Thema 1 – Grondslagen van de antrozoölogie
Introduction to Human-Animal Interaction (Maréchal & Van der Zee, 2024) – H1
Antrozoölogie: Jong wetenschapsgebied (tweede helft 20e eeuw) dat zich bezighoudt met
(de positieve effecten van) de interactie tussen mens en dier (HAI) dat vooral
uit de praktijk geboren is. Voorheen waren de studie van diergedrag
(ethologie) en mensgedrag (psychologie) strikt gescheiden domeinen.
HAI: Human-Animal Interaction is de basale interactie tussen mens en dier. Het
gaat om een gebeurtenis die plaatsvindt tussen een mens en een dier, waarbij
er zowel een- als tweerichtingsverkeer kan zijn. HAI is het kernbegrip in de
antrozoölogie en de definitie is gebaseerd op werk van Hosey & Melfi (2019
HAR: Human-Animal Relationship is de relatie tussen mens en dier die het gevolg
is van herhaalde interactie (HAI) uit het verleden en het heden, en de manier
waarop beide individuen anticiperen op mogelijke interactie in de toekomst.
HAB: Human-Animal Bond is de band tussen mens en dier die ontstaat bij
bestendiging van de relatie (HAR) als het aantal positieve interacties (HAI)
toeneemt. Het begint met interactie tussen mens en dier (HAI) die, als deze
vaker voorkomt, kan uitgroeien tot een relatie (HAR) waarin beide partijen
gaan anticiperen op elkaars gedrag die, bij positieve bekrachtiging, kan leiden
tot een hechte band (HAB) die toename van welbevinden kan veroorzaken.
Meer nauwkeurig definiëren de auteurs HAB als (gebaseerd op Russow, 2002):
1. De relatie tussen een specifiek mens en een specifiek dier
2. Die wederkerig en blijvend is
3. En een gevoel van welbevinden in beide bewerkstelligt
Voorbeelden van vragen waar het onderzoeksveld HAI zich mee bezighoudt zijn:
Hoe verklaren we onze complexe, dubbelzinnige en overal aanwezige relatie met dieren?
Wat zijn de gevolgen van onze relatie met dieren voor onszelf, de dieren en in het algemeen?
Andere gebruikte termen in het onderzoeksveld HAI zijn:
Ecotoerisme
Verwees naar wildlife toerisme waarbij de positieve impact op natuurbehoud, toerisme, en
lokale gemeenschappen groter was dan de negatieve impact, maar werd ook onterecht
gebruikt (‘greenwashing’) en betekent nu vaak gewoon wildlife toerisme, voordelig of niet.
Huisdier (pet)
Geassocieerd met eigenaarschap, waarbij mensen de baas zijn over dieren.
Gezelschapsdier (companion animal)
Geassocieerd met de psychologische band en wederzijdse relaties.
Ethiek: Er zijn nog geen internationale ethische richtlijnen voor onderzoek met
dieren, zoals de overkoepelende internationale ethische principes voor
onderzoek met mensen gedefinieerd in de Helsinki Declaration uit 1964.
,Twee potentiële bronnen van bias in HAI onderzoeken zijn:
1. Cultuur en gender
Deze kunnen van invloed zijn op onze perceptie van en interactie met dieren.
a. De meeste human-dog interacties zijn onderzocht met WEIRD mensen en NATIVE honden
b. In veel studies is meer dan 60 % van de deelnemers vrouwelijk
2. Vooroordelen over soorten
Niet alle diersoorten worden in gelijke mate bestudeerd.
a. Gezelschapsdieren zoals honden worden het meest bestudeerd (> 41 % van de studies)
b. Human-fish of human-insect interacties worden zelden bestudeerd (< 1 % van de studies)
WEIRD: Western, Educated, Industrialized, Rich and Democratic.
NATIVE: Neutered, Alimented (fed), Trained, Isolated, Vaccinated, Engineered (bred).
Wereldwijde uitdagingen, zoals klimaatverandering en ziekte, worden beïnvloed door:
1. Mensen
2. Dieren
3. Fysieke en sociale omgeving
Deze drie factoren delen (intersectie tussen mensen, dieren en de fysieke en sociale omgeving):
(figuur 1.2, paragraaf 1.4.4)
1. Een biologie (One Biology)
2. Een gezondheid (One Health)
3. Een welvaart (One Welfare)
Aanpak: One Biology, One Health, One Welfare laat de noodzaak zien van een multi-
of interdisciplinaire aanpak. Omdat mensen en dieren dezelfde biologie (ze
zijn onderhevig aan dezelfde evolutionaire principes) en omgeving delen,
kunnen we onze gezondheid en welvaart alleen begrijpen in relatie tot elkaar.
