Samenvatting Breed perspectief op gezondheid I: Gezondheidswetenschappen

STUDIETAAK 1

Leerboek H1
H1 1.1 t/m 1.4
De volksgezondheid wordt jaar na jaar beter. Hoe gezond een bevolking is, wordt
afgelezen aan de omvang en spreiding van gezondheid en ziekte in die bevolking.
Volksgezondheid: de gezondheidstoestand van een bepaalde bevolking, gedefinieerd
als ‘omvang en spreiding van gezondheid en ziekte in de bevolking’.
We leven steeds langer, maar de jaren die de Nederlander extra zal leven zijn naar
verwachting niet allemaal jaren in goede gezondheid. Dit roept vragen op over de waarde
van de extra jaren die we aan de levensverwachting blijven toevoegen: moeten we meer
geld investeren in gezondheidszorg of moeten we voorkomen dat mensen ziek worden?
Hiervoor is overeenstemming over wat de begrippen gezond en ziek betekenen vereist.

Gezondheid volgens WHO
Definitie: een toestand van volledig fysiek, mentaal en maatschappelijk welbevinden, en
niet louter de afwezigheid van ziekte of gebrek.
 Maakt variatie in gezondheid mogelijk onder degenen met een ziekte
 Er worden verschillende aspecten van gezondheid onderscheiden (fysiek, mentaal,
maatschappelijk
Kritiek: Volgens deze definitie zijn er weinig mensen ‘volledig’ gezond, dit werkt
medicalisering in de hand.

Gezondheid volgens positieve gezondheid
Definitie: het vermogen zich aan te passen en eigen regie te voeren, in het licht van de
sociale, lichamelijke en emotionele uitdagingen in het leven.
 De nadruk ligt primair op de mogelijkheid om te functioneren, ook al heeft iemand
een ziekte.
Kritiek: Deze definitie is teveel doorgeschoven naar het functioneren en heeft daardoor
nauwelijks aandacht voor de last van een ziekte. Ook kan lang niet iedereen voldoen aan
het ideaal van ‘eigen regie’ omdat kennis, vaardigheden of financiële middelen daarvoor
ontbreken.

Ziekte
Ziekte heeft drie betekenissen, waarvoor in het Engels verschillende termen worden
gehanteerd:
 Medische diagnose (disease): ziekte is hier de aanwezigheid van een aandoening
waarvoor een medische diagnose is.
 Ziektebeleving (illness): Ziekte is hier de beleving of subjectieve ervaring van de
ziekte (klachten, beperkingen, onwelbevinden.
 Ziektegedrag (sickness): Ziekte verwijst hier naar hoe iemand met zijn
ziekte(beleving) omgaat in het dagelijks leven.

Functioneren
Iemands functioneren kan weer onderverdeeld worden met de volgende begrippen:
 Stoornis: het (gedeeltelijk) uitvallen van lichamelijke structuren (organen,
ledematen) of functies (spraak, immuniteit). Artrose kan zorgen voor schade aan
gewrichten.
 Activiteitenbeperking: stoornissen kunnen leiden tot beperkingen in activiteiten.
Een stoornis in het heupgewricht kan leiden tot beperkingen bij het lopen
 Participatierestrictie: activiteitenbeperking kan leiden tot een verminderde
deelname of participatie in maatschappelijke activiteiten: werk en sociale
contacten. Als iemand beperkingen met het lopen ervaart wordt het lastiger om te
sporten in clubverband
Public Health
Het vakgebied dat de volksgezondheid beschrijft, analyseert en verbetert. Een veel
gehanteerde definitie is ‘the science and art of preventing disease, prolonging life and
promoting health through the organized efforts of society’.

