Ashley Mulder – 5380952 – Cognitie en Gedrag (201500054) – 2025/2026
Inhoud
Hoofdstuk 6 – Langetermijngeheugen: structuur ....................................................... 2
6.1 – vergelijking van processen in het kortetermijn- en langetermijngeheugen ......... 2
6.2 – Episodisch en semantisch geheugen ............................................................. 4
6.3 – Procedureel geheugen, priming en conditionering ........................................... 5
Hoofdstuk 7 – langetermijngeheugen: codering, ophalen en consolidatie ...................... 6
7.1 – Codering: het opslaan van informatie in het LTM ............................................ 6
7.2 – Ophalen: informatie uit het geheugen halen .................................................. 7
7.3 – consolidatie: de levensgeschiedenis van herinneringen .................................... 8
Hoofdstuk 8 – Elke dag geheugen en geheugenfouten ...............................................11
8.1 – autobiografisch geheugen: wat is er in mijn leven gebeurd?............................11
8.2 – het constructieve karakter van geheugen .....................................................12
8.3 – Geheugen kan worden aangepast of gecreëerd door suggestie ........................14
Hoofdstuk 12.3 Kalat – Informatie opslaan in het zenuwstelsel ...................................15
Hoofdstuk 8 – De adaptieve geest ..........................................................................17
8.1 – Hoe reageren dieren op hun omgeving .........................................................17
8.2 – Wat is klassieke conditionering ....................................................................18
8.3 – Wat is operante conditionering ....................................................................19
8.4 – Wat is observationeel leren .........................................................................21
Hoofdstuk 9 – Kennis ............................................................................................21
9.1 – Hoe worden objecten in categorieën ingedeeld? ............................................22
9.2 – Het weergeven van relaties tussen categorieën: Semantische netwerken .........23
Hoofdstuk 11 – Taal ..............................................................................................25
11.1 – Wat is taal ..............................................................................................26
11.2 – Zinnen begrijpen .....................................................................................27
11.3 – Tekst en verhalen begrijpen ......................................................................28
Hoofdstuk 12 – Probleem oplossen .........................................................................29
12.1 – Wat is het probleem .................................................................................29
12.2 – Analogieën gebruiken om problemen op te lossen ........................................30
Hoofdstuk 13 – Oordeel, redenering en beslissen......................................................31
13.1 – Oordelen vellen .......................................................................................32
13.2 – Deductief redeneren: syllogismen en logica .................................................32
13.3 – Besluitvorming: kiezen tussen alternatieven ................................................33
Tekst toegepaste cognitieve psychologie ..................................................................34
Tekst neuropsychologie .........................................................................................35
1
,Ashley Mulder – 5380952 – Cognitie en Gedrag (201500054) – 2025/2026
Hoofdstuk 6 – Langetermijngeheugen: structuur
Het thema van dit hoofdstuk is ‘verdeling en interactie’. Verdeling verwijst naar het
onderscheid tussen verschillende
soorten geheugen (kortetermijn-
en langetermijn geheugen,
episodisch geheugen voor
specifieke ervaringen, semantisch
geheugen voor feiten en
procedureel geheugen voor hoe
fysieke handelingen moeten
worden uitgevoerd). Interactie
verwijst naar het feit dat
verschillende soorten geheugen
met elkaar samenhangen en ook mechanismen delen.
6.1 – vergelijking van processen in het kortetermijn- en langetermijngeheugen
Langetermijngeheugen (LTM): het systeem dat verantwoordelijk is voor het opslaan
van informatie gedurende lange periode (zoals een soort archief van informatie over
gebeurtenissen uit ons verleden en de kennis die we hebben opgedaan). LTM heeft een
langere duur en grotere (misschien zelfs onbeperkte) capaciteit in tegenstelling tot het
STM. Om deze twee te vergelijken merken we op dat een van de problemen van het STM
is de nadruk op de opslagfunctie ervan (hoeveel informatie het kan vasthouden en hoe
lang). Dit leidt tot het voorstel van het werkgeheugen, met de nadruk op dynamische
processen die nodig zijn om complexe cognities te verklaren, zoals het begrijp van taal,
het oplossen van problemen en het nemen van beslissingen.
Een vergelijkbare situatie bestaat eigenlijk ook voor het LTM. Het houdt informatie vast
over het verleden, maar we moeten ook begrijpen hoe deze informatie wordt gebruikt.