Een review naar het verband tussen dierenmishandeling en huiselijk geweld opperde bijvoorbeeld:
Samenwerking tussen tandartsen (gebitsschade kan duiden op mishandeling) en
dierenartsen (alert op dierenmishandeling) kan leiden tot het opsporen van huiselijk geweld
Educatieve programma’s met dieren voor daders en slachtoffers van geweld kunnen helpen
bij het ontwikkelen (bij daders) of geven (aan slachtoffers) van empathie en vriendelijkheid
Introduction to human-animal interaction (Maréchal & Van der Zee, 2024) – H8
AAI: Animal-Assisted Intervention is een generieke term voor door dieren
ondersteunde interventie. Dit kunnen verschillende interventies zijn voor
verschillende doelen en doelgroepen, waarbij het steeds gaat om een
planmatige interventie en het dier doelgericht wordt ingezet als onderdeel
daarvan. AAI is dan ook een paraplubegrip dat meerdere begrippen omvat.
Historie AAI: AAI ontstond in de jaren ’60 van de vorige eeuw toen een kinderpsycholoog
ontdekte dat de aanwezigheid van zijn hond een positief effect kon hebben in
therapie met kinderen (Levinson, 1969). Sindsdien wordt de interactie tussen
mens en dier en de positieve uitwerking daarvan op de gezondheid en welzijn
bij kinderen, volwassenen en ouderen in toenemende mate onderzocht.
,Van AAI zijn de volgende vormen te onderscheiden (tabel 8.1, paragraaf 8.1):
1. AAT (Animal-Assisted Therapy)
a. Gestructureerd en planmatig en met een duidelijk doel op het gebied van therapie
b. De interventie staat niet op zichzelf, maar is geïntegreerd in een breder behandelplan
c. Voortgang moet worden gemeten om eventueel de behandeling te kunnen bijstellen
d. Behandeling alleen door een formeel getrainde en gediplomeerde professional
e. Uitvoering kan plaatsvinden in ziekenhuizen, scholen, klinieken etc.
2. AAC (Animal-Assisted Coaching/Counseling)
a. Gestructureerd en planmatig en met een duidelijk coaching- of counselingdoel
b. De interventie staat niet op zichzelf, maar is geïntegreerd in een breder behandelplan
c. Voortgang moet worden gemeten om eventueel de behandeling te kunnen bijstellen
d. Behandeling alleen door een formeel getrainde en gediplomeerde professional
e. Uitvoering kan plaatsvinden in ziekenhuizen, scholen, klinieken etc.
3. AAE (Animal-Assisted Education)
a. Gestructureerd, planmatig en duidelijk therapeutisch, coaching-, of counselingdoel
b. De context van de interventie is altijd onderwijskundig
c. Voortgang moet worden gemeten om eventueel de behandeling te kunnen bijstellen
d. Behandeling alleen door onderwijskundig gediplomeerde professionals
e. Uitvoering vindt uitsluitend plaats in de schoolomgeving of universiteit
4. AAA (Animal-Assisted Activity)
a. Sessies zijn planmatig en doelgericht, maar meer informeel van aard
b. Voortgang hoeft niet te worden gemeten om de behandeling te kunnen bijstellen
c. Beoefening door al dan niet getrainde beoefenaars en vrijwilligers
d. Uitvoering in settings, als scholen, ziekenhuizen, veteranencentra, verpleeghuizen
AAE: Bestaat uit interventies waarbij de inzet van het dier ondersteunend is aan
het doorlopen van leerprocessen, bijvoorbeeld het verbeteren van de
leesvaardigheid via programma’s met ondersteuning van honden.
AAA: Bestaat uit allerlei informele activiteiten waarbij dieren meer of minder actief
betrokken zijn, vaak in een ondersteunende rol. De vormeisen en
randvoorwaarden van AAT, AAC en AAE zijn hierop minder van toepassing.
