kennis, vaardigheden en houdingen die leerlingen kwalificeren
voor het leven. Voor het basisonderwijs is de basiskennis van taal: lezen, spreken, schrijven en
luisteren. Bij elke beroepsopleiding wordt er op een andere manier beroep gedaan op de
taalvaardigheden van een persoon.
Socialisatie: het voorbereid worden op een leven als lid van een gemeenschap met eigen tradities,
gewoonten, regels en praktijken. Het proces waarbij je (on)bewust cultuurkenmerken van een groep
overneemt. Op de basisschool leren zij kenmerken van de Nederlandse cultuur kennen.
Subjectivering: de vorming van een persoon. Het gaat over menselijke individualiteit en subjectiviteit.
Op de basisschool leren zij bewust te worden van hun verantwoordelijkheid en dat ze ruimte krijgen
om zich aangesproken te voelen door hun omgeving. Niet alleen dit is wat ik wil, maar ook ik én mijn
wereld.
1.2 visies
Visies op leren:
Constructivistische leertheorie: de interactie tussen leeromgeving en lerende staat centraal. Leren is
een actief proces van kennisverwerving, waarbij de kennis ontstaat in interactie met anderen.
Ook maatschappelijke ontwikkelingen hebben invloed op een visie. (technologie hedendaags). Ook
technologische ontwikkelingen zorgen voor aanpassing in het onderwijs, denk aan creativiteit, kritisch
denken, probleemoplossingsvaardigheden, communiceren, samenwerken, digitale geletterdheid,
sociale en culturele vaardigheden en zelfregulering.
Visies op taalonderwijs:
Traditioneel
Taal wordt gezien als een belangrijke drager van onze cultuur. Nadruk ligt op schriftelijke
vaardigheden: grammatica (zinsontleding en woordsoorten), spelling, lezen (leestechniek, leesbegrip
en leesbeleving (aparte vakken: technisch lezen, begrijpend lezen en vrij lezen)). Spreken en luisteren
krijgen bijna geen aandacht. Leerkracht is overdrager van de lesstof.
Voordeel: overzichtelijk -> verdeeld in deelaspecten die los van elkaar zijn te bekijken en te
analyseren.
Nadeel: aandacht voor verschillende domeinen is niet evenwichtig en leerlingen ervaren het zelf niet
als betekenisvol.
Thematisch-cursorisch
Taal leren door taal te gebruiken in zinvolle situaties a.d.h.v. thema’s of cursussen (cursorisch:
taalvaardigheden die moeilijk in een thema passen). Leerkracht is begeleider.
Voordeel: leerlingen ervaren het als zinvol
Nadeel: kost veel tijd en voor leerkracht lastig greep te krijgen op wat er is geleerd.
, Taal bij alle vakken
Taal is meer dan materie die geleerd moet worden en d.m.v. taal kun je leren. Taal gebruik je voor het
leren van nieuwe inhouden en voor het verkrijgen van nieuwe inzichten. Leerkracht is gericht op
interactie in de groep.
Voordeel: leerlingen ervaren het als betekenis vol en je voorkomt transferproblemen.
Nadeel: taalonderdelen kunnen niet goed uit de verf komen, sommige onderdelen kun je beter
cursorisch aanbieden.
Communicatief
Leerlingen leren goed mondeling en schriftelijk communiceren. Minder aandacht voor correctheid
van het taalgebruik en meer naar het tot stand komen van communicatie en het overbrengen van de
gedachte. Leerkracht creëert reële communicatieve situaties, die zich ook buiten school kunnen
voordoen.
Voordeel: gemotiveerde leerlingen door gekozen situaties
Nadeel: situaties moet je bedenken en uitwerken en niet alle onderdelen kunnen zo worden
aangeboden (denk aan spelling).
Whole-language benadering
Taal wordt als geheel aangeboden. Van groot belang dat alle leerlingen iets te vertellen hebben.
Taalgebruiker, en dus niet de lesstof, staat centraal. Door verschillende werkvormen leren de kinderen
vanuit eigen ervaringen alle kanten van taal in samenhang.
Strategisch
Voordat leerlingen communicatieve taken uitvoeren moeten zijn strategieën leren beheersen.
Stappenplan aanbieden, etc.
Voordeel: leerling krijgt beschikking over een middel om greep op de taal te krijgen.
Nadeel: leerkracht laat de leerling te makkelijk het stappenplan toepassen, wat de leerling snel
vervelend gaat vinden.
Taakgericht
Niet alleen taal leren om taken uit te voeren, maar taal leren door taken uit te voeren. Om de kloof,
tussen wat kunnen we al en wat moeten we bereiken, te overbruggen moeten leerlingen
gemotiveerd genoeg zijn. Zelfde voor- en nadelen als communicatief taalonderwijs.