Dit kunnen we doen door ons te richten op de dynamische aspecten van de werking van
het LTM, inclusief de interactie met het werkgeheugen om onze voortdurende ervaring te
creëren.
➔ De wisselwerking tussen wat er in het heden gebeurt en informatie uit het
verleden, is gebaseerd op het onderscheid tussen STM/WM en LTM.
Vanaf de jaren 60 werd er veel onderzoek gedaan om onderscheid te maken tussen
processen op korte en lange termijn. Een klassiek experiment was gericht op het
onderzoeken van het onderscheid tussen STM en LTM, hiervoor gebruikte ze de volgende
methode om een dynamische geheugenfunctie te meten, de zogenaamde seriële
positiecurve: grafiek zoals in het plaatje hiernaast. Het percentage deelnemers wordt
weergegeven per woord wat ze onthouden hebben, dit op volgorde van de woordenlijst.
Merk op dat het geheugen beter
is voor woorden die aan het begin
van de lijst worden
gepresenteerd (primacy-effect)
en aan het einde van de reeks
(recency-effect).
Een mogelijke verklaring voor het
primacy-effect is dat de
deelnemers de tijd hadden om
woorden aan het begin van de
reeks te herhalen en over te
brengen naar het LTM
(deelnemers beginnen direct na
presentatie van eerste woord met
het herhalen ervan; er zijn dan
2
,Ashley Mulder – 5380952 – Cognitie en Gedrag (201500054) – 2025/2026
nog geen andere woorden gepresenteerd dus het eerste woord krijgt alle aandacht). De
verklaring voor het recency-effect heeft te maken met dat het zich nog in en het STM
bevindt waardoor het makkelijk te onthouden is voor de deelnemers. Ook doordat het
bleek dat het recency-effect weg was na een korte vertraging.
We kunnen ook onderscheid maken tussen kortetermijn- en langetermijngeheugen door
de manier waarop de twee systemen gecodeerd worden te vergelijken. Coderen verwijst
naar de vorm waarin stimuli wordt weergegeven. Het bepalen hoe een stimulus wordt
weergegeven door de vuurpatronen van neuronen in een fysiologische benadering van
codering. Er zijn een aantal verschillende soorten codering:
1. Visuele codering
- STM: Het proberen te onthouden van patronen door het visueel in je gedrag te
weergeven
- LTM: Wanneer je iets herinnert uit het verleden, zoals een plaats of een
persoon, voor je ziet in beelden.
2. Auditieve codering
- STM: Informatie wordt opgeslagen op basis van hoe het klinkt, in het STM
wordt verbale informatie automatisch omgezet in klank-gebaseerde code
- LTM: Geluiden en klanken worden als duurzame representaties opgeslagen,
deze kunnen spontaan opgeroepen worden zonder externe input
3. Semantische codering
- STM: Informatie wordt tijdelijk opgeslagen op basis van betekenis, zichtbaar
via interferentie tussen categorieën
- LTM: Betekenis is de belangrijkste vorm van opslag (bijvoorbeeld: het
onthouden van het ‘plot’ van een verhaal, niet alle details)
Het experiment van Wickens, Dalezman & Eggemeier (1976) laat zien dat betekenis óók
een rol speelt in het STM. Een categorie-wissel leidt tot release from proactive
interference (plotselinge verbetering van het geheugen wanneer de betekeniscategorie
van het materiaal verandert, waardoor eerdere opgeslagen informatie niet langer
interfereert met nieuwe informatie) bij het onthouden van woorden, wat alleen kan als
betekenis een rol speelt.
Patiënt HM verloor door het verwijderen van zijn mediale temporale kwab (waaronder de
hippocampus) het vermogen om nieuwe langetermijnherinneringen te vormen, terwijl
zijn kortetermijngeheugen intact bleef. Dit liet zien dat de hippocampus essentieel is voor
het vormen van nieuwe LTM en dat STM en LTM door verschillende hersengebieden
worden aangestuurd. Het omgekeerde werd gezien bij patiënt KF, die door schade aan de
perisylvische cortex juist een sterk verstoord STM had maar een goed LTM. Samen tonen
deze gevallen aan dat STM en LTM onafhankelijke systemen zijn met verschillende
neurale mechanismen. Dit laat dus zien dat hier dubbele dissociatie plaatsvindt (twee
cognitieve functies onafhankelijk van elkaar werken). Door onderzoek via hersenscans
kunnen onderzoekers zeggen dat er goede aanwijzingen zijn voor de scheiding van het
STM en LTM, er ook aanwijzingen zijn dat deze functies niet zo losgekoppeld zijn als
voorheen werd gedacht. Met name bij taken met nieuwe stimuli zoals gezichten,
objecten, figuren of woorden in een vreemde taal die je nog niet eerder hebt
waargenomen.