Randvoorwaarde: Voor alle vormen van AAI geldt met betrekking tot de inzet van het dier dat
de behandelaar of beoefenaar getraind moet zijn in het begeleiden van de
dieren waarmee gewerkt wordt. Hij of zij moet voldoende kennis en kunde
hebben om het dier te begrijpen, om zo een goede inschatting te kunnen
maken van de behoeften, het welzijn en de gezondheid van het dier.
RCT’s: De gouden standaard om de werkzaamheid van AAI te beoordelen.
Voordelige cognitieve effecten van AAI bij kinderen (hoewel niet in alle studies):
Bij kleine kinderen had de aanwezigheid van een hond een positieve invloed op:
o Cognitieve taken (zoals categoriseren)
o Volgen van instructies tijdens lichamelijke activiteit
o Aantal prompts nodig tijdens geheugentaken
o Ruimtelijk vermogen
Kinderen en tieners lezen beter in aanwezigheid van een hond (AAE of AAA)
(vermoedelijk als gevolg van een verbeterde motivatie voor het lezen)
, Voordelige fysiologische effecten van AAI bij kinderen en volwassenen:
Lagere niveaus van cortisol (met name bij direct contact, zoals aaien)
Lagere bloeddruk
Lagere hartslag
Vermindering van stress
Voordelige psychologische effecten van AAI bij kinderen en volwassenen:
Honden lijken sociale interactie te faciliteren op alle leeftijden
Emotieregulatie en gedragsverandering op school bij kinderen met speciale leerbehoeften
Kinderen met ASS glimlachen meer en zijn minder angstig in sociale situaties
AAT (met honden) verbetert gedrag en betrokkenheid bij kinderen met autisme
Canine-assisted CGT vermindert symptomen bij kinderen met ADHD meer dan gewone CGT
(ze zijn meer geïnteresseerd in en betrokken bij de therapie en volgen instructies beter)
Equine-assisted activities heeft verschillende positieve effecten bij ASS en ADHD
(hoewel de effecten niet in alle studies werden gevonden)
Het Kwaliteitsregister AAI hanteert de volgende criteria en richtlijnen voor AAI-beoefenaars:
1. Opleiding en certificering
De beoefenaar moet een Basisopleiding tot Animal Assisted Support Program professional
hebben en bij AAT, AAC en AAE ook gecertificeerd zijn als therapeut, coach of onderwijzer.
2. Praktijkervaring
De professional moet aantoonbare praktijkervaring hebben met AAI.
3. Dierbegeleiding en welzijn
Als de beoefenaar werkt met eigen dieren moet die opgeleid zijn tot dierbegeleider.
4. Professionele ontwikkeling
Er geldt een verplichting tot bijscholing en permanente educatie om registratie te behouden.
5. Ethische en kwaliteitsnormen
Geregistreerde AAI-professionals moeten zich houden aan ethische richtlijnen en
kwaliteitsnormen opgesteld door het register en ze moeten in het bezit zijn van een VOG.
HAI en AAI: Het begrip HAI verwijst naar alle interacties tussen mens en dier. Het begrip
AAI verwijst naar de inzet van dieren bij interventies om de gezondheid of het
welbevinden van mensen te bevorderen. Als je de begrippen verbindt dan is
AAI de toepassing van HAI. Bij een AAI zal er sprake zijn van HAI, die bewust
wordt ingezet voor de gevolgen van HAI voor gezondheid of welbevinden.
Haalbaarheid AAI: De basis van AAI is HAI (interactie tussen mens en dier), hoewel de
planmatige en gestructureerde inzet van het dier tijdens meerdere sessies
beter aansluit bij de definitie van HAR (basale relatie op basis van
herhaaldelijke interactie). Als een toename van gezondheid of welbevinden
wordt beoogd, moet waarschijnlijk zelfs sprake zijn van HAB (hechte band). Bij
een AAI met een beperkt aantal interactiemomenten (HAI) lijkt het daarom
niet haalbaar de gezondheid en het welbevinden positief te beïnvloeden.
Effectiviteit AAI: Op basis van de definities lijkt AAI effectiever te worden naarmate die meer
plaatsvindt binnen de context van een langdurige relatie (HAR) of zelfs alleen
als er wordt gewerkt aan het opbouwen van een band (HAB). Later in de
cursus wordt de daadwerkelijke effectiviteit van AAI nader besproken.