Interactief
Leerlingen leren taal het best in een krachtige leeromgeving waarbij rekening wordt gehouden met
hun individuele verschillen en behoeften. Betrokkenheid en activiteit staat centraal. Er is balans
tussen instructie en zelfstandige verwerking.
3 manieren van leren/pijlers:
1. Betekenisvol leren= leren in contexten die voor hen belangrijk zijn. Deze zijn rijk,
uitdagend, motiverend, herkenbaar en functioneel. Het is een actief proces: kennis
organiseren, ruimte om te experimenteren en feedback ontvangen.
2. Sociaal leren= leren in samenspraak en samenwerking met anderen.
3. Strategisch leren= concrete strategieën gebruiken om taalproblemen op te lossen. De
leerlingen komen aan strategieën a.d.h.v. samenwerken en mondeling, maar ook door
instructie.
,1.3 inhouden en doelen
Inhouden:
Vaardigheden (hier gaat de meeste lestijd naartoe, vooral lees- en schrijfvaardigheden): spreken
en luisteren begint al voor de basisschool. Schrijven en lezen leren de leerlingen d.m.v. instructie
en doen op school.
Woordenschat: zonder woordenschat geen taal. Speelt een grote rol bij alle domeinen van taal.
Jeugdliteratuur: leerlingen komen via boeken en andere media in aanraking met verschillende
culturen. Daarnaast kan je leerlingen laten letten op moeilijke woorden, schrijfstijlen, doelen en
genres en ze stimuleren om deze kennis te gebruiken bij het schrijven van een eigen verhaal.
Taalbeschouwing: nadenken over taalgebruik. Belangrijk omdat 1. d.m.v. reflectie gaan ze zelf
bewuster lezen, schrijven, spreken en luister. 2. Het is interessant, belangrijk cultuurelement. Ook
reflecteren op de functies van taal belangrijk (hoofdstuk 2).
Doelen:
Kerndoelen (p. 37) -> opgesteld door overheid. Eisen voor de leerkracht, niet de leerling. Ze geven
aan welk aanbod de school moet realiseren.
Tussendoelen bij kerndoelen -> overheid heeft 3 overzichten met tussendoelen opgesteld. Deze
helpen bij de keuze van de inhouden van het taalonderwijs, bv doelen bij TULE. Kan worden gebruikt
als advies.
Referentiekader taal en rekenen: hierin staat beschreven wat leerlingen op verschillende
momenten in hun scholloopbaan op het gebeid van taal en rekenen moeten kennen kunnen.
Taaldomeinen: mondelinge taalvaardigheid, lezen, schrijven, begrippenlijst en taalverzorging.
Niveaus
1. Fundamenteel niveau 1 (niveau 1F) voor het eind van het basisonderwijs, het speciaal
onderwijs en het praktijkonderwijs.
2. Niveau 2F voor mbo 1, 2, 3 en vmbo
3. Niveau 3F voor mbo 4 en eind havo
4. Niveau 4F voor eind vwo
De niveaus zijn zo bepaald, dat ongeveer 75% aan het einde van de basisschool niveau 1F behaald
heeft.
Leerstoflijnen bij het referentiekader taal: boeken die bespreken wat de referentieniveaus zijn en hoe
je deze bereikt. Dus: kerndoelen + referentieniveau = leerlijnen
Daarnaast zijn er nog andere soorten doelen: methodische of zelfgekozen doelen, en groeps- en
individuele doelen. In beide kan een keuze worden gemaakt door de school/leerkracht. De laatste
soort kan worden gebruikt voor differentiatie in de klas.
, 1.4 didactiek van het taalonderwijs
De inhouden van het taalonderwijs is vastgelegd, daarentegen de didactiek niet. De visie bepaalt voor
een belangrijk deel de didactiek.
2 manieren waarop leerlingen leren:
1. Incidenteel= spontaan/ ‘onbedoeld’ leren
2. Intentioneel= als het kind er bewust voor kiest om iets te leren
2 leersituaties
1. Instructief= eerst instructie, dan oefenen
2. Constructief= de leerkracht gaat in op de leervragen van de leerlingen en laat het via ‘ankers’
taalactiviteiten uitvoeren. Ankers en routine.
Er moet in de didactiek balans zijn tussen instructief en constructies. De keuze van de leerkracht
hangt af van zijn visie en de inhoud.
1.1 Waarom taalonderwijs
Leerlingen leren beter spreken, luister, schrijven en lezen. Zij worden dan betere
taalgebruikers en kunnen dan ook gemakkelijker inhouden van andere vakken verwerven.