3
, Ashley Mulder – 5380952 – Cognitie en Gedrag (201500054) – 2025/2026
6.2 – Episodisch en semantisch geheugen
Episodisch en semantisch geheugen maken beide deel uit van expliciete/declaratieve
geheugen (de inhoud ervan kan bewust worden opgeroepen, oftewel ‘gedeclareerd’)
Episodisch geheugen verwijst naar het geheugen voor specifieke ervaringen uit het
verleden, terwijl het semantisch geheugen verwijst naar het geheugen voor feiten.
Wanneer we zeggen dat episodisch geheugen voor ervaring is en het semantisch
geheugen voor feiten, maken we onderscheid tussen twee soorten geheugen op basis
van het soort informatie dat wordt onthouden.
Volgens Tulving is de bepalende eigenschap van de ervaring van het episodisch geheugen
dat het mentale tijdreizen (mental time travel) inhoudt (de ervaring van terugreizen in
de tijd om opnieuw contact te maken met gebeurtenissen uit het verleden). Ook verwijst
het naar wat wordt gemeten in laboratoriumtaken die een bewuste herinnering of
herkenning vereisen van eerder gepresenteerd materiaal.
Het semantisch geheugen is voor het oproepen van kennis over de wereld die niet
gekoppeld hoeft te zijn aan het herinneren van een persoonlijke ervaring of een
specifieke periode van codering/studie. Deze kennis kan bestaat uit feiten, woordenschat,
getallen en concepten. We roepen dingen op die vertrouwd zijn, hier is dus geen mentale
tijdreis tot toepassing.
Net zoals neuropsychologische gegevens werden gebruikt om onderscheid te maken
tussen kortetermijn- en langetermijngeheugen, zijn ze ook gebruikt om onderscheid te
maken tussen episodisch en semantisch geheugen. Tussen het semantisch en episodisch
geheugen vindt ook dubbele dissociatie plaats. Dit toont dus aan dat het geheugen voor
deze twee verschillende soorten informatie waarschijnlijk verschillende mechanismen
omvat.
Veroudering beïnvloedt verschillende
geheugensystemen verschillend. Het
semantisch geheugen neemt toe tot
ongeveer 60-65 jaar, daarna lichte
daling. Het impliciete/non-declaratief
geheugen blijft vrij stabiel over de
volwassenheid. Het episodisch
geheugen gaat het snelst achteruit,
vooral bij vrije herinnering.
Verschillende meetmethoden geven
verschillende beelden. Longitudinaal
onderzoek (dezelfde mensen over tijd) laat zien dat het episodisch geheugen is stabiel
tussen 35-60 jaar, daarna snelle daling. Semantisch geheugen stijgt tot 60, daarna
langzame daling. Terwijl cross-sectioneel onderzoek (verschillende leeftijdsgroepen op
één moment) toont een vergelijkbaar patroon, maar de daling van episodisch geheugen
lijkt minder sterk. Het patroon ondersteunt het idee van meerdere expliciete
geheugensystemen. Episodisch en semantisch geheugen worden anders beïnvloed door
veroudering, wat bevestigt dat het twee aparte systemen zijn. Achteruitgang van
episodisch geheugen hangt samen met hersenveranderingen, vooral veranderingen in de
prefrontale cortex en de mediale temporale kwab (inclusief de hippocampus).
Het feit dat we onderscheid kunnen maken tussen het episodisch en semantisch
geheugen, betekent echter niet dat ze volledig los van elkaar kunnen functioneren. Twee
voorbeelden hiervan:
1. Kennis (semantisch) beïnvloedt ervaring (episodisch): Onze kennis stuurt onze
ervaring, en dit beïnvloedt op zijn beurt de episodische herinneringen die uit die
ervaring voortvloeien.