Introduction to Human-Animal Interaction (Maréchal & Van der Zee, 2024) – H1
Antrozoölogie: Jong wetenschapsgebied (tweede helft 20e eeuw) dat zich bezighoudt met
(de positieve effecten van) de interactie tussen mens en dier (HAI) dat vooral
uit de praktijk geboren is. Voorheen waren de studie van diergedrag
(ethologie) en mensgedrag (psychologie) strikt gescheiden domeinen.
HAI: Human-Animal Interaction is de basale interactie tussen mens en dier. Het
gaat om een gebeurtenis die plaatsvindt tussen een mens en een dier, waarbij
er zowel een- als tweerichtingsverkeer kan zijn. HAI is het kernbegrip in de
antrozoölogie en de definitie is gebaseerd op werk van Hosey & Melfi (2019
HAR: Human-Animal Relationship is de relatie tussen mens en dier die het gevolg
is van herhaalde interactie (HAI) uit het verleden en het heden, en de manier
waarop beide individuen anticiperen op mogelijke interactie in de toekomst.
HAB: Human-Animal Bond is de band tussen mens en dier die ontstaat bij
bestendiging van de relatie (HAR) als het aantal positieve interacties (HAI)
toeneemt. Het begint met interactie tussen mens en dier (HAI) die, als deze
vaker voorkomt, kan uitgroeien tot een relatie (HAR) waarin beide partijen
gaan anticiperen op elkaars gedrag die, bij positieve bekrachtiging, kan leiden
tot een hechte band (HAB) die toename van welbevinden kan veroorzaken.
Meer nauwkeurig definiëren de auteurs HAB als (gebaseerd op Russow, 2002):
1. De relatie tussen een specifiek mens en een specifiek dier
2. Die wederkerig en blijvend is
3. En een gevoel van welbevinden in beide bewerkstelligt
Voorbeelden van vragen waar het onderzoeksveld HAI zich mee bezighoudt zijn:
Hoe verklaren we onze complexe, dubbelzinnige en overal aanwezige relatie met dieren?
Wat zijn de gevolgen van onze relatie met dieren voor onszelf, de dieren en in het algemeen?
Andere gebruikte termen in het onderzoeksveld HAI zijn:
Ecotoerisme
Verwees naar wildlife toerisme waarbij de positieve impact op natuurbehoud, toerisme, en
lokale gemeenschappen groter was dan de negatieve impact, maar werd ook onterecht
gebruikt (‘greenwashing’) en betekent nu vaak gewoon wildlife toerisme, voordelig of niet.
Huisdier (pet)
Geassocieerd met eigenaarschap, waarbij mensen de baas zijn over dieren.
Gezelschapsdier (companion animal)
Geassocieerd met de psychologische band en wederzijdse relaties.
Ethiek: Er zijn nog geen internationale ethische richtlijnen voor onderzoek met
dieren, zoals de overkoepelende internationale ethische principes voor
onderzoek met mensen gedefinieerd in de Helsinki Declaration uit 1964.
,Twee potentiële bronnen van bias in HAI onderzoeken zijn:
1. Cultuur en gender
Deze kunnen van invloed zijn op onze perceptie van en interactie met dieren.
a. De meeste human-dog interacties zijn onderzocht met WEIRD mensen en NATIVE honden
b. In veel studies is meer dan 60 % van de deelnemers vrouwelijk
2. Vooroordelen over soorten
Niet alle diersoorten worden in gelijke mate bestudeerd.
a. Gezelschapsdieren zoals honden worden het meest bestudeerd (> 41 % van de studies)
b. Human-fish of human-insect interacties worden zelden bestudeerd (< 1 % van de studies)
WEIRD: Western, Educated, Industrialized, Rich and Democratic.
NATIVE: Neutered, Alimented (fed), Trained, Isolated, Vaccinated, Engineered (bred).
Wereldwijde uitdagingen, zoals klimaatverandering en ziekte, worden beïnvloed door:
1. Mensen
2. Dieren
3. Fysieke en sociale omgeving
Deze drie factoren delen (intersectie tussen mensen, dieren en de fysieke en sociale omgeving):
(figuur 1.2, paragraaf 1.4.4)
1. Een biologie (One Biology)
2. Een gezondheid (One Health)
3. Een welvaart (One Welfare)
Aanpak: One Biology, One Health, One Welfare laat de noodzaak zien van een multi-
of interdisciplinaire aanpak. Omdat mensen en dieren dezelfde biologie (ze
zijn onderhevig aan dezelfde evolutionaire principes) en omgeving delen,
kunnen we onze gezondheid en welvaart alleen begrijpen in relatie tot elkaar.