Taal is een belangrijk element van onze cultuur.
Leerlingen kunnen zich met taal leren kennen en uitdrukken.
Relaties aangaan met anderen
Kwalificatie: het zich eigen maken van kennis, vaardigheden en houdingen die leerlingen kwalificeren
voor het leven. Voor het basisonderwijs is de basiskennis van taal: lezen, spreken, schrijven en
luisteren. Bij elke beroepsopleiding wordt er op een andere manier beroep gedaan op de
taalvaardigheden van een persoon.
Socialisatie: het voorbereid worden op een leven als lid van een gemeenschap met eigen tradities,
gewoonten, regels en praktijken. Het proces waarbij je (on)bewust cultuurkenmerken van een groep
overneemt. Op de basisschool leren zij kenmerken van de Nederlandse cultuur kennen.
Subjectivering: de vorming van een persoon. Het gaat over menselijke individualiteit en subjectiviteit.
Op de basisschool leren zij bewust te worden van hun verantwoordelijkheid en dat ze ruimte krijgen
om zich aangesproken te voelen door hun omgeving. Niet alleen dit is wat ik wil, maar ook ik én mijn
wereld.
1.2 visies
Visies op leren:
Constructivistische leertheorie: de interactie tussen leeromgeving en lerende staat centraal. Leren is
een actief proces van kennisverwerving, waarbij de kennis ontstaat in interactie met anderen.
Ook maatschappelijke ontwikkelingen hebben invloed op een visie. (technologie hedendaags). Ook
technologische ontwikkelingen zorgen voor aanpassing in het onderwijs, denk aan creativiteit, kritisch
denken, probleemoplossingsvaardigheden, communiceren, samenwerken, digitale geletterdheid,
sociale en culturele vaardigheden en zelfregulering.
Visies op taalonderwijs:
Traditioneel
Taal wordt gezien als een belangrijke drager van onze cultuur. Nadruk ligt op schriftelijke
vaardigheden: grammatica (zinsontleding en woordsoorten), spelling, lezen (leestechniek, leesbegrip
en leesbeleving (aparte vakken: technisch lezen, begrijpend lezen en vrij lezen)). Spreken en luisteren
krijgen bijna geen aandacht. Leerkracht is overdrager van de lesstof.
Voordeel: overzichtelijk -> verdeeld in deelaspecten die los van elkaar zijn te bekijken en te
analyseren.
Nadeel: aandacht voor verschillende domeinen is niet evenwichtig en leerlingen ervaren het zelf niet
als betekenisvol.
Thematisch-cursorisch
Taal leren door taal te gebruiken in zinvolle situaties a.d.h.v. thema’s of cursussen (cursorisch:
taalvaardigheden die moeilijk in een thema passen). Leerkracht is begeleider.
Voordeel: leerlingen ervaren het als zinvol
Nadeel: kost veel tijd en voor leerkracht lastig greep te krijgen op wat er is geleerd.
, Taal bij alle vakken
Taal is meer dan materie die geleerd moet worden en d.m.v. taal kun je leren. Taal gebruik je voor het
leren van nieuwe inhouden en voor het verkrijgen van nieuwe inzichten. Leerkracht is gericht op
interactie in de groep.
Voordeel: leerlingen ervaren het als betekenis vol en je voorkomt transferproblemen.
Nadeel: taalonderdelen kunnen niet goed uit de verf komen, sommige onderdelen kun je beter
cursorisch aanbieden.
Communicatief
Leerlingen leren goed mondeling en schriftelijk communiceren. Minder aandacht voor correctheid
van het taalgebruik en meer naar het tot stand komen van communicatie en het overbrengen van de
gedachte. Leerkracht creëert reële communicatieve situaties, die zich ook buiten school kunnen
voordoen.
Voordeel: gemotiveerde leerlingen door gekozen situaties
Nadeel: situaties moet je bedenken en uitwerken en niet alle onderdelen kunnen zo worden
aangeboden (denk aan spelling).
Whole-language benadering
Taal wordt als geheel aangeboden. Van groot belang dat alle leerlingen iets te vertellen hebben.
Taalgebruiker, en dus niet de lesstof, staat centraal. Door verschillende werkvormen leren de kinderen
vanuit eigen ervaringen alle kanten van taal in samenhang.
Strategisch
Voordat leerlingen communicatieve taken uitvoeren moeten zijn strategieën leren beheersen.
Stappenplan aanbieden, etc.
Voordeel: leerling krijgt beschikking over een middel om greep op de taal te krijgen.
Nadeel: leerkracht laat de leerling te makkelijk het stappenplan toepassen, wat de leerling snel
vervelend gaat vinden.