4
Inhoud
Hoofdstuk 6 – Langetermijngeheugen: structuur ....................................................... 2
6.1 – vergelijking van processen in het kortetermijn- en langetermijngeheugen ......... 2
6.2 – Episodisch en semantisch geheugen ............................................................. 4
6.3 – Procedureel geheugen, priming en conditionering ........................................... 5
Hoofdstuk 7 – langetermijngeheugen: codering, ophalen en consolidatie ...................... 6
7.1 – Codering: het opslaan van informatie in het LTM ............................................ 6
7.2 – Ophalen: informatie uit het geheugen halen .................................................. 7
7.3 – consolidatie: de levensgeschiedenis van herinneringen .................................... 8
Hoofdstuk 8 – Elke dag geheugen en geheugenfouten ...............................................11
8.1 – autobiografisch geheugen: wat is er in mijn leven gebeurd?............................11
8.2 – het constructieve karakter van geheugen .....................................................12
8.3 – Geheugen kan worden aangepast of gecreëerd door suggestie ........................14
Hoofdstuk 12.3 Kalat – Informatie opslaan in het zenuwstelsel ...................................15
Hoofdstuk 8 – De adaptieve geest ..........................................................................17
8.1 – Hoe reageren dieren op hun omgeving .........................................................17
8.2 – Wat is klassieke conditionering ....................................................................18
8.3 – Wat is operante conditionering ....................................................................19
8.4 – Wat is observationeel leren .........................................................................21
Hoofdstuk 9 – Kennis ............................................................................................21
9.1 – Hoe worden objecten in categorieën ingedeeld? ............................................22
9.2 – Het weergeven van relaties tussen categorieën: Semantische netwerken .........23
Hoofdstuk 11 – Taal ..............................................................................................25
11.1 – Wat is taal ..............................................................................................26
11.2 – Zinnen begrijpen .....................................................................................27
11.3 – Tekst en verhalen begrijpen ......................................................................28
Hoofdstuk 12 – Probleem oplossen .........................................................................29
12.1 – Wat is het probleem .................................................................................29
12.2 – Analogieën gebruiken om problemen op te lossen ........................................30
Hoofdstuk 13 – Oordeel, redenering en beslissen......................................................31
13.1 – Oordelen vellen .......................................................................................32
13.2 – Deductief redeneren: syllogismen en logica .................................................32
13.3 – Besluitvorming: kiezen tussen alternatieven ................................................33
Tekst toegepaste cognitieve psychologie ..................................................................34
Tekst neuropsychologie .........................................................................................35
1
,Ashley Mulder – 5380952 – Cognitie en Gedrag (201500054) – 2025/2026
Hoofdstuk 6 – Langetermijngeheugen: structuur
Het thema van dit hoofdstuk is ‘verdeling en interactie’. Verdeling verwijst naar het
onderscheid tussen verschillende
soorten geheugen (kortetermijn-
en langetermijn geheugen,
episodisch geheugen voor
specifieke ervaringen, semantisch
geheugen voor feiten en
procedureel geheugen voor hoe
fysieke handelingen moeten
worden uitgevoerd). Interactie
verwijst naar het feit dat
verschillende soorten geheugen
met elkaar samenhangen en ook mechanismen delen.
6.1 – vergelijking van processen in het kortetermijn- en langetermijngeheugen
Langetermijngeheugen (LTM): het systeem dat verantwoordelijk is voor het opslaan
van informatie gedurende lange periode (zoals een soort archief van informatie over
gebeurtenissen uit ons verleden en de kennis die we hebben opgedaan). LTM heeft een
langere duur en grotere (misschien zelfs onbeperkte) capaciteit in tegenstelling tot het
STM. Om deze twee te vergelijken merken we op dat een van de problemen van het STM
is de nadruk op de opslagfunctie ervan (hoeveel informatie het kan vasthouden en hoe
lang). Dit leidt tot het voorstel van het werkgeheugen, met de nadruk op dynamische
processen die nodig zijn om complexe cognities te verklaren, zoals het begrijp van taal,
het oplossen van problemen en het nemen van beslissingen.
Een vergelijkbare situatie bestaat eigenlijk ook voor het LTM. Het houdt informatie vast
over het verleden, maar we moeten ook begrijpen hoe deze informatie wordt gebruikt.