Een review naar het verband tussen dierenmishandeling en huiselijk geweld opperde bijvoorbeeld:
Samenwerking tussen tandartsen (gebitsschade kan duiden op mishandeling) en
dierenartsen (alert op dierenmishandeling) kan leiden tot het opsporen van huiselijk geweld
Educatieve programma’s met dieren voor daders en slachtoffers van geweld kunnen helpen
bij het ontwikkelen (bij daders) of geven (aan slachtoffers) van empathie en vriendelijkheid
Introduction to human-animal interaction (Maréchal & Van der Zee, 2024) – H8
AAI: Animal-Assisted Intervention is een generieke term voor door dieren
ondersteunde interventie. Dit kunnen verschillende interventies zijn voor
verschillende doelen en doelgroepen, waarbij het steeds gaat om een
planmatige interventie en het dier doelgericht wordt ingezet als onderdeel
daarvan. AAI is dan ook een paraplubegrip dat meerdere begrippen omvat.
Historie AAI: AAI ontstond in de jaren ’60 van de vorige eeuw toen een kinderpsycholoog
ontdekte dat de aanwezigheid van zijn hond een positief effect kon hebben in
therapie met kinderen (Levinson, 1969). Sindsdien wordt de interactie tussen
mens en dier en de positieve uitwerking daarvan op de gezondheid en welzijn
bij kinderen, volwassenen en ouderen in toenemende mate onderzocht.
,Van AAI zijn de volgende vormen te onderscheiden (tabel 8.1, paragraaf 8.1):
1. AAT (Animal-Assisted Therapy)
a. Gestructureerd en planmatig en met een duidelijk doel op het gebied van therapie
b. De interventie staat niet op zichzelf, maar is geïntegreerd in een breder behandelplan
c. Voortgang moet worden gemeten om eventueel de behandeling te kunnen bijstellen
d. Behandeling alleen door een formeel getrainde en gediplomeerde professional
e. Uitvoering kan plaatsvinden in ziekenhuizen, scholen, klinieken etc.
2. AAC (Animal-Assisted Coaching/Counseling)
a. Gestructureerd en planmatig en met een duidelijk coaching- of counselingdoel
b. De interventie staat niet op zichzelf, maar is geïntegreerd in een breder behandelplan
c. Voortgang moet worden gemeten om eventueel de behandeling te kunnen bijstellen
d. Behandeling alleen door een formeel getrainde en gediplomeerde professional
e. Uitvoering kan plaatsvinden in ziekenhuizen, scholen, klinieken etc.
3. AAE (Animal-Assisted Education)
a. Gestructureerd, planmatig en duidelijk therapeutisch, coaching-, of counselingdoel
b. De context van de interventie is altijd onderwijskundig
c. Voortgang moet worden gemeten om eventueel de behandeling te kunnen bijstellen
d. Behandeling alleen door onderwijskundig gediplomeerde professionals
e. Uitvoering vindt uitsluitend plaats in de schoolomgeving of universiteit
4. AAA (Animal-Assisted Activity)
a. Sessies zijn planmatig en doelgericht, maar meer informeel van aard
b. Voortgang hoeft niet te worden gemeten om de behandeling te kunnen bijstellen
c. Beoefening door al dan niet getrainde beoefenaars en vrijwilligers
d. Uitvoering in settings, als scholen, ziekenhuizen, veteranencentra, verpleeghuizen
AAE: Bestaat uit interventies waarbij de inzet van het dier ondersteunend is aan
het doorlopen van leerprocessen, bijvoorbeeld het verbeteren van de
leesvaardigheid via programma’s met ondersteuning van honden.
AAA: Bestaat uit allerlei informele activiteiten waarbij dieren meer of minder actief
betrokken zijn, vaak in een ondersteunende rol. De vormeisen en
randvoorwaarden van AAT, AAC en AAE zijn hierop minder van toepassing.