,Om ervoor te zorgen dat mensen niet alleen ouder worden maar ook in goede
gezondheid leven hebben we inzicht nodig in factoren die hier van invloed op zijn.
Medische zorg als determinant van gezondheid word vaak overschat, gezien de huidige
volksgezondheid voor ongeveer 80% is toe te wijzen aan zowel de lengte van het leven
als de kwaliteit ervan, afhankelijk van de sociale, economische en fysieke omgeving, en
van gezondheidsgedrag.
 Medische zorg
 Genetische factoren
 Gedrag
o Roken, ongezonde voeding en lichamelijke inactiviteit
 Sociale, economische en fysieke omgeving
o Welvaartsniveau in een land, niveau van opleiding

Gedrag en sociale, economische en fysieke omgeving staan met elkaar in verband.
Biologische risicofactoren ontstaan onder invloed van gedrag (hypertensie door
ongezonde voeding) en word gezondheidsgedrag weer gevormd onder invloed van de
economische]e omgeving, bijvoorbeeld een ongezond voedingspatroon door de prijs van
gezond voedsel in de supermarkt.
Hieruit kunnen we leren dat om de volksgezondheid te verbeteren, we vooral moeten
inzetten op het verbeteren van de omstandigheden waaronder mensen leven, en op hun
gedrag. Zo voorkomen we dat mensen ziek worden of beperkingen in hun functioneren
ontwikkelen.
Gezondheidsverschillen in Nederland en de wereld los je niet op met meer budget voor
curatieve zorg, maar wel door beter inzicht in omgevingsfactoren en door de omgeving zo
in te richten dat gelijke kansen op gezondheid worden bevorderd.

Deze werkwijze illustreert het paradigma van Public Health, deze bestaat uit drie
ideeën:
 Blootstelling aan omgevingsinvloeden
 Vergelijking van populaties
 Veranderen van omgeving als oplossing

Blootstelling aan omgevingsinvloeden
Public health richt zich op de gezondheid van de bevolking als geheel of groepen
daarbinnen. Dit leidt tot een ander beeld van de oorzaken van ziekten dan wanneer een
individu als onderwerp wordt genomen.
GeoFfrey Rose onderscheid:
 Cause of cases: Oorzaken van ziekte op het niveau van het individu. Deze zijn
niet noodzakelijkerwijs dezelfde als:
 Cause of incidence: Oorzaken van een hoog ziektecijfer op het niveau van de
populatie.
In de afgelopen jaren is overgewicht sterk toegenomen, voor een individu is dit het
gevolg van een disbalans tussen energie-inname en energieverbruik (voeding, beweging,
slaap). De afgelopen decennia is het aantal personen met zo’n disbalans sterk
toegenomen. Om dit te verklaren schieten individuele kenmerken te kort en moeten de
oorzaken worden gezocht in omgevingsveranderingen, dit betreft de fysieke als sociaal-
economische omgeving.

Vergelijking van populaties
Om omgevingsinvloeden te kunnen waarnemen en begrijpen, moeten we vergelijkingen
maken met populaties die in ander omgevingen leven. De omgevingsinvloeden die op
een bevolking inwerken zijn vaak niet goed zichtbaar bij de vergelijking van individuen,
dat komt doordat alle individuen binnen 1 en dezelfde populatie aan dezelfde omgeving
worden blootgesteld. Voorbeeld fastfood: wanneer iedereen in een omgeving is
blootgesteld aan het toegenomen aanbod van fastfood, kan deze factor niet meer
verklaren waarom het ene individu wel, en het andere geen overgewicht ontwikkeld. De
invloed van de voedselomgeving kan alleen worden vastgesteld door vergelijking van
populaties die verschillen wat betreft voedselomgeving.