Dit kunnen we doen door ons te richten op de dynamische aspecten van de werking van
het LTM, inclusief de interactie met het werkgeheugen om onze voortdurende ervaring te
creëren.
➔ De wisselwerking tussen wat er in het heden gebeurt en informatie uit het
verleden, is gebaseerd op het onderscheid tussen STM/WM en LTM.
Vanaf de jaren 60 werd er veel onderzoek gedaan om onderscheid te maken tussen
processen op korte en lange termijn. Een klassiek experiment was gericht op het
onderzoeken van het onderscheid tussen STM en LTM, hiervoor gebruikte ze de volgende
methode om een dynamische geheugenfunctie te meten, de zogenaamde seriële
positiecurve: grafiek zoals in het plaatje hiernaast. Het percentage deelnemers wordt
weergegeven per woord wat ze onthouden hebben, dit op volgorde van de woordenlijst.
Merk op dat het geheugen beter
is voor woorden die aan het begin
van de lijst worden
gepresenteerd (primacy-effect)
en aan het einde van de reeks
(recency-effect).
Een mogelijke verklaring voor het
primacy-effect is dat de
deelnemers de tijd hadden om
woorden aan het begin van de
reeks te herhalen en over te
brengen naar het LTM
(deelnemers beginnen direct na
presentatie van eerste woord met
het herhalen ervan; er zijn dan
2
,Ashley Mulder – 5380952 – Cognitie en Gedrag (201500054) – 2025/2026
nog geen andere woorden gepresenteerd dus het eerste woord krijgt alle aandacht). De
verklaring voor het recency-effect heeft te maken met dat het zich nog in en het STM
bevindt waardoor het makkelijk te onthouden is voor de deelnemers. Ook doordat het
bleek dat het recency-effect weg was na een korte vertraging.
We kunnen ook onderscheid maken tussen kortetermijn- en langetermijngeheugen door
de manier waarop de twee systemen gecodeerd worden te vergelijken. Coderen verwijst
naar de vorm waarin stimuli wordt weergegeven. Het bepalen hoe een stimulus wordt
weergegeven door de vuurpatronen van neuronen in een fysiologische benadering van
codering. Er zijn een aantal verschillende soorten codering:
1. Visuele codering
- STM: Het proberen te onthouden van patronen door het visueel in je gedrag te
weergeven
- LTM: Wanneer je iets herinnert uit het verleden, zoals een plaats of een
persoon, voor je ziet in beelden.
2. Auditieve codering
- STM: Informatie wordt opgeslagen op basis van hoe het klinkt, in het STM
wordt verbale informatie automatisch omgezet in klank-gebaseerde code
- LTM: Geluiden en klanken worden als duurzame representaties opgeslagen,
deze kunnen spontaan opgeroepen worden zonder externe input
3. Semantische codering
- STM: Informatie wordt tijdelijk opgeslagen op basis van betekenis, zichtbaar
via interferentie tussen categorieën
- LTM: Betekenis is de belangrijkste vorm van opslag (bijvoorbeeld: het
onthouden van het ‘plot’ van een verhaal, niet alle details)
Het experiment van Wickens, Dalezman & Eggemeier (1976) laat zien dat betekenis óók
een rol speelt in het STM. Een categorie-wissel leidt tot release from proactive
interference (plotselinge verbetering van het geheugen wanneer de betekeniscategorie
van het materiaal verandert, waardoor eerdere opgeslagen informatie niet langer
interfereert met nieuwe informatie) bij het onthouden van woorden, wat alleen kan als
betekenis een rol speelt.
Patiënt HM verloor door het verwijderen van zijn mediale temporale kwab (waaronder de
hippocampus) het vermogen om nieuwe langetermijnherinneringen te vormen, terwijl
zijn kortetermijngeheugen intact bleef. Dit liet zien dat de hippocampus essentieel is voor
het vormen van nieuwe LTM en dat STM en LTM door verschillende hersengebieden
worden aangestuurd. Het omgekeerde werd gezien bij patiënt KF, die door schade aan de
perisylvische cortex juist een sterk verstoord STM had maar een goed LTM. Samen tonen
deze gevallen aan dat STM en LTM onafhankelijke systemen zijn met verschillende
neurale mechanismen. Dit laat dus zien dat hier dubbele dissociatie plaatsvindt (twee
cognitieve functies onafhankelijk van elkaar werken). Door onderzoek via hersenscans
kunnen onderzoekers zeggen dat er goede aanwijzingen zijn voor de scheiding van het
STM en LTM, er ook aanwijzingen zijn dat deze functies niet zo losgekoppeld zijn als
voorheen werd gedacht. Met name bij taken met nieuwe stimuli zoals gezichten,
objecten, figuren of woorden in een vreemde taal die je nog niet eerder hebt
waargenomen.