Taakgericht
Niet alleen taal leren om taken uit te voeren, maar taal leren door taken uit te voeren. Om de kloof,
tussen wat kunnen we al en wat moeten we bereiken, te overbruggen moeten leerlingen
gemotiveerd genoeg zijn. Zelfde voor- en nadelen als communicatief taalonderwijs.
Interactief
Leerlingen leren taal het best in een krachtige leeromgeving waarbij rekening wordt gehouden met
hun individuele verschillen en behoeften. Betrokkenheid en activiteit staat centraal. Er is balans
tussen instructie en zelfstandige verwerking.
3 manieren van leren/pijlers:
1. Betekenisvol leren= leren in contexten die voor hen belangrijk zijn. Deze zijn rijk,
uitdagend, motiverend, herkenbaar en functioneel. Het is een actief proces: kennis
organiseren, ruimte om te experimenteren en feedback ontvangen.
2. Sociaal leren= leren in samenspraak en samenwerking met anderen.
3. Strategisch leren= concrete strategieën gebruiken om taalproblemen op te lossen. De
leerlingen komen aan strategieën a.d.h.v. samenwerken en mondeling, maar ook door
instructie.
,1.3 inhouden en doelen
Inhouden:
Vaardigheden (hier gaat de meeste lestijd naartoe, vooral lees- en schrijfvaardigheden): spreken
en luisteren begint al voor de basisschool. Schrijven en lezen leren de leerlingen d.m.v. instructie
en doen op school.
Woordenschat: zonder woordenschat geen taal. Speelt een grote rol bij alle domeinen van taal.
Jeugdliteratuur: leerlingen komen via boeken en andere media in aanraking met verschillende
culturen. Daarnaast kan je leerlingen laten letten op moeilijke woorden, schrijfstijlen, doelen en
genres en ze stimuleren om deze kennis te gebruiken bij het schrijven van een eigen verhaal.
Taalbeschouwing: nadenken over taalgebruik. Belangrijk omdat 1. d.m.v. reflectie gaan ze zelf
bewuster lezen, schrijven, spreken en luister. 2. Het is interessant, belangrijk cultuurelement. Ook
reflecteren op de functies van taal belangrijk (hoofdstuk 2).
Doelen:
Kerndoelen (p. 37) -> opgesteld door overheid. Eisen voor de leerkracht, niet de leerling. Ze geven
aan welk aanbod de school moet realiseren.
Tussendoelen bij kerndoelen -> overheid heeft 3 overzichten met tussendoelen opgesteld. Deze
helpen bij de keuze van de inhouden van het taalonderwijs, bv doelen bij TULE. Kan worden gebruikt
als advies.
Referentiekader taal en rekenen: hierin staat beschreven wat leerlingen op verschillende
momenten in hun scholloopbaan op het gebeid van taal en rekenen moeten kennen kunnen.
Taaldomeinen: mondelinge taalvaardigheid, lezen, schrijven, begrippenlijst en taalverzorging.
Niveaus
1. Fundamenteel niveau 1 (niveau 1F) voor het eind van het basisonderwijs, het speciaal
onderwijs en het praktijkonderwijs.
2. Niveau 2F voor mbo 1, 2, 3 en vmbo
3. Niveau 3F voor mbo 4 en eind havo
4. Niveau 4F voor eind vwo
De niveaus zijn zo bepaald, dat ongeveer 75% aan het einde van de basisschool niveau 1F behaald
heeft.
Leerstoflijnen bij het referentiekader taal: boeken die bespreken wat de referentieniveaus zijn en hoe
je deze bereikt. Dus: kerndoelen + referentieniveau = leerlijnen
Daarnaast zijn er nog andere soorten doelen: methodische of zelfgekozen doelen, en groeps- en
individuele doelen. In beide kan een keuze worden gemaakt door de school/leerkracht. De laatste
soort kan worden gebruikt voor differentiatie in de klas.
, 1.4 didactiek van het taalonderwijs
De inhouden van het taalonderwijs is vastgelegd, daarentegen de didactiek niet. De visie bepaalt voor
een belangrijk deel de didactiek.
2 manieren waarop leerlingen leren:
1. Incidenteel= spontaan/ ‘onbedoeld’ leren
2. Intentioneel= als het kind er bewust voor kiest om iets te leren
2 leersituaties
1. Instructief= eerst instructie, dan oefenen
2. Constructief= de leerkracht gaat in op de leervragen van de leerlingen en laat het via ‘ankers’
taalactiviteiten uitvoeren. Ankers en routine.
Er moet in de didactiek balans zijn tussen instructief en constructies. De keuze van de leerkracht
hangt af van zijn visie en de inhoud.