,Veranderen van omgeving als oplossing
Omdat volksgezondheidsproblemen vaak voortkomen uit omgevingsfactoren, ligt de
oplossing in het zo inrichten van de omgeving dat deze de gezondheid van de populatie
optimaal bevordert.
Voorbeeld overgewicht: heffen van accijns op suikerhoudende dranken en
voedingsmiddelen met veel verzadigde vetzuren om de voedselomgeving gezonder te
maken of gebieden autoluw maken om actief transport (fietsen, lopen) te stimuleren.
Bied je alleen aan de individu een behandeling aan, zonder de omgeving te veranderen,
dan blijft deze op de achtergrond een bedreiging vormen voor de gezondheid van de
individuen.
Wetenschappelijk onderzoek laat zien dat een mix van methoden nodig is om
gezondheidsproblemen effectief te kunnen voorkomen. Preventieve maatregelen vragen
de inzet van veel verschillende actoren en sectoren in de maatschappij: overheid,
gemeenten, scholen, bedrijven etc. (the organized efforts of society). Het betreft niet
alleen het lokale en nationale maar ook internationale samenwerking. Denk hierbij aan de
VN die de Sustainable Development Goals (SDG) hebben aangenomen, deze beogen een
duurzame wereld voor de gehele wereldbevolking te bereiken  verbeteren van
gezondheid en welzijn, uitbannen van armoede en honger en terugdringen van
ongelijkheid.

Zorgstelsel
De zorgkosten zullen naar verwachting de komende jaren blijven stijgen, harder dan de
economie groeit, dit komt door de bevolkingsgroei, vergrijzing, uitbreiding van
diagnostische en therapeutische mogelijkheden. Om vraagstukken op dit gebied te
analyseren word de gezondheidszorg bekeken vanuit het perspectief van een systeem.
Een zorgsysteem: het geheel van mensen, organisatie en middelen in de
gezondheidszorg, gericht op het verbeteren, herstellen of instandhouden van de
gezondheid van individuen en van de bevolking. De mensen in dit systeem omvatten:
artsen, verpleegkundigen, beleidsmakers politici
 De organisaties omvatten: ziekenhuizen, praktijken, zorgverzekeraars, gemeenten
 Middelen omvatten: financiële middelen, gebouwen en medische apparatuur

Er zijn grote verschillen tussen landen in het zorgsysteem. Nederland word getypeerd als
een systeem van gereguleerde marktwerking ,waarbij zorgaanbieders onderling tot op
zekere hoogte concurreren om een aandeel in de zorg, binnen regels en wetgeving die
door de overheid gesteld zijn. De uitgaven aan zorg word deels gedekt uit verplichte
premies die door individuele burgers worden betaald. In de VK word zorg gefinancierd uit
belastingen en zorgverleners zijn in dienst van 1 organisatie: de National Health Service
(NHS).

Om te kijken hoe een stelsel van zorg functioneert, kijken we naar:
 Besturing: welke partij is verantwoordelijk voor aansturing van de zorg, welke
wetgeving omschrijft de kaders waarin het systeem functioneert?
 Organisatie: uit welke actoren bestaat het systeem, hoe wordt hun werk
gecoördineerd?
 Financiering: waaruit word de zorg gefinancierd en waaraan worden financiële
middelen besteed?

Drie systeemdoelen van de zorg
Wil de besturing, organisatie en financiering van een gezondheidssysteem bijdragen aan
de gezondheid van individuen en de bevolking als geheel, dan moet de gezondheidszorg
toegankelijk, van goede kwaliteit en betaalbaar zijn.
 Toegankelijkheid: Een zorgsysteem is goed toegankelijk als eenieder die
behoefte aan zorg heeft, feitelijk van deze zorg gebruik kan maken, binnen een
redelijke termijn en tegen redelijke kosten. Toegankelijkheid komt sterk onder
druk te staan als er te weinig personeel of te weinig geld is om de benodigde zorg
te leveren. Patiënten met voldoende geld kunnen deze zorgparticulier dan wel in
kopen, terwijl minder welvarende mensen deze zorg niet kunnen krijgen.
o Daarentegen hoeft niet iedere vraag naar zorg ook beantwoord moet
worden door het zorgsysteem. Sommige patiënten met bijv sociale