3
, Ashley Mulder – 5380952 – Cognitie en Gedrag (201500054) – 2025/2026
6.2 – Episodisch en semantisch geheugen
Episodisch en semantisch geheugen maken beide deel uit van expliciete/declaratieve
geheugen (de inhoud ervan kan bewust worden opgeroepen, oftewel ‘gedeclareerd’)
Episodisch geheugen verwijst naar het geheugen voor specifieke ervaringen uit het
verleden, terwijl het semantisch geheugen verwijst naar het geheugen voor feiten.
Wanneer we zeggen dat episodisch geheugen voor ervaring is en het semantisch
geheugen voor feiten, maken we onderscheid tussen twee soorten geheugen op basis
van het soort informatie dat wordt onthouden.
Volgens Tulving is de bepalende eigenschap van de ervaring van het episodisch geheugen
dat het mentale tijdreizen (mental time travel) inhoudt (de ervaring van terugreizen in
de tijd om opnieuw contact te maken met gebeurtenissen uit het verleden). Ook verwijst
het naar wat wordt gemeten in laboratoriumtaken die een bewuste herinnering of
herkenning vereisen van eerder gepresenteerd materiaal.
Het semantisch geheugen is voor het oproepen van kennis over de wereld die niet
gekoppeld hoeft te zijn aan het herinneren van een persoonlijke ervaring of een
specifieke periode van codering/studie. Deze kennis kan bestaat uit feiten, woordenschat,
getallen en concepten. We roepen dingen op die vertrouwd zijn, hier is dus geen mentale
tijdreis tot toepassing.
Net zoals neuropsychologische gegevens werden gebruikt om onderscheid te maken
tussen kortetermijn- en langetermijngeheugen, zijn ze ook gebruikt om onderscheid te
maken tussen episodisch en semantisch geheugen. Tussen het semantisch en episodisch
geheugen vindt ook dubbele dissociatie plaats. Dit toont dus aan dat het geheugen voor
deze twee verschillende soorten informatie waarschijnlijk verschillende mechanismen
omvat.
Veroudering beïnvloedt verschillende
geheugensystemen verschillend. Het
semantisch geheugen neemt toe tot
ongeveer 60-65 jaar, daarna lichte
daling. Het impliciete/non-declaratief
geheugen blijft vrij stabiel over de
volwassenheid. Het episodisch
geheugen gaat het snelst achteruit,
vooral bij vrije herinnering.
Verschillende meetmethoden geven
verschillende beelden. Longitudinaal
onderzoek (dezelfde mensen over tijd) laat zien dat het episodisch geheugen is stabiel
tussen 35-60 jaar, daarna snelle daling. Semantisch geheugen stijgt tot 60, daarna
langzame daling. Terwijl cross-sectioneel onderzoek (verschillende leeftijdsgroepen op
één moment) toont een vergelijkbaar patroon, maar de daling van episodisch geheugen
lijkt minder sterk. Het patroon ondersteunt het idee van meerdere expliciete
geheugensystemen. Episodisch en semantisch geheugen worden anders beïnvloed door
veroudering, wat bevestigt dat het twee aparte systemen zijn. Achteruitgang van
episodisch geheugen hangt samen met hersenveranderingen, vooral veranderingen in de
prefrontale cortex en de mediale temporale kwab (inclusief de hippocampus).
Het feit dat we onderscheid kunnen maken tussen het episodisch en semantisch
geheugen, betekent echter niet dat ze volledig los van elkaar kunnen functioneren. Twee
voorbeelden hiervan:
1. Kennis (semantisch) beïnvloedt ervaring (episodisch): Onze kennis stuurt onze
ervaring, en dit beïnvloedt op zijn beurt de episodische herinneringen die uit die
ervaring voortvloeien.
4