Randvoorwaarde: Voor alle vormen van AAI geldt met betrekking tot de inzet van het dier dat
de behandelaar of beoefenaar getraind moet zijn in het begeleiden van de
dieren waarmee gewerkt wordt. Hij of zij moet voldoende kennis en kunde
hebben om het dier te begrijpen, om zo een goede inschatting te kunnen
maken van de behoeften, het welzijn en de gezondheid van het dier.
RCT’s: De gouden standaard om de werkzaamheid van AAI te beoordelen.
Voordelige cognitieve effecten van AAI bij kinderen (hoewel niet in alle studies):
Bij kleine kinderen had de aanwezigheid van een hond een positieve invloed op:
o Cognitieve taken (zoals categoriseren)
o Volgen van instructies tijdens lichamelijke activiteit
o Aantal prompts nodig tijdens geheugentaken
o Ruimtelijk vermogen
Kinderen en tieners lezen beter in aanwezigheid van een hond (AAE of AAA)
(vermoedelijk als gevolg van een verbeterde motivatie voor het lezen)
, Voordelige fysiologische effecten van AAI bij kinderen en volwassenen:
Lagere niveaus van cortisol (met name bij direct contact, zoals aaien)
Lagere bloeddruk
Lagere hartslag
Vermindering van stress
Voordelige psychologische effecten van AAI bij kinderen en volwassenen:
Honden lijken sociale interactie te faciliteren op alle leeftijden
Emotieregulatie en gedragsverandering op school bij kinderen met speciale leerbehoeften
Kinderen met ASS glimlachen meer en zijn minder angstig in sociale situaties
AAT (met honden) verbetert gedrag en betrokkenheid bij kinderen met autisme
Canine-assisted CGT vermindert symptomen bij kinderen met ADHD meer dan gewone CGT
(ze zijn meer geïnteresseerd in en betrokken bij de therapie en volgen instructies beter)
Equine-assisted activities heeft verschillende positieve effecten bij ASS en ADHD
(hoewel de effecten niet in alle studies werden gevonden)
Het Kwaliteitsregister AAI hanteert de volgende criteria en richtlijnen voor AAI-beoefenaars:
1. Opleiding en certificering
De beoefenaar moet een Basisopleiding tot Animal Assisted Support Program professional
hebben en bij AAT, AAC en AAE ook gecertificeerd zijn als therapeut, coach of onderwijzer.
2. Praktijkervaring
De professional moet aantoonbare praktijkervaring hebben met AAI.
3. Dierbegeleiding en welzijn
Als de beoefenaar werkt met eigen dieren moet die opgeleid zijn tot dierbegeleider.
4. Professionele ontwikkeling
Er geldt een verplichting tot bijscholing en permanente educatie om registratie te behouden.
5. Ethische en kwaliteitsnormen
Geregistreerde AAI-professionals moeten zich houden aan ethische richtlijnen en
kwaliteitsnormen opgesteld door het register en ze moeten in het bezit zijn van een VOG.
HAI en AAI: Het begrip HAI verwijst naar alle interacties tussen mens en dier. Het begrip
AAI verwijst naar de inzet van dieren bij interventies om de gezondheid of het
welbevinden van mensen te bevorderen. Als je de begrippen verbindt dan is
AAI de toepassing van HAI. Bij een AAI zal er sprake zijn van HAI, die bewust
wordt ingezet voor de gevolgen van HAI voor gezondheid of welbevinden.
Haalbaarheid AAI: De basis van AAI is HAI (interactie tussen mens en dier), hoewel de
planmatige en gestructureerde inzet van het dier tijdens meerdere sessies
beter aansluit bij de definitie van HAR (basale relatie op basis van
herhaaldelijke interactie). Als een toename van gezondheid of welbevinden
wordt beoogd, moet waarschijnlijk zelfs sprake zijn van HAB (hechte band). Bij
een AAI met een beperkt aantal interactiemomenten (HAI) lijkt het daarom
niet haalbaar de gezondheid en het welbevinden positief te beïnvloeden.
Effectiviteit AAI: Op basis van de definities lijkt AAI effectiever te worden naarmate die meer
plaatsvindt binnen de context van een langdurige relatie (HAR) of zelfs alleen
als er wordt gewerkt aan het opbouwen van een band (HAB). Later in de
cursus wordt de daadwerkelijke effectiviteit van AAI nader besproken.