, problemen, kunnen beter worden verwezen naar zorgverleners in het
maatschappelijk werk (sociale domein).
 Kwaliteit: De gezondheidszorg kan de gezondheid van de bevolking alleen
verbeteren als de behandelingen van goede kwaliteit zijn. Kwaliteit is gericht op:
effectiviteit, veiligheid en patiëntgerichtheid. De balans tussen effectiviteit en
(financiële) middelen die worden ingezet om een bepaalde gezondheidswinst te
realiseren word ook als onderdeel van kwaliteit beschouwd  dit noemen we
doelmatigheid.
 Betaalbaarheid: Dit houdt in dat een land voldoende geld kan vrijmaken voor de
financiering van zorg. Doordat de zorguitgaven stijgen, komen andere belangrijke
uitgaven, zoals onderwijs, huisvesting, infrastructuur en openbare veiligheid, in de
knel. Dit verdringingseffect betekent dat hogere zorgkosten ten koste gaan van
andere zaken waaraan we waarde hechten.


Leerboek H2

2.1 Inleiding
Sinds de jaren 1970 is de sterfte aan hart- en vaatziekten en verkeersongevallen sterk
gedaald, waardoor de levensverwachting aanzienlijk steeg (mannen: +10 jaar, vrouwen:
+7 jaar). Deze veranderingen laten zien hoe snel de volksgezondheid kan veranderen en
hoezeer deze veranderingen individuele levens beïnvloeden. Deze verbeteringen zijn te
danken aan betere curatieve zorg maar voornamelijk gedragsveranderingen zoals minder
roken en gezondere voeding. Maatschappelijke maatregelen (accijnzen, rookverboden,
normverandering) speelden daarbij een grote rol.

2.2.1 Levensverwachting
Een belangrijke maat voor het in kaart brengen van de staat van de volksgezondheid is
de levensverwachting. De levensverwachting wordt gedefinieerd als het gemiddelde
aantal jaren dat een groep mensen mag verwachten te leven. Er zijn diverse afgeleide
varianten van de levensverwachting.
 Levensverwachting: Gemiddeld aantal jaren dat een groep mensen mag
verwachten te leven
 De periodespecifieke levensverwachting: Dit geeft aan hoelang iemand
gemiddeld zou leven als de leeftijdsspecifieke sterfterisico’s zoals die waren in zijn
of haar geboortejaar gedurende het hele leven gelijk zouden blijven. Uiteraard is
dit geen realistisch beeld. Wanneer door bijvoorbeeld een verbetering van de
gezondheidszorg de leeftijdsspecifieke sterftekansen afnemen, zal de uiteindelijk
levensverwachting hoger zijn dan de berekende levensverwachting. Over het
algemeen leven mensen gemiddeld dus langer dan de levensverwachting
aangeeft.
 De cohortspecifieke levensverwachting: Deze is gebaseerd op het
daadwerkelijk aantal geleefde jaren van mensen met hetzelfde geboortejaar.
Hiervoor wordt gebruik gemaakt van sterftestatistieken. Het nadeel van de cohort-
levensverwachting is dat deze pas exact kan worden berekend wanneer alle
personen van de groep zijn overleden, tenzij er gebruikt wordt gemaakt van
sterfteprognoses. Vanwege dit nadeel wordt de cohortspecifieke
levensverwachting niet vaak gepresenteerd voor nog levende generaties.

De toename komt vooral door afname van kindersterfte en verschuiving van sterfte naar
hogere leeftijden. Dit past in de epidemiologische transitie, met vier fasen:
1. Epidemieën en hongersnood (tot ±1875)
o Hoge sterfte, vooral door infectieziekten en hongersnoden.
o Grote jaarlijkse fluctuaties door uitbraken (cholera, mazelen, influenza).
o Levensverwachting laag en instabiel.
2. Afnemende pandemieën (±1875–1925)
o Infectieziekten nemen sterk af door verbeterde hygiëne, voeding en
leefomstandigheden.
o Sterfte wordt stabieler en begint te dalen.